БУРХАНЫ ҮР

  МЭӨ 514-520 оны vест бичигдсэн Платоны хамгийн алдарт ёгтлол, сургаалиудын нэг

АГУЙН ТУХАЙ СУРГААЛЬ

(Сократ Глауконтой ярилцаж байна.)
[Сократ] – За одоо, хvмvvн бид хэр их боловсорч гэгээрсэн, хэр харанхуй бvдvvлэг болохуйг миний бие ёгтлон харуулъя. Та одоо хэсэг хvмvvс газар доорхи агуйд аж төрж, уг агуйн амаар гэрэл тусч байна гэж төсөөлөгтvн. Энд тэр хvмvvс бага балчир наснаасаа хойш байсан бөгөөд хvзvv, гарандаа гинжээр гинжлvvлсэн тул хөдөлж болохгvй, бас толгойг нь эргvvлж харуулахгvй гэж гинжилсэн учир зөвхөн урагш харах бололцоотой юм. Тэдний ар дээхнэ талд алсийн зайд нэгэн гал дvрэлзэх бөгөөд хоригдлууд болон галын дунд дээш өгссөн нэг зам байна. Замыг дагуулж барьсан нам хана байх нь хvvхэлдэйн театрын жvжигчид урьдаа зоогоод, дээгvvр нь хvvхэлдэйгээ гозолзуулж байдаг халхавчтай адил гэмээр.
[Глаукон] – За ойлголоо.
[Сократ] – Мөн тэр ханыг дагаад олон хvн гартаа мод, чулуу, олон янзын эдээр хийсэн хvн, амьтны дvрс, хөшөө баримал тээж явах нь ханан дээгvvр харагдана. Тэр хvмvvсийн зарим нь ярьж хэлэлцэнэ, зарим нь дуугvй байна.
[Глаукон] – Та надад маш этгээд сонин зvйл дvрслэн хэллээ. Тэр хоригдлууд ч мөн гайхмаар хачин юм.
[Сократ] – Яг л та бидний нэгэн адил, тэд нэг биеийнхээ, эсвэл нэг нэгнийхээ сvvдрийг агуйн доторхи ханан дээр галын тусгалд олж хардаг байна.
[Глаукон] – Yнэн шvv, хэрэв тэд толгойгоо хөдөлгөх боломжгvй бол сvvдрээс өөр юу олж харах билээ.
[Сократ] – Мөн тэр хvмvvсийн тээж буй зvйлсийн сvvдрийг л тэд олж харах бус уу?
[Глаукон] – Тийм ээ.
[Сократ] – Хэрэв тэд өөр хоорондоо ярилцах боломжтойг энд бодолцвоос тэд өөрсдийн нь урд vзэгдэж буй зvйлсийг нэрлэхдээ зөвхөн таамаглаж байдаг нь арга буюу?
[Глаукон] – Тийм ээ, тэр vнэн.
[Сократ] – Тэгээд цааш нь энэ шоронд дуу чимээ гарахуйд нэг ханаас нөгөөд цуурайтдаг гэж төсөөлбөл, хэн нэгэн тээш зөөгч хvний хэлсэн зvйлийг хоригдлууд сонсохдоо өнгөрч яваа сvvдрээс гарч байна гэж төсөөлөх нь аргагvй бус уу?
[Глаукон] – Мэтгэлцэх аргагvй vнэн хэллээ.
[Сократ] – Тэдний хувьд YНЭН гэдэг бол юмс vзэгдлийн зөвхөн сvvдэр л байхаас өөр юу ч биш юм.
[Глаукон] – Тэр бол тодорхой байна.
[Сократ] – За тэгээд цааш нь сонсогтун. Хэрэв хоригдлуудыг суллаж, алдаа төөрөгдлөөс нь ангижруулвал ямар vр дагавар гарахыг бод. Эхлээд хоригдлуудын хэн нэгнийг чөлөөлж, хvчээр албадан хөл дээр нь босгоод, толгойг нь эргvvлэн гэрлийн зvг харуулж, гэрлийн зvг алхуулах болвол тvvний нvд нь чилээж хурц гэрлийн гялбаанд туйлдаад, урьд өмнө сvvдрийг нь vздэг байсан бодит зvйлсийн vнэн дvр төрхийг харах чадал мөхөсдөнө. Тэгээд хэн нэгэн хvн тvvнд тvvний урьд харж байсан зvйлс бол хоосон хуурмаг харин одоо тэр vнэн бодит амьдрал гэж юу болохыг ойртон vзэж, өөрийн нvдээр жинхэнэ vнэний оршилыг харах тусам тvvний хараа саруул болно гэж хэлвэл - тэр хvн хариуд нь юу хэмээх бол? Мөн тvvний зааварлагч нь замд дайралдах зvйлс рvv гар зааж тэднийг нэрлэхийг шаардвал, тэр хvн будилж самуурахгvй гэж vv? Одоо тvvнд vзvvлж буй юмс vзэгдлvvдээс тvvний урьд харж дассан сvvдрvvд илvv vнэн бодитой мэт тvvнд санагдах бус уу?
[Глаукон] – Хавьгvй vнэн санагдана.
[Сократ] – Хэрэв тvvнийг гэрлийн өөд эгцлэн харуулваас тvvний нvд өвдөж, өвдсөндөө болоод өөрийнхөө харж чаддаг зvйлс буюу одоо тvvнд vзvvлж буй зvйлсээс илvv өөрт vнэн бодитой санагдах сvvдрийн зvг харах нь зvй бус уу?
[Глаукон] – Тэр vнэн.
[Сократ] – Мөн цааш нь бодоод vз. Тvvнийг хvчээр эгц босоо өндөрлөгт чирж авчраад хурц гэрлээр шарах наран авхайн өмнө барьж зогсоовол тэр хvн өвдөн шаналж, хилэгнэн уурсахгvй гэж vv? Гэрэл рvv ойртох тусам тvvний нvд нь гялбаж одоо бодит vнэн гэж буй юмс vзэгдлийн алийг ч харж vл чадна.
[Глаукон] – Бvгдийг нэг агшинд, тэр дор нь харж чадахгvй биз ээ.
[Сократ] - Тэрбээр гадаад ертөнцийн юмс vзэгдэлд дасан зохицож сурах хэрэгтэй болно. Эхлээд тэр сvvдрийг хамгийн сайн харах бөгөөд дараа нь хvн болоод бусад зvйлсийн тусгалыг усанд харж, дараа нь тэр юмс vзэгдлийг жинхэнэ бодитоор нь харна. Удаалж тэр саран, одод, гялалзах тэнгэрийн гэгээг vзнэ. Төдөлгvй тэр шөнийн цагт одод тэнгэрийг өдрийн гэрэлд нар, нарны гэрлийг харахаас илvv сайн харах болно.
[Глаукон] – Эргэлзэх юмгvй.
[Сократ] - Хамгийн эцэст тэр нарыг харж чадна. Нарны тусгалыг усанд биш, өөр хаана ч биш харин зохих газарт нь харж, нарыг байгаа байгаагаар нь ажин харах болно.
[Глаукон] – Эргэлзээгvй vнэн.
[Сократ] - Дараа нь тэр нар л улирал болоод он жилvvдийг зохицуулж, ертөнцийн vзэгдэж харагдах бvхий л зvйлсийг тэтгэн ивээгч нь бөгөөд нэг талаасаа тэр болон тvvний нөхдийн харж дассан зvйлсийг бий болгогч, vндэс шалтгаан нь мөн болохыг таньж, учирлан бясалгах болно.
[Глаукон] – Илэрхий байна. Тэр эхлээд нарыг харж дараа нь тvvний тухай бодож бясалгана.
[Сократ] - Тэгээд тэр хуучин ахуй амьдрал, агуй болоод хоригдлуудын шинж байдлыг эргэн санахдаа өөрөө ийнхvv гэгээрч боловсорсонд баярлан хөөрч, бусдыгаа өрөвдөнө гэж та бодохгvй байна уу?
[Глаукон] – Эргэлзэх зvйлгvй, тэр баярлах л ёстой.
[Сократ] - Тэгвэл хоригдлууд өнгөрч яваа сvvдрvvдийг ажаад аль нь тvрvvлж явсан, аль нь хойно нь явсан, аль нь хамтдаа явсныг бусдаасаа хамгийн тvргэн анзааран харж, улмаар ирээдvйд юу болохыг зөгнөж чаддагаараа өрсөлдөн, тvрvvлсэн нэгнээ хvндэтгэж vздэг заншилтай байв гэж сэтгэвэл тэр гэгээрсэн хvн уралдаанд ялсан тэрхvv хvмvvст атаархаж, тэдний нэр хvнд болоод бусдын бахдал сайшаалыг тоон vзнэ гэж та бодож байна уу? Тэдний арга ухаанаар амьдарч, тэдэн шиг бодож сэтгэснээс тvvнээс бусдыг тэвчин өнгөрөөж, Гомэрийн сургаснаар “Ядуу эзний ядуу боол байсан нь дээр” гэж тэр гэгээрсэн хvмvvн бодох бус уу?
[Глаукон] – Тийм ээ, ийм харалган явдлыг хvлээн зөвшөөрч, ийм өрөвдмөөр арга ухаанаар амьдарснаас өөрөөр яаж ч зовж шаналахыг тэр илvvд vзнэ гэж би бодож байна.
[Сократ] - Та цааш нь төсөөлж бодно уу. Хэрэв тэр нарны гэрлээс өөрийнхөө
хуучин байдалд буцаж ирвэл тvvний нvд даруй харанхуйгаар бvрхvvлэх бус уу.
[Глаукон] – Тиймээ, тэгэх нь гарцаагvй.
[Сократ] - Хэрвээ тэр агуйнаас гарч vзээгvй бусад хоригдлуудтай хамт өнөөх сvvдэр хэмжиж уралдах тэмцээнд өрсөлдвөл хараа нь сул дорой хэвээр, нvд нь харанхуйд дасаж хэвшээгvй (ийм нөхцөлд нvд нь дасаж, харж чаддаг болтол нэлээд их хугацаа хэрэгтэй) тэр олны өмнө хөгөө тарих бус уу? Хvмvvс тvvнийг дээш яваад агуйд буцаж ирэхдээ нvдгvй ирсэн тул дээш гарахын тухай бодсоны ч хэрэггvй гэж бодоцгооно. Цаашилбал дахиж хvн суллан явуулж, дээш оргилд дагуулан явахыг завдвал, хэрэгтнийг баривчилж цаазаар авна.
[Глаукон] – Асуух зvйл огтхон ч vгvй.
[Сократ] - Эрхэм Глаукон минь, энэ ёгтлолыг та бvхэлд нь бидний өмнөх мэтгэлцээний сэдэвт хамаатуулж болно. Шоронгийн vvр бол нvдэнд vзэгдэх ертөнц, галын гэрэл бол нар юм. Хэрэв оргилд хvрэх замыг соён гэгээрлийн ертөнц рvv тэмvvлэх хvмvvний оюун санаа гэж миний мунхаглан бодсоныг та ухан ойлговол та намайг буруугаар ойлгохгvй байх. Харин миний ингэж сэтгэсэн нь зөв эсэхvйг бурхан мэдтvгэй. Гэвч зөв ч бай буруу ч бай, миний бодлоор бол сайн сайхны тухай vзэл санаа мэдлэг гэгээрлийн ертөнцөд хамгийн эцэст илэрч, зөвхөн тодорхой хичээл чармайлтын дvнд vзэгддэг бөгөөд, vзэгдэхдээ гоо сайхан, зөв шударга бvхний ертөнцийг бvтээгчийн амьд жишээ болж, гэрэл гэгээний эцэг, бодит ертөнцийг гийх гэрлийн хаан, соёлт хvн төрөлхтний vнэн болоод учир шалтгааны уг vндэс, язгуур нь болж байдаг байна. Тэгээд энэ нь хvний зvй зохистойгоор хөдлөх хvч нь болж, нийгмийн болон хувийн амьдралдаа анхаарлаа хандуулах бай нь болдог ажээ.
[Глаукон] – өөрийг тань ойлгож буй хэмжээндээ би тантай санал нэг байна.
[Сократ] - Хэрэв бидний энэ ёгтлол зөв гэж бодвоос энэ гайхамшигт мэлмийг олсон хvний оюун санаа дээд ертөнцөд байх vvрдийн хvсэл тэмvvлэлтэй учир мунхаг хvмvvсийн явдалд хутгалдах дургvй байх болно. Yvнд гайхах хэрэггvй, яагаад гэвэл энэ хvсэл эрмэлзэл бол байгалийн жам ёсоор бий болжээ.
[Глаукон] – Тиймээ, байгалийн жам юм даа.
[Сократ] - Тэнгэрлэг бодол бясалгалын орноос хvний муу ертөнцөд ирээд, нvд нь цавчилж, харанхуй орчинд дасахаасаа өмнө vзэгдэж харагдах юмс зvйлс, эсвэл хууль цаазын сvvдрийн тухай шvvх болон бусад газар заргалдан мэтгэлцэхийг хvчээр тулгуулж, жинхэнэ vнэн мөний цаазыг олж vзээгvй ташаа vзэлтний эсрэг маргаж мэтгэлц гэхэд олны доог болон самгардаж байгаа тэр гэгээрсэн хvнийг хараад гайхах сэтгэл төрөх юу байх билээ?
[Глаукон] – Гайхахаас бусад нь л бодогдож байна.
[Сократ] - Энгийн мэдрэмжтэй ямар ч хvн нvдний харааны цочрол нь хоёр янз болоод хоёр vндэс шалтгаантай гэдгийг мэднэ. Харааны цочрол бол нэг бол гэрэлтэйгээс харанхуйд ирэхэд, эс бөгөөс харанхуйгаас гэрэлд гарахад vvсэх бөгөөд энэ цочрол нь бие махбодийн нvдэнд ч, оюун санааны мэлмийд ч адил vйлчилнэ. Энэ учир шалтгааныг мэдэх ямар ч хvн хараа нь муудаж, будилсан нэгнийг хараад шоолж инээхийг урьтал болгохгvй. Харин нvд нь цочирсон тэр хvнээс оюун санаа нь хурц гэрэлтэй орчноос ирээд харанхуй орчинд дасаагvй учир харж чадахгvй байна уу, эсвэл харанхуйгаас гэрэлд гараад өдрийн гэрлийн хурцад гялбаж байна уу гэж асууна. Тэгээд тэр хvн өөрийн орчил ертөнцөд адил тvвшинд ирсэн нэгнийг азтай гэж тооцож харин нөгөөг нь бол өрөвдөх буюу. Доод ертөнцөөс гэрэлт ертөнцөд хvрсэн оюун санааг хараад хөгжин инээх хvний сэтгэлд гэрлээс бууж агуйд ирсэн оюун санааг хараад угтан инээгчээс илvv их учир шалтгаан орших буюу..

Платоны “Republic” (Төр улс) номын 7 р бvлгээс, Бэнжамин Жовэттийн англи орчуулгаас монгол хэлэнд хөрвvvлэв.
Д.Сайнбаяр