БУРХАНЫ ҮР

УРЛАНГИЙН ДЭВТЭРЭЭС...

М.Басё

***
Чулуун уулын энгэр дэх хясаа
Цагаанаас цагаан
Намрын энэ салхийг ээ...
***
Тэнгисийн дээгүүр бүрэнхий
Гагцхүү зэрлэг нугасны дуун
Бүдэг бадагхан цайрна
***
Хавар өнгөрлөө
Хамаг шувууд уйлалдан
Загасны нүд нулимсаар дүүрэн
***
Тунгалаг хүрхэрээ...
Ногоохон нарсны шилмүүс
Усанд хөвнө
***
Нүцгэн мөчир дээр 
Хэрээ ганцаар суух нь
Намрын орой
***
Ямар чимээгүй юм бэ, цэцэрлэг
Царцаахайн чимээгүйхэн дуу
Хадан хясааны зүрхийг нэвтэлнэ
***
Халуухан нулимсаа гар дээрээ тосоод
Үсний тань цагаан хярууг
Хайлуулахсан, ээж минь ээ...


Оницура

***
Хааяагүй царцаа шаргина
Харин одоо ваннтай усаа
Хааш нь цацах билээ


Кага-но Тиёзе

***
Ганцхан шөнө л манай худгийн
Алтан агь тойроод ургачихжээ
Айлаас л ус авъя даа...

УРЛАНГИЙН ДЭВТЭРЭЭС...

Оюутан байхад Дарма Батбаяр багш бидэнд утга зохиолын урлангаас гадна орчуулгын талаар бага сага зүйл хэлж шүлэг, өгүүллэг оросоос орчуулуулах гэж оролдуулдаг байсан юм. Тэр үеийн оролдлогуудаасаа оруулж байна.

***
М.Цветаева

Духан дээр үнсэхэд зовлон арилдаг гэнэм
Духан дээр чинь үнсье
Нүдэн дээр үнсэхэд нойр сэргэдэг гэнэм
Нүдэн дээр чинь үнсье
Уруул дээр үнсэхэд цангаа тайлдаг гэнэм
Уруул дээр чинь үнсье
Духан дээр үнсэхэд дурдатгал мартагддаг гэнэм
Духан дээр чинь үнсье
***
Өршөө намайг, миний уулс
Өршөө намайг, миний гол мөрөн
Өршөө намайг, миний газар тариалан
Өршөө намайг, миний өвс ногоо
Эр цэрэгт ээж нь бурхан зүүгээд
Энхрий түүнээсээ үүрд хагацав
Дахиад л тэр умгархан байшингаас
“Өргөө намайг миний гол мөрөн” гэх дуулдана

***
Халуун нулимс мэт дусал
Нүдэн дээр минь буув
Тэртээ тэнгэрийн хязгааргүйд
Хэн нэгэн миний төлөө уйлах мэт...
***

Р.Гамзатов

Энэтхэгчүүд анх 
Энэ ертөнц дээр могой мөлхсөн гэдэг
Уулынхан болохоор
Ерөөсөө бүргэд байсан гэж итгэдэг
Харин би бол
Хүмүүс бүхний эхлэл гэж боддог
Тэгээд ихэнх нь бүргэд,
Зарим нь могой болж хувирсан

АРВАН ЗУРГААНЫ ДҮГРЭГ САРАН ДОР

Арван зургааны дүгрэг саран
Сэтгэл дүүргэн мандаж байна
Амьдарч яваа минь зол
Бурхан танаа баярланам

Гуниг жаргалаас ангид
Агшин зуур саатах юутай таатай
Арван зургааны дүгрэг саран дор
Ахин дахин зогсоод баймаар...

Цэндийн Доржсэмбэ

Өлзийтийн суурин минь

Дотно нандин бүхэн минь шаналгаат самуурлаар дуусч байхад
Шөнийн гийчин болж харанхуйд чинь би ирлээ
Нохдынхоо дуу шиг элэгсэг дотноор угт даа
Шуурган цастай нэгэн сарын Өлзийт минь
Хулгайч нь хүртэл ийм шуургаа зүхдэггүй
Хувь заяаны чинь нэгэн шөнөөр аяны үүргэвчтэй
Хашааны нөмөрт гэмтэн мэт зогсох надаас
Халуун сэтгэл хайх мэт салхи нь исгэрэн заам ярна. 
Ай тэр гэрийн минь тооноор гэрэл үзэгдээд
Алиахан ээжийн энгэрт дүү минь үнэгчлэн байгаа
Атгасан гарт нь ч хайр шингэсэн аав минь
Амбаарынхаа дээврийг босгоод л амжжээ ганцаараа
Асаасан янжуурын улаан цог улалзуулан алхахыг минь
Араас дагах нохдын чинь дуу л бүхэнд илчилнээ, суурин минь

Хэнд би таалагдах ёстой вэ?

Хэнхдэг цээжний минь цаанаас
Хэмжээлшгүй гоёор нахиалсан модыг
Хүн бүгд л зөөлхөнийг нь гайхаж
Хуруу гараа сунгацгаадаг сан
Хамаг амьдралын хуудсуудын
Хагасыг нь эргүүлчихээд хартал
Хайр татсан модны минь мөчирт
Хурц өргөс л жадлан ургажээ
Хүрэх гэж сарвалзсан хуруунуудын
Хэнд нь ч цаашдаа таалагдахыг би хүссэнгүй…

Удиртгал 

Аниргүйд би хөнгөн санаашралтай 
Алиман сарнаар өгөөмөр явлаа
Эмтэрсэн бүхэнд эмтэрхий нь болж очдог байлаа
Эмгэн хүнд өвгөн болж нэгэн цагт очно гэж мөрөөддөг
байлаа
Даль нь гэмтсэн шувуунд
Далавч нь болж тэнгэрийн салхи очдог 
Асгарч буй нулимсанд би
Алчуур нь болж очдог байлаа
Дундаршгүй баян болохыг
Хүмүүс надад ерөөдөг ч
Дандаа л би олсон хэдэн төгрөгөө
Хэн нэгэн хүнд очиход зориулдаг байлаа
Эмийн цагаахан үрэл шиг санаж
Элэг зүрхээ бусдад бэлэглэж явлаа
Харин одоо болсоон, очсон бүх замаасаа
Үлдсэн жаахан хүн чанараа аваад
Өөртөө зориулахаар би явлаа
Эмтэрсэн бүхний эмтэрхий нь би биш
Эрин цагийн минь хээнцэр ганган охидыг дагаж хөгшрөөд
Өвгөн болж тэдэнд очих 
Өгөөмөр хөвгүүд мундахгүйн учир
Аниргүйд би муухан инээмсэглээд
Алиман сарнаар явлаа, баяртай. 
Сарнаар явлаа, баяртай.

Хотын шүлэг 

Хот 
Хөдөө хээрийн минь суурин гацааг
Ховдоглон залгиж дуусаад
Хорт утаагаар бүгшүүлэгч 
Хот 
Ялдам төгс, зориг хүчээр хооллогч
Ялдам төгс, зориг хүчгүйчүүдийг үйлдвэрлэгч
Хот
Цугтаа байхад халтай
Цус сорогч
Удаахан хамт байвал самууруулж мэдэх
Ухаан санааны гэмт хэрэгтэн
Миний хот
Миний нийслэл 
Хөдлөх бүрт чивчрэн чангарах
Гадаад хийцийн 
Гав шиг санагдана. 
* * *
Үнэр

Надаас өмнө
Хүн үнэрлэчихсэн цэцэгнээс
Цэцэг биш 
Хүн үнэртэнэ.

Хүлцэл

Цаг хугацааг тэнгисийн шуурга шиг сэрээж явсан 
Цадиг ихтэй өвгөдийн минь шарил дээгүүр
Гуринхалсан чоно шиг хэсүүл цагаачдын 
Гандсан нөмрөгийн хормой хэдийнэ шүргэжээ
Өстний чинь өмнө өдөт сум шиг байж чадаагүй
Өрөвдөлтэй хэдэн үрсийн чинь өмнөөс
Өвгөд минь та нараасаа түмэнтээ хүлцэл өчье.

Удахгүй 

Тун удахгүй би хэлгүй болно
Тэр цагт
Мянган хэлтэй бурхадын
Мэлмий туяаран баясна
Гэвч 
Хэлтэй байхад минь 
Тоож сонсоогүй миний яриаг
Үгүйлж эхлэх амьдрал
Үггүйгээр оршиж
Үнэт санааг минь ойлгоно
Тэр цагт 
Мянган хэлтэй бурхад
Хийх ажилгүй болно. 
* * *
Хий үзэгдэл бид хоёр
Дундаа нэг хувцастайг
Хэн ч үл анзаарна.
* * *

Гуйлгачин, тэнүүлчин хоёр

Аз жаргалгүй 
Тэнэмэл хүмүүсийн
Гандсан нөмрөгийн 
Хормой шүргээгүй
Газар нутаг гэж 
Хаана ч алга 
Тэнгэрийн доромжлол
Хүрсэн хүн
Гуйлгачилдаг
Газрын даажигналд
Өртсөн хөл 
Тэнүүчилдэг.

Өвлийн хүмүүс

Цас малгайлан орохыг 
Мэдээгүй мэт
Цонхны цаана
Малгайтай хүмүүс бужигнана.

Илбэ 

Юутай энхрийхэн минь
Дахиж хэзээ ч уулзахгүй бүсгүй минь
Даль жигүүрээ би
Бэртээгч бүхний зөнд бэлэглэсэн
Бушуухан чамдаа очих
Далавч минь одоо дэлгэгдэхгүй
Үй түмэн солонгын дотроос
Үнэмшиж дурласан солонго минь 
Дахиж өөрт чинь нэвтрэхээр 
Өнгөлөг туяанд чинь алдрахаар 
Даль жигүүр минь нисэхгүй
Далангийн намагт унаад 
Дасч эхэлсээн, тэндээ
Намгийн амьсгалаар амьсгалж
Нам доорт аж төрөхөд 
Хацрын чинь туяа
Хаана ч үнэгүй илбэ байсан санагдана. 
* * *
Сарыг харж бичсэн 
Солиотой хэдэн шүлгэндээ
Ганцаардлын тухай үгүүлдэг, би
Ганцаардахын эрхээр солиорсныг 
Ганцхан шүлгүүд минь нотолдог
Олон хүнтэй газар
Удаан байж чаддаггүй би
Орчлонд нандин нэг л зүйлээ
Алдчих юм шиг санагдаад
Аль болох ганцаараа байх дуртай би
Ганцаардахын эрхээр солиорох өвчний
Хам шинж ингэж илэрдэг
Солиотой хэдэн шүлгийн минь бичигдэх
Сонгодог шалтгаан энэ болдог. 
***
Шөнүүд минь 

Харанхуй шөнийн ор хөнжлийг 
Хувааж янагласан бүсгүй минь
Урьд насандаа би чиний 
Уруул дээр чинь үнсэж явлаа
Тэмдэгт баталгаа нь гэвэл
Тачаангуй чиний уруул байна
Эргэж хөрвөх энэ насны хуудсанд ч
Эцэг тэнгэр ахиад л
Тачаалын тамгаа дарсан байна
Амраг хүүхнүүд нүцгэлэн цайрах
Шөнүүд минь 
Шөнүүд минь

* * *
Бурханд
Бурхан хэрэгтэй байна
Бурханы аврал хэрэгтэй байна
Тариур дотор шингэн болж хувирсан
Анагаахын шинжлэх ухаан
Түрэмгийлэн хүний бие рүү довтолж ороод 
Архагшсан ужиг нянг цөм задлах шиг 
Бурханд 
Бурхан хэрэгтэй байна
Бурханы аврал хэрэгтэй байна
Эс тэгвээс 
Эмгэг өвчнөөсөө болж
Халуурч солиорсон бурхан
Хүний хорвоог 
Хэн ч биш болгох нь байна. 
Бурханд 
Бурхан хэрэгтэй байна
Бурханы аврал хэрэгтэй байна

* * *
Миний шүлгээр далавчлах он жилүүдээс 
Мэндэлж учрах бүсгүй, гэргий минь
Зүрхэнд минь мандах том улаан нар – хайрыг
Зөөлөн цагаан цээжнээс чинь би хэзээ харах вэ
Зүрхэнд минь мандах том улаан нар – хайрыг…
***
Оёдолчны дууль 

Аз жаргалыг би
Өмсөх хувцас адил
Өөртөө тааруулан урлахыг хүсдэг ч
Ур дутуу оёдолчин би 
Өөртөө хэзээ ч тохируулж чаддаггүй
Өмсөөд үзэхэд багадсан байдаг
Ханзлан задлаад дахиад л оёдог ч
Урьдынхаасаа ч бүр богинодуулсан байдаг 
Орчлонгийн бүх жаргал цэнгэлээс
Оногдсон хэмжээ нь ийм хойно
Ур дутуу гэж өөрийнгөө голохоо байя
Уйтгар гунигаас жаахан зүйдэл оруулъя даа.

* * *
Арван сарын 
Үүлс дээр
Цасны бурхан зогсохыг 
Харму би…

* * *
Сууриндаа бол
Таваг цагаан нохойтой
Тэнэж хэсэх гудамтай 
Өмөөрөх ээжтэй
Өмгөөлөх аавтай
Диний дүү
Даарч яваа ахыгаа
Дулаацуулж бодох сэтгэлтэй
Миний дүү
Цээжинд нь жингэнэх 
Амин хонх зүрхэнд нь
Бүтэлгүй ахынх нь тухай
Муу муухай байдаггүй
Миний дүү…
* * *
Хэсэгхэн зуур би амьдраагүй
Хэсэгхэн зуур би дурлаагүй
Охидын сэтгэл дундуур
Орох бороо шиг очиж
Онгон танхил гараас нь
Будрах цас шиг буцахдаа
Хэсэгхэн зуур би дурлаагүй
Хэсэгхэн зуур би амьдраагүй.

Шувуу

Матрын шүдэнд үлдсэн идэшний хогийг 
Түүж иддэг шувуу болчихсон андыгаа
Тэнгист шавдаг шувуудаас ялгаж би танилаа
Мөрөөдөлгүй амьдарч эхэлсэн цагаасаа л ийм болтлоо хувирч дээ, хөөрхий
* * *
Өрөөн дотуур холхих
Бяцхан сүүдэрт ч
Өнө мөнхийн тухай
Өөрийн гэсэн мөрөөдөл бий. 
* * *

ДӨРӨӨ

Гээгдсэн дөрөө дахиж эзэндээ олддоггүй гэж хаа нэгэнтээ сонссонсон. Үнэн байх аа.
Багадаа би аавынхаа хайртай жийжүү дөрөөний өрөөснийг үдэш хонь хотлуулах хоорондоо гээчихсэн юм. Аавыг сум ороод бүрийгээр ирэхэд зөрж морийг нь унаад урд энгэр дэх хонио наашлуулахаар гарсансан. Морь унавч хөл нь дөрөөндөө хүрэхгүй балчирхан байж дээ.
Хонио хотлуулчихаад морио аргамжихаар эмээлийг нь автал өрөөсөн дөрөө байдаггүй. Сар ч үгүй бүрхэг үдэш таарсан байв.
Өглөө эртхэн босоод үдэш хонь эргүүлсэн газраараа аавынхаа дөрөөг хэчнээн хайгаад ч олсонгүй. Тэр дор нь хүн олоод авчихсан юм уу бүү мэд, яг л усанд хаясан чулуу шиг ор сураггүй болсонсон. Бүр манайхан гэрээрээ зунжингаа хайсан гээч...
Хайртай дөрөөг нь гээлээ гэж аав хатуурхаагүй. Харин би харамсаад хоцров. Тийм уран хийцтэй жийжүү дөрөө дахин бараг л олдохгүй дээ. Олдлоо ч өвөг дээдсээс нь өвлөгдөн ирсэн аавын минь хайртай дөрөөг орлохгүй биз ээ...
Хорвоогийн юм бүхнийг мөнх мэтээр бодож асан хонгорхон насандаа нэг л өдөр аавгүй болов. Гэрийн хоймор эзгүйрч, орох байх газар олдохгүй, орчлонгийн амьдрал биднээс нүүр буруулсан юм шиг санагдаж, хагацлын нулимс хамар шархируулан зөнгөөрөө урсаж байв. Заримдаа хайртэй дөрөөг нь хаячихаагүй бол аав минь ертөнцийн мөнх бусыг ид залуу насандаа үзүүлэхгүй байсан юм шиг санагддагсан. 
Хожим оюутан болж зуны амралтаараа нэг удаа нутагтаа очихдоо мөнөөх л гээсэн аавынхаа хайртай жийжүү дөрөөг олчихож магадгүй гэж найдан хаясан газраараа өдөржин эрж билээ. Хорин жил гээсэн дөрөөний тухай бодол сэтгэлд тээгдсэн хэрэг. Маргааш өглөө нь олдоогүй юм чинь хорин жилийн дараа яасан ч гэж олдохов дээ...
Тэгээд л насан зүг одсон аавтайгаа дахин хэзээ ч уулзахгүй гэдэгтээ сая нэг итгэж, хэзээ ч халуун ам бүлээрээ цугларахгүй болсныг ойлгон орчлон хорвоогийн жамтай эвлэрсэнсэн.

С.Оюунтөгс

Бүгээн чулуу

Би ээлжийн амралтаа авах гэж хөөрцөглөн байх үедээ нэгэн хачирхалтай хэрэг дээр ажиллах ёстой болов. Галт тэрэгнээс үнэт эрдэнийн маш ховор чулуу алдагджээ. Ингээд чулууны эзний гомдлын дагуу түүнтэй хамт явсан дөрвөн хүнийг саатуулах болов. Хижээл насны эр, залуухан хархүү, бас нэг жаал хүү, тэгээд нэг өвгөн байв. Тэд нараас чулуу гарч ирээгүй боловч саатуулахаас өөр арга байсангүй. Чулуу эд нарын хэн нэгнээс гарцаагүй гэж эзэн нь хэлж байв. Галт тэргэнд явахад чулуу бүсгүйн цүнхэнд тэмтрэгдэж байснаас гадна цүнхээ өвөр дээрээсээ салгаагүй гэнэ. Тэр ер босч яваагүй болохоор зүүрмэглэх зуур нь энэ дөрвөн хүний нэг нь л чулууг авсан байхаас гарцаагүй гэж байв. Сүүлдээ тэр бүсгүй эд нар үгсэн хуйвалдсан хамсаатан байх ч гэж мэдэгдэв. Алга болсон үнэт чулуу их ховор эд бөгөөд үе дамжин хадгалагдан ирсэн аж. Чулууны эзэнд энэ чулуу өвөг дээдсээс нь уламжлагдан ирсэн учраас ихэд нандигнадаг байжээ. Харин ямар ховор эрдэнийн чулуу болохыг нь юм мэдэх хүн хэлж өгье гэснээр бурхныхаа саванд нандигнан хадгалдаг байсан чулуугаа үзүүлэхээр авч явж байсан гэнэ. Тэр чулуу үнэхээр ер бусын эд гэнэ. Атгасан гарын чинээ тэр чулуунаас ямар нэгэн гэгээ түгж байдаг тухай эзэн нь ярив. Эрдэнийн чулуу жинхэнэ эзэндээ очвол гэрэлтэхээс гадна амь орон бүлээхэн болдог гэж чулууны эзэнд дээдэс нь ярьж байжээ. Энэ домог мэт яриа үе дамжин яригдсаар ирсэн ч чулуу гэрэлтдэг хэдий ч аль ч үедээ амь орон бүлээсч байгаагүй гэнэ. Харин чулууг алга болвол “эрж хайх хэрэггүй” гэж чулууны эзэнд аав нь өгөхдөө хэлж байсан тухай тэр бидэнд яриад чулууг улсад өгөх юм билүү гэж бодож байгаа гэв. Тиймээс тэр чулууг олж өгөхийг хүссэн юм. Харин чулуу үнэхээр эзнээ олвол тэр хүнд олон зүйлийг өгүүлэх ид шидтэй гэнэ. Чулуу эзэндээ очсоноор тэр ховор хачирхалтай чулууны он удаан жил тайлагдаагүй үлдсэн нууц нь ил болох учиртай гэж байв. Эрдэнийн чулууны талаар домог мэт яриаг түүнд өвөө нь ярьдаг байсан хийгээд нэг удаа гэрэлтэхээ больж хаа сайгүй хэвтдэг чулуу шиг болчихсон гэнэ. Энэ үед тэр айлд их гай нүүрлэж, олон хүн ор сураггүй алга болж, нутаг оронд нь өвчин тахал дэгдэж байжээ. Энэ үед нь нэгэн хүү тэднийд мэндэлж, домог болсон чулууг өвөө нь дэрлүүлсэнээр чулуу эргэн гэрэлтэж гай түйтгэр зайлж байсан гэнэ.  
Чулууны тайлагдашгүй нууцын тухай энэ мэт яриа амнаас ам дамжсаар өдий хүрсэн байна. Харин сүүлийн энэхүү айлд өвлөгдөн ирсэнээс хойш чулууг мартаж хааяа нэг сонирхсон хүнд гаргаж харуулдаг болжээ. Чулуутай холбоотой үлгэр домог мэт яриа ч мартагдах тийшээ хандаж. Ингээд хамгийн түрүүн үг алдуулчих санаатай жаал хүүг байцааж, галт тэргэнд юу үзэж харсанаа ярь гэв. Жаал хүү: 
-Би галт тэргэнд орж ирээд энэ гурван ахын дэргэд суухад хижээл насны ах унтаж байсан. Нөгөө хоёр нь хоорондоо ямар нэгэн юмны тухай ярьж байсанаа намайг суухад чимээгүй болцгоосон. Бас тэр өвөө ямар нэгэн юмаа хайгаад байгаа янзтай авч явсан шуудайгаа байн байн ухан элдэв янзын юм гаргаж ирээд л байсан. Харин удалгүй чулуу нь алга болсон эгч орж ирэн миний өмнөөс хараад суусан. Гэхдээ тэр эгч цүнхтэй юмаа өвөр дээрээсээ огт салгаагүй шүү дээ гэв. Харин залуу хар хүү:
-Намайг ганцаараа сууж байхад түрүүлж орж ирсэн ах хүү надтай хэд гурван үг сольж байгаад нэг их удалгүй цүнхээ дэрлээд унтаад өгсөн юм. Тэр ах хүү амраад хөдөө явж байгаа гэхэд ганцхан гар цүнхтэй л явж байсан санагдана. Ер нь жаал хүү ганц хоёр удаа босч явсныг эс тооцвол босч суусан хүн бараг байхгүй. Тэр хүүхэн үнэхээр тийм үнэт эрдэнийн чулуутай явсан нь үнэн юм уу гэж байв.

Харин өвгөн:

-Намайг орж ирэхэд хоёр залуу хар хүү байснаа сүүлд нь жаал хүү орж ирсэн. Тэгээд удалгүй нэг бүсгүй орж ирээд миний дэргэд суун бид аян зам нийлсэн улсын ёсоор ойр зуурын сонин хачин ярьж явсан байх. Жаал хүү харин хэд хэд босч явсан. Гэхдээ удалгүй хүрч ирсэн болохоор яаж ч бодсон тэр хүүхний чулууг бидний хэн нэгэн авах үндэсгүй. Тэр чулуу өөрөө алга болчихдог эд биш бол хүүхэнд л байх учиртай. Эсвэл тэр гадаа явахдаа чулуугаа гээчихээд бидэнд тохоож байгаа байх гэж байв. Хижээл насны эр харин унтаж байсан болохоор юу ч мэдэхгүй гэж байв. Түүнийг орж ирэхэд залуу хар хүү ганцаар сууж байсан учраас түүнтэй ганц хоёр үг солиод удалгүй унтсан бөгөөд сэрэхэд нь бөөн хэрэг мандсан байсан гэж тэр ярив. 
Тэгэхээр эрдэнийн чулуугаа алга болгосон гээд байгаа бүсгүйгээс өөр хэн ч тэр чулууг олж хараагүй болж таарав. Би ч сүүлдээ тэр хүүхнийг үнэхээр тийм үнэт эрдэнийн чулуутай эсэхэд эргэлзэв. Хичнээн асууж шалгаагаад чулуу нэгэнт олдсонгүй. Хэрэв энэ дөрвийн нэг чулууг авсан бол их л овжин аргаар өөрийн болгосон бололтой.

Бүсгүй сүүлдээ алга болвол хайгаад хэрэггүй гэж хэлж байсан болохоор ингээд дуусгая гээд гомдлоо буцаасанаар ашгүй энэ хэрэг шувтрав. Би хүүхэнд огт байгаагүй зүйлийг эрж хайж цаг авсандаа жаахан бухимдуу байвч юутай ч дууссанд нь баярлав. Ер нь тэгээд өөрөөсөө гэрэлтдэг бас амь ордог чулуу гэж юу байх билээ дээ. Хүүхний ярьсан үлгэрт итгэж, өөртөө бас өрөөлд ажил удаж л байдаг гэж бодогдоход нэг л уцаар төрнө. Тэр бүсгүй жаахан залдаг хүн байсан юм болов уу гэж бодогдоход хүн хүнээс гардаг элдэв ааш аяг бодогдоно. Ер нь худал үнэн ярьж явдаг хүмүүсийг алийг тэр гэх билээ. Санаанаасаа зохиосон юмандаа итгээд өөрийгөө бүр энэ хорвоод хосгүй эрдэнийн чулуу өвлөж авсан их мундаг өв залгамжлагч гээд итгэчихсэн хүн байх нь. Хүмүүс юутай гэнэн юм бэ дээ. Өөрөөсөө гэрэлтдэг, бас амилдаг чулуу алга болсон гэхэд итгээд эрж хайж сүйд болж байдаг гэж бодоход инээд хүрнэ. Би дотроо хорвоод хосгүй тэр эрдэнэсийг нь олчихвол бөөн шуугиан тарьж бүр тушаал дэвшчих юуны магад хэмээн бодож, энгэр дээрээ одон медаль зүүж байгаагаар төсөөлөхөд цээж өөрийн эрхгүй түхийж байснаа бодоход инээд ч хүрэх шиг, ичих ч шиг болов. Азаар өөрөөс минь өөр хүн мэдэхгүй юм даа. Ингээд харин би амралтаа авч байсан болохоор тэгс гээд ажлаас хөндийрөн гэрийнхэнтэйгээ хамт амралтаар явав. Хөдөөний тунамал сайханд сэтгэл сэргэж, ажин түжин амьдралд нэгэнтээ дасан, хот суурин газрын их ажил, дуу чимээг умартан ёстой нэг амарч үзэв. Амралтын хугацаа дуусч буцахын тэнд нэг өдөр эхнэр:

-Энэ юу вэ? Цүнхэн дотор чинь байж байх юм гэсээр нэгэн даавуунд боодолтой зүйл авч ирэв. Гайхан авбал нэлээд хуучирсан даавуунд боодолтой хүнд зүйл байв. Боодлыг нь нээгээд хартал атгасан гарын чинээ чулуу бүгээн гэрэл түгээн гар дээр минь бүлээсч байх нь тэр. 

Орчлонд сайхан дуу хэрэгтэй 

Яруу найрагч С.Оюунтөгс. 1979 онд Төв аймгийн Баян суманд төрсөн. 2002 онд “Хаа байсан алс” яруу найргийн анхны номоо, 2006 онд “Толинд туссан өчигдөр” хэмээх номоо гаргасан. Энэ удаа танд “Намрыг хүлээхүй” яруу найргийн, “Бүгээн чулуу” өгүүллэгийн анхны номоо гаргажээ. 


I. Галбингаагийн аялгуу

 Аль эрт 2002 онд “Хаа байсан алс” хэмээх анхны богино мөрт шүлгүүдээ ном болгон гаргаж байсан яруу найрагч бүсгүй өнөөдөр шүлгийнхээ гурав дахь номыг уншигч танд өргөн барьж байна. Тэрбээр долоон жилийн өмнө,
“Тиймээ, сая л
Тэнгэрт нар гийж
Торон дахь шувууд жиргэв” гэж бичиж байсан бол өнөөдөр, 
“...Тийн ярууханаар
Торонд шувуу жиргэнэ.
Даль жигүүрээ хумисан ч 
Дэндүү тунгалагаар
Аялгуулан дуулах чинь юү билээ. 
Ийн аялгуулан дуулах чинь 
Эрх дураараа жиргэх
Эрхэс тэнгэрийн шувуудаас
Илүү тунгалагаар 
Жиргэхийн учир юү вэ
Шувуухай минь” гэж бичиж байна. Маш гярхай мэдрэмж. 
Эдүгээг хүртэлх яруу найрагчид торонд хийсэн шувууг гаргаж тавихыг л хүсч байснаас биш торон дахь шувууны аялгуулан дуулах тухай бичсэнсэн билүү. 
Уянгалан дуулуулахын тулд шувууг торонд хийх нь дээр юм биш үү. Орчлонд сайхан дуу хэрэгтэй шүү дээ. Тэгээд хэрэгтэйг нь мэдсээр байж юунд шувуудыг торноос нь мултлан тавихыг хүсдэг байна вэ. Магадгүй уянгалан донгодуулах нь яруу найраг. Шувууг торноос чөлөөлөх нь үзэл суртал ч байж мэднэ. 
Юутай ч С.Оюунтөгс торонд орсон шувуу, тэнгэрт жиргэх шувуудаас илүү сайхан, илүү тунгалагаар донгоддогийг мэдэрчээ. Энэ бол олз. Долоон жилийн өмнө “торон дахь шувуу жиргэхийг” анзаарч байсан бол өнөөдөр мөнөөх торон дахь шувуугаа “эрх чөлөөт” шувуудаас илүү сайхан донгоддогийг анзаарсан байна. Энэ бол давхар давхар олз. Хэн нэгний гээсэн ташуур олсон олзноос хэзээ ч юм гээсэндээ харамсаж явсан өөрийн ташуурыг хэдэн жилийн дараа олсон шиг олз. 
Олон жилийн турш сэтгэлдээ “тортой шувуу” тээж явсны ач. 
Уянгалан дуулагч шувууг торонд хийхгүйгээр хүссэнээрээ сайхан донгодуулж хэрхэн чадах билээ. Сэтгэл гэгч торон доторх шувуу. Тор гэдэг орчлонгийн зовлон. Эрх чөлөөний хязгаарлалт. Тор бол боолчлол. Гинжний дуун холилдоогүй эрх чөлөөний аялгуу буй гэж үү. Өндгөндөө дуулах галбингаагийн аялгуу хэмээн магтан дуулаад байдгийн учир өндгөн хальс хэмээх торон дотроосоо эрх чөлөөг хүссэн галбингаагийн зовлонгийн аялгуу биш гэж үү.

II. С.Оюунтөгсийн эрэл

“Хамгаас халуун, хамгаас хүйтэн”-ийг С.Оюунтөгс эрж байна. Хамгаас халуун, хамгаас хүйтэн хаана байна вэ. Мэдээж сэтгэлд. Хаа ч байхгүй халуун, хаа ч байхгүй хүйтэн, харамсалтай нь өнөөдөр хаа ч алга. Эргэн тойрны юм бүхэн, халуун ч биш, хүйтэн ч биш, бүлээн. Үлбийсэн бүлээн. 
Сэтгэл, чин сэтгэл юутай хомс вэ. Юутай хомс тэр сэтгэлийг юугаар ч орлуулж болдоггүй нь юутай гачлан. 
“Хамгаас халуун
Хачин хүйтэнийг 
Хаанаас дахин олох юм бэ” хэмээн найрагчийн зүрх хашгарч байна. Хашгарах дуу нь торон дотроос донгодох шувуун дуутай юутай төстэй. 

III. “Цаанаа л нэг жигтэй”

“Чимээ чагнан алхахуй 
Цас сормуусан дээр унах нь
Цаанаа л нэг жигтэй”
Бид иймэрхүү шүлгийг БИШҮБИ шүлэг гэх болсон юм. Энэ нэрийг би анх 1990 онд “Билгүүнийг биширэн шүтнэ би” гэсэн өгүүлбэр зохион түүнийхээ үгсийг товчлох замаар гаргаж авсан юм. Уг нь энэ нэрийг уран зохиолын цоо шинэ урсгалын нэр болгох гэж анх гаргасан боловч харамсалтай нь тийм урсгал бий болж чадсангүй. Харин энэ нэрийг сүүлийн жилүүдэд зарим нэгэн хүн өөрөө зохион олсон юм шиг шүлэг зохиолынхоо хэсэг бүлгийг нэрлэн, зугууханаар өөрийн болгож авах гэсэн далд санаа ихэд цухалзах болсон учираас үнэн мөнийг ийнхүү өчиж байгаа билээ. Энэ учраас Их Монгол дээд сургууль дээр төвлөрөн оршиж байдаг “Уран зохиолын БИШҮБИ төв”-ийн уран бүтээлчид өвөр зуураа зөвшилцөн тохиролцсоны эцэст С.Оюунтөгсийн энэ шүлгүүд шиг “жигтэй” шүлгүүдийг бид “БИШҮБИ шүлэг” гэж нэрлэх болсноо уран бүтээлчид хийгээд уншигчиддаа сонордуулж байна. Удахгүй би “БИШҮБИ шүлгийн дээжис” хэмээн анатологийн зарчимаар бүтээсэн бүтээлээ уншигчиддаа барих болно. 
Тэрхүү дээжист БИШҮБИ шүлэг бичдэг Т.Эрдэнэцогт, С.Оюунтөгс, С.Билигсайхан, Д.Отгонжаргал нар болон энэ мэт шүлэг бичдэг яруу найрагчдийн шүлгүүд орох болно. Мөн энэ мэт шүлэг бичдэг хэн бугайн ч сайн шүлэг орж болох бололцоотой. С.Оюунтөгсийн энэ номын хоёрдугаар хэсэг бол дан БИШҮБИ шүлгээс бүрдсэн юм. 
“Нүдээ алгаараа даран 
Нэрийг чинь шивнэнэ.
Эргэн тойрон нам гүм” гэх ч юм уу, эсвэл: 
“Болжморын жиргээн
Тодоос тод.
Би сарыг хүлээнэ” гэсэн шүлгүүдээс бүтэж байгаа юм.
“Гэнэ гэнэхэн түүнийг үгүйлэхдээ
Гэрэлт нэгэн хүслээ би
Алгандаа нуунам” гэсэн нэг шүлэг энд бий. С.Оюунтөгсийн энэ шүлгүүдийг унших нь түүний алганы хээг уншихтай төслүү. Алганыхаа хээг хүнд харуулдаггүй нэгэн цээр монгол түмэнд бий ч уншигчаасаа юугаа ч нуудаггүй сэтгэл яруу найрагчид бас бий. Тийм учир яруу найрагч сэтгэлийн алгаа таны өмнө дэлгэж байна. 
   
IV. Алган дахь зүйлийн тухай...

“...Хүссэн зүйлээ алгандаа харчихаад л гараа атган нэг их чухал зүйл нууцалж байгаа хүн шиг явдаг байв.” гэж энэ номын доторх “Алга” гэдэг өгүүллэг эхэлдэг. Энэ ном бол яруу найрагч С.Оюунтөгсийн хүүрнэл зохиолынх нь анхны түүвэр. Энэ өгүүлэг түүний анхны өгүүллэг. Дээрх эшлэл бол түүний анхны өгүүллэгийн түүврийн анхны өгүүллэгийнх нь бараг анхны нь мөр. Энэ эшлэлээс харахад “хүссэнээ алгандаа хардаг” байх нь, “харснаа хүнээс нуудаг” байх нь... Тэгээд цааш нь юу болсон тухайг нь өөрөө уншиж мэдэх, уншигч таны боломжийг хумслахаа зогссу.
Гагц энэ номын хамгийн анхны уншигчийн хувьд, эх барьж авсан “боож авсан эхийн” хувьд хэлэхэд-Сайн ном. 
Уншигч олны хувьд бас нэг сайн номтой болж байгаагийн сацуу монголын уран зохиол нэгэн сайн хүүрнэл зохиолчтой болж байгаа нь давхар давхар баяр юм. 
Алгандаа юм үздэг гэхээр ямар нэгэн хувилгаан, мэргэн хүүхдийн тухай юм байна хэмээн эндүүрэв зэ, тэр тухай биш, сэтгэлийн нүдний тухай, хүний дотоод амьдралын тухай, тэрхүү дотоод амьдралын долгион хүний алганд хэрхэн лугшдаг тухай юм. Энэ номд орсон бусад өгүүллэгүүд бараг цугаараа хүний дотоод нууц амьдралын тухай өгүүлдэг юм.
С.Оюунтөгсийн өгүүллэгүүдэд олзуурхан баярлаад байгаагийн учир бол өнөөгийн монголын элит уран зохиолд совин билэгийн сэтгэлгээ мэр сэр ажиглагдах болсон нь юм. Юутай ч уран зохиолын залуу хойч үеийнхэн маань сэтгэлгээний өөр төвшинд шилжиж байгаа нь баярлаад баршгүй зүйл. 
Орчин цагийн дэлхийн элит уран зохиолын зонхилох сэтгэлгээ нь совин билэгийн сэтгэлгээ. 
Өнөөдөр Милорад Павич, Ричард Бах, Пауло Коэльо нар ингэж л бичиж байна. Энэ бол бидний сэтгэлгээ дэлхийн төвшинд ойртож байгааг бус дэлхийн төвшин бидэн уруу ойртож байгаагийн жишээ ч байж мэднэ. Монголчууд бол язгуураасаа совин билэгийн сэтгэлгээт үндэстэн. 
Өнөөдөр энэ сэтгэлгээ хээр талын малчдад хадгалагдан үлдсэн бөгөөд С.Оюунтөгсийн өгүүллэгүүдийн ундарга энд бий. Энэ бол түүний уран бүтээлийн хөрс. С.Оюунтөгс орон суурин газар дээд боловсрол олж авсан хэдий ч угаасаа хөдөө өссөн, өөрийн үхэр малтай, нутаг нугатай хүн.
Түүнд хөдөөний тухай богино, бэсрэг өгүүллэгүүд зөндөө бий. Өнгө аяс нь таараагүй учраас энэ номд орж чадаагүй юм. 
Энэ бол С.Оюунтөгс цаанаа юмтай хүн гэдгийг нь харуулж байгаа хэрэг. Цаанаа юмтай хүний зохиол бүтээл нэг л өөр. Өөр болохыг та уншаад л мэдэх болно. Хотын хүүхдүүдийн бичээд хэвлүүлээд байгаагаас шал ондоо, амьд, шим шүүстэй хэлээр бичиж байгааг нь та мэдрэх болно.
Энэ бол хээр тал, хэдэн малын маань буян юм даа. Эгэл боргил, цэвэр тунгалаг монгол хэл бол хөдөөд л байдаг байсан, одоо ч мөн байсаар л байна. Малчин ардын энэ хэл, энэ ахуй л мөнөөх совин билэгийн сэтгэлгээг бий болгодог юм. 
С.Оюунтөгст байгаа дүр дүрслэл, ургуулан бодох ухаан ч мөн л хөдөөгөөс эхтэй. 
Энэнд л би олзуурхан баярлаад байгаа юм. С.Оюунтөгсийн энэ үгүүллэгүүдийг уншаад та ч гэсэн миний нэг адил баярлах болов уу хэмээн найднам. 
   
 Монгол Улсын төрийн шагналт, зохиолч Дарма Батбаяр  

  Бэртольт Брехт

Поли Пичемийн дуу

Цэвэр ичимтгий охин байхдаа би
Цэх бодолд дуртай байлаа.
Хэн нэгэн нь надад санаархах юм бол би
Хэрхэх билээ, яах билээ гэж боддог байлаа.
Баян байсан ч хамаагүй.
Сайхан байсан ч хамаагүй.
Ажлын өдөр цэвэрхэн хувцасладаг ч хамаагүй
Аятай таатай харагддаг ч хамаагүй
Авгай хүүхнийг аргалдаг ч хамаагүй
Адилхан л би "-үгүй" гэж хэлнэ.
Мөс шиг хүйтэн байх хэрэгтэй
Хад шиг хатуу байх хэрэгтэй.
Голын дээгүүр саран гийж л байг
Холын эргээн давалгаан балбаж л байг
Хэн ч намайг дийлэхгүй
Хэн хүнд бууж болохгүй
Хатуу сэтгэлээр хариулах хэрэгтэй
Хан дэлхий дэндүү их зовлонтой
Хамаг бүхэнд "-үгүй" гэж хэлэх хэрэгтэй.
Анх надад Кент нутгаас санаархсан юм
Аврага тамирчин шиг хүчтэн байсан юм.
Хоёр дахь нь худалдаачин байлаа.
Гурав дахь нь залуухан хархүү байлаа.
Урд хойтгүй адилхан
Ухаан жолоогүй дурласан байлаа.
Баян ч байлаа тэд,
Сайхан ч байлаа, тэд,
Аятай таатай зураг шиг хувцасладаг байлаа тэд,
Авгай хүүхнийг аргалдаг ч байлаа тэд,
Адилхан л би "-үгүй" гэж хэллээ, тэдэнд.
Мөс шиг хүйтэн байлаа би
Хад шиг хатуу байлаа би.
Голын дээгүүр саран гийж байлаа.
Холын эргээн давалгаан балбаж байлаа.
Хэн ч гэсэн намайг дийлээгүй.
Хэн хүнд бууж болохгүй.
Хатуу сэтгэлээр хариулах хэрэгтэй.
Хан дэлхий дэндүү их зовлонтой.
Хамаг бүхэнд "-үгүй" гэж хэлэх хэрэгтэй.
Харин тэгтэл манайд нэг хүн ирлээ.
Хандаж юу ч тэр асуусангүй.
Унтах өрөөний буланд шууд
Малгайгаа аваачиж өлгөлөө.
Үг дуу ч тэр гарсангүй
Үнэндээ би яаж ч чадсангүй
Баян ч биш байлаа тэр,
Сайхан ч биш байлаа тэр
Амралтын өдөр ч аягүй муу хувцаслана тэр,
Аятай таатай харагдаж ч чадахгүй,
Авгай хүүхнийг аргалж ч дийлэхгүй.
Үнэндээ би түүнд л
"-Үгүй" гэж хэлсэнгүй.
Мөс шиг хүйтэн байж ч би чадсангүй
Хад шиг хатуу байж би чадсангүй.
Шөнөжин биднийг саран гийгүүллээ.
Шөнөжин бидний давалгаа эргээн түшлээ.
Харин би түүнд л татгалзаж чадсангүй
Хайрт хүнээн дагах ямар таатай вэ?
Хатуу сэтгэлээр хариулах хэрэггүй.
Хан дэлхий дэндүү их жаргалтай
"-Үгүй" гэх хүч надад байхгүй.

Нэрт соён гэгээрүүлэгч Мишигийн Цэдэндоржийн дуун хөрвүүлэг болой.

РЫЧАРД БАХ

ЖОНАТАН ЛИВИНГСТОН ХЭМЭЭХ ЦАХЛАЙ
-Тууж-

Үргэлжлэл нь...

Гутгаар хэсэг 

Жонатан алсын хадан дээр агаарт жингүйдэж байлаа. Гаднаасаа эв хавгүй мэт харагдах залуухан Флечер явж явж багш болгоны хүсэн мөрөөдөж байдаг шавь байжээ. Угаасаа овжин сэргэлэн бөгөөд агаарт гарахдаа шалмаг хөдөлгөөнтэй, эцэж цуцахыг мэддэггүй байлаа. Хамгийн гол нь нисч сурахын аугаа их хүслэнд автсан байв. Саяхан дэргэдүүр нь харвасан сум лугаа адил гялсхийн өнгөрөв. Өд сөд нь сөрвийсөн саарал бөмбөг лүгээ адил юм доошоо нисч байснаа нисэх чиглэлээ өөрчилж багшийнхаа дэргэдүүр цагт нэг зуун тавин бээрийн хурдтайгаар өнгөрч байгаа нь тэр ажээ. Гэнэт огцом хурдаа нэмснээ өөр дасгал хийж эхэллээ. Гэдсээ дээшээ харуулан ниссэн хэвээр арван зургаан удаа агаарт тойрч алгуурхан доошлох ёстой байжээ. Тойрох болгондоо чангаар тоолох аж.
 - ... Найм... Ес... Арав... Яана аа Жонатан аа, би хурдын хязгаарыг давж байна шүү... Арван нэг... Би чамтай адил яг зогсъё гэж санасан газраа зогсч чаддаг болмоор байна... Арван хоёр... Золиг гэж... Би... Арван гурав... Энэ сүүлчийн гурван тойргийг... элгүй хийж чадахгүй нь ээ... Арван дө-- ёо-ёо-о-о! 
Дахин “сүүлээрээ буусан “-даа Флечер урд урдаасаа их бухимдаж уурлав. Флечер дээшээ харчихсан байсан учир салхины эрхэнд амархан орж буруу тийшээ баахан эргэж байгаад арай чүү гэж буцаж зөв байрлалаа олж амьсгаадсаар ийш тийшээ харвал багшаасаа зуун тохой хэртэй доор нисч явав. 
- Жонатан аа, чи надтай дэмий л цагаа алдаж байна даа. Би усан тэнэг амьтан юм! Би бүр модон толгой юм аа! Тэртэй тэргүй хэзээ ч сурахгүй юм болохоор оролдох ч хэрэггүй биз ээ! 
Жонатан доошоо харснаа толгой дохин хэлсэн нь: 
- Тэгэлгүй яахав, чи ингэж огцом зогсоод л байх юм бол наад дасгал чинь хэзээ ч санаснаар чинь болохгүй. Чи хамгийн анх наад дасгалаа хийж эхлэхдээ хурдаа шууд дөчин бээрээр сааруулсан шүү дээ! Чи яг хийж байгаагаараа л хийх хэрэгтэй, харин ганцхан зөөлөн хий! Ойлгов уу Флечер ээ, итгэлтэйгээр, зөөлөн за юу? 
Жонатан доошилж, залуухан цахлайн дэргэд нисч очив. 
- За хоёулаа далавчаа нэг зэрэг дэвж дахин нэг оролдъё. Чи хурдаа сааруулж зогсох үедээ анхаарлаа төвлөрүүл. Зөөлөн зогсч огцом хөдлөлгүй дасгалаа хийж эхлэ. 
Гурван сар өнгөрөхөд Жонатан дахин зургаан шавьтай болжээ. Зургуулангий нь сүргээс нь хөөсөн бөгөөд цугаараа нисэхийн баяр баясгаланг бүрэн дүүрэн амсахын төлөө нисэх хэрэгтэй гэсэн бусад цахлайнуудад шинэ бөгөөд хачин үзэл бодолд автсан байжээ. Гэтэл эд нарт хүртэл хийж буй дасгалуудынх нь далдын утга учир юунд оршиж байна вэ гэдгийг ойлгохоос хамгийн хэцүү аргаар нисэх нь хялбар байсан юм. 
Үдшийн цагаар Жонатан эрэг дээр сууж шавь нартаа ярьдаг байсан нь: 
- Угтаа бид нарын хэн нь ч гэсэн Их цахлайн үзэл санаа буюу бүхнийг хамаарагч эрх чөлөөний үзэл санааг дотроо агуулж байгаа юм. Учир иймд алдаа гаргалгүй ниснэ гэдэг бол бид өөрсдийнхөө жинхэнэ мөн чанарыг илэрхийлэн гаргахад нэг алхам ойртоно гэсэн үг. Бид нарт давж чадахгүй ямар ч саад бэрхшээл байх ёсгүй. Тийм учраас ч бид их хурд, бага хурд болон нисэх олон олон аргыг сурч эзэмшихийг эрмэлзэж байгаа юм... 
Гэвч бүхэл бүтэн өдрийн турш ниссээр ядарсан шавь нар нь ар араасаа унтаад өгдөг байлаа. Хурд согтоох бөгөөд бэлтгэл сургууль нь шинээр юм заалгах тусам улам ихэсдэг сурч мэдэхийн хүслэн-цангааг тайлдаг байсан учраас шавь нар нь онолын хичээлээс практикийн хичээлүүддээ илүү дуртай байжээ. Тэр шавь нарынх нь хэн нь ч гэсэн, тэр битгий хэл Флечер Линд хүртэл санаа бодлын нислэг нь салхи болон шувууны нислэг лүгээ адил бодит зүйл юм гэдгийг төсөөлж чадахгүй байлаа. 
Жонатан дахин дахин давтан хэлэх нь:
 - Та нарын бие бол та нарын нүдний ялгаж харж чадах хэлбэрийг олсон, нэг далавчны үзүүрээс нөгөө далавчны үзүүрийн хооронд багтсан өөрсдийн чинь үзэл бодол юм. Та нарын үзэл бодлыг барьж буй тэр гав дөнгийг тасал, тэгвэл та нар биеийг чинь барьж буй тэр гинжийг таслана... 
Гэвч багш нь ямар ч жишээгээр тайлбарласан, шавь нар нь хэлснийг нь сонирхолтой боловч хийсвэр бодол мэт хүлээн авч байсан бөгөөд юуны түрүүн унтаж нойроо авахыг эрмэлзэх ажээ. 
Дөнгөж сар хэртээ хугацаа өнгөрсөн боловч Жонатан тэд нарт сүрэгтээ буцаж очих хэрэгтэй гэж хэлжээ. 
Генри Кэлвин дургүйцсэн нь: 
- Бид нарын сурсан мэдсэн үнэхээр чамлалттай байна. Тэгээд ч тэд нар бид нар руу харахыг ч хүсэхгүй шүү дээ. Бид нар чинь хөөгдсөн цахлайнууд шүү дээ! Биднийг харахыг хүсэхгүй байгаа цахлайнуудын дэргэд очиж нүдийг нь хорсгох хэрэг байна уу? 
Жонатан хариулсан нь: 
- Бид нар нисье гэсэн газар руугаа нисэх. заяагдсанаараа байх бүрэн эрхтэй. 
Ингэж хэлснээ агаарт хөөрч сүрэг цахлай нь амьдардаг төрсөн нутаг нь болох Дорно зүгийг дорин нислээ. 
Шавь нар нь нэг хэсэг яахаа мэдэхгүй мэл гайхан суув. Учир нь “Хөөгдсөн цахлайнууд хэзээ ч сүрэгтээ эргэж ирж болохгүй” гэсэн сүргийн хууль байдгийг санаж байлаа. Түмэн жилд энэ хуулийг ганц ч цахлай зориглож зөрчөөгүй ажээ. Хууль, эндээ үлдэцгээ гэнэ. Жонатан болохоор нисэцгээе гэнэ. Тэгээд одоо өөрөө нэг бээрийн хэртээ хол газар нисч байх бөгөөд улам холдсоор байлаа. Хэрэв энд жаахан л саатвал багш нь дайсагнагч сүрэгтэй ганцаараа халз тулна. 
Флечер гайхаш алдсан хэвээр асуусан нь: 
- Хэрэв бид нарыг тэртэй тэргүй сүргээс хөөсөн юм бол бид яагаад тэр сүргийн хуулийг мөрдөх ёстой юм бэ? Тэгээд тэнд тулалдаан болвол яах билээ? Ямар ч байсан бид нар тэнд байсан нь илүү ашиг тустай болов уу. 
Ингэж тэр өглөө тэд нар наймуулаа баруун зүгээс нисч иржээ. Найман цахлай нэг нэгнийхээ далавчийг шүргэн алдаж, зөрсөн хоёр ромб хэлбэрээр эгнэж нисч иржээ. 
Тэд нар сүргийн зөвлөлийн эрэг дээгүүр цагт нэг зуун гучин таван бээрийн хурдтай нисч өнгөрөв. Жонатан хамгийн түрүүнд нь нисч баруун талд нь Флечер аажуухан жингүйдэж зүүн талд нь Генри Келвин урдаас нь үлээх салхитай эрэлхгээр тэмцэж байлаа. Тэгснээ тэд нар цугаараа жагсаалаа алдалгүй нэгэн зэрэг баруун тийшээ хазайснаа дахин хэвийн байдлаар нисч. гэнэт тонгорцгоож дээшээ харан нисч, тэгснээ дахин хэвийн байдалдаа эргэж оров. 
Салхи тэр наймыг хайр найргүй гуядаж шавхуурдана. Энэ үед эрэг дээр хэвийн янзаараа нэг нэгтэйгээ чанга чангаар хэрэлдэн маргалдаж байсан цахлайнууд гэв гэнэт чив чимээгүй болцгоов. Толгой дээр нь аварга том чинжаал хутга далайсан мэт найман мянган нүд Жонатаны салаа руу нүд анивчилгүй ширтэж байлаа. 
Найман шувуу нэгэн зэрэг улам дээшээ хөөрснөө огцом доошоо нисч нэг дасгал хийснээ хурдаа эрс сааруулж аль ч тал руугаа найгалгүй элсэн дээр зөөлөн буув. 
Тэгснээ Жонатан юу ч болоогүй юм шиг, огт тоосон шинжгүй шавь нарынхаа алдаануудыг зааж тайлбарлаж эхлэв. Тэрбээр үл мэдэг инээмсэглэснээ хэлсэн нь:
- Юуны түрүүнд та нар цугаараа эгнээд эзлэх ёстой тус тусын байраа хоцорч эзэлснээс эхлэе... 
Энэ мөчид нэг бодол сүргийн бүх цахлайн толгойд цахилгаан лугаа адил харвав. Энэ найман шувуу цугаараа сүргээс хөөгдсөн шувуунууд байна шүү дээ. Цугаараа эргэж иржээ. Гэвч... ингэж эргэж ирж болдог юм уу?! 
Флечер ширүүн тулалдаан болж магадгүй гэж эмээж байсан нь илүү байжээ. Сүрэг цахлай гайхаш алдан зогтуссан байлаа. Тэгтэл нэг залуухан цахлай хэлсэн нь:
 - Хөөгдсөн цахлайнууд л байгаа биз, нээрэн хөөгдсөн цахлайнууд л байна, тэгээд юу гэж?! Харин эд нар хаана ингэж мундаг нисч сурсан юм бол? 
Бүхэл бүтэн цаг өнгөрсний дараа сая л нэг сүргийн цахлай бүрийн сонорт Ахмад цахлайн тушаал хүрчээ.
 Тэр найман цахлай руу харж болохгүй. Хөөгдсөн цахлайтай ярьсан цахлайг мөн адил сүргээс хөөнө. Хөөгдсөн цахлай руу харсан цахлай сүргийн хууль зөрчсөнтэй адил. 
Тэр мөчөөс эхлэн Жонатан гагцхүү цаашаа харж суусан цахлайнуудын саарал өнгийн нуруунуудыг харж байлаа. Гэвч энэ бүхнийг огт тоосон шинжгүй хичээлээ үргэлжлүүлэн заасаар. Зөвлөлийн эрэг дээр хичээлээ заасан хэвээр байсан бөгөөд анх удаа шавь нараараа бүр сурсан мэдсэн эрдмийг нь хийлгэж үзүүлэхийг хүсч байжээ. Түүний дуу тэнгэрт мандалд цуурайтан дуулдах нь:
 - Мартин, чи бага хурдтайгаар нисч чадна гэж хэлж байна. Хэлэх нэг өөр, хийх нэг өөр. Хамгийн гол нь хэлснээ баталж нисч үзүүлэх хэрэгтэй. 
Харахад анхаарал татахгүй жижигхэн биетэй Мартин Уилям багшийнхаа уурыг хүргэчихвий гэхээс үнхэлцгээ хагартал айх тул бага хурдтай нисэхдээ гайхамшигтай дасгалууд хийж сурсан ажээ. Өдөө эвийг нь олж сөрвийлгөх тул зөөлөн салхи гармагц салхины хүчийг ашиглан огт далавчаа дэвээгүй мөртлөө үүл хүртэл өндөрт дүүлж дараа нь буцаж газар зөөлөн буудаг байлаа. 
Харин Чарльз-Роланд Их салхины уулсын оргил хүртэл бүхэл бүтэн хорин дөрвөн мянган тохой хэртээ өндөрт хөөрч, эргэж газар буухдаа даарснаасаа болж хөхөрсөн байсан боловч зүрх сэтгэл нь баяр баясгалан дүүрэн; маргааш бүр ч өндөрт нисч гарна гэж шийджээ. 
Бусдыгаа бодвол, нисч байхдаа янз бүрийн хүнд хэцүү дасгал хийх дуртай Флечер нөгөө арван зургаан тойрог бүхий нислэгээ хийж дараачийн өдөр нь нисч байхдаа нэг доор бүтэн гурав эргэж урьд өмнө огт чаддаггүй байсан дасгалаа хийжээ. Тэр мөчид түүний нисэхийг хараад цахлайнуудын сууж байсан эрэг дээр энд тэнд биенээс нь ойсон нарны гэрэл тусчээ. 
Жонатан шавь нараа нэг ч хором орхиж явахгүй байсан бөгөөд бүгдээрэнд нь юм хэлж өгч яаж зөв хийхийг үзүүлж зааж өгч байлаа. Шавь нартайгаа цуг шөнө ч байсан нисч, үүлтэй ч байсан, салхи шуургатай ч байсан нисч байлаа. Нисэх хүслэн нь хязгааргүй байсан учраас тэгж нисч байсан бөгөөд харин эрэг дээр суусан цахлайнууд уйтгартайгаар бие биендээ наалдах ажээ. 
Хичээл сургууль нь дуусахад шавь нар нь элсэн дээр суун амарч аажим аажмаар дасч Жонатаны хэлэхийг анхааралтай сонсч суржээ. Түүний жирийн цахлайн сонсоход солиотой мэт санагдах үзэл санааг нь тэд нар тэр болгон гүн гүнзгий ойлгохгүй байсан боловч хааяа зарим бодол санааг нь их сайн ойлгож ухаардаг байв.
Шөнийн цагаар шавь нарынх нь хүрээний цаахан талд цахлайн өөр нэг хүрээ бий болдог болжээ. Учир нь сониуч цахлайнууд шөнө болоход ойртон ирж хэдэн цагийн турш Жонатаны ярихыг сонсдог байсан бөгөөд тэд нарын хэн нь ч дэргэдэх цахлайгаа харахыг, дэргэдэх цахлайдаа харагдахыг хүсдэггүй байсан болохоор өглөө нар мандахын өмнөхөн цугаараа тарж алга болдог байлаа. 
Тэр наймын сүрэгтээ буцаж ирснээс хойш бүтэн сар өнгөрсний дараа нэг цахлай сүргээсээ тасарч тэр наймыг сүргээс зааглаж зурсан зураас дээгүүр алхаж нисч сурах хүсэлтэйгээ хэлжээ. Тэр бол Терренс Дуглас байсан бөгөөд тэр дороо л бузартсан шувуу, хөөгдсөн цахлай болжээ. Гэвч мөн адил тэр дороо л Жонатаны бас нэг шавь болжээ. 
Дараачийн шөнө нь Кэрк Мейнард хэмээх цахлай сүргээсээ салж тэд нар дээр иржээ. Зүүн далавчаа чирсээр арайчүү гэж алхсаар хүрч ирснээ Жонатаны өлмийд мөргөв. Юу юугүй ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлэх гэж байгаа юм шиг туйлын аяархан дуугаар хэлсэн нь:
 - Надад туслаач. Би энэ гэгээн ертөнцөд нисэх гэсэн цорын ганц хүслэнтэй амьдардаг амьтан юм.
 Жонатаны хэлсэн нь: 
- За тийм байж. Тэгвэл цаг алдаад яахав. Надтай хамт агаарт хөөрч тэнд хоёулаа нисч суръя. 
- Чи сайн ойлгоогүй бололтой. Миний далавч. Нисэх битгий хэл би энэ далавчаа хөдөлгөж ч чадахгүй байна шүү дээ. 
- Мейнард аа, чи өөрийгөө хэмжээлшгүй эрх чөлөөтэй гэдгээ ухаар. Чи энд, одоо чиний жинхэнэ би юу гэж айлдаж байна яг тэр айлдлынх нь дагуу амьдрах хэрэгтэй. Чамд өөр саад болох юм огт байхгүй. Энэ бол их цахлайн хууль, энэ бол цорын ганц хууль юм. 
- Юу гэнэ ээ? Би нисч чадна гэж үү? 
- Чи нисч чадах эрх чөлөөтэй гэж би хэлж байна. 
Нээрэн Жонатаны хэлснээр Кэрк Мейнард амархан гээч нь далавчаа дэлгэж өчүүхэн ч хүч гаргалгүй шөнийн харанхуй тэнгэрт хөөрөв. Түүний дээрээс дуулдах дууг нь сонсч сүргийн цахлайнууд цугаараа сэрлээ. Таван мянган тохой хэртэй өндрөөс түүний чадлаараа орилох нь: 
- Би нисч чадаж байна! Сонсоцгоо! Би нисч чадна. 
Өглөө нар мандахад мянга орчим цахлай Жонатаны шавь нарыг тойрон шавж Мейнард руу гайхан харж байлаа. Бусад цахлайнууд өөрсдийг нь харж байна уу үгүй юу гэдэг тэд нарт огт хамаагүй болжээ. Тэд нар ганцхан Жонатаны хэлэхийг үг унагалгүй сонсож утгыг нь ойлгохыг л хүсэцгээх ажээ.
 Жонатан, цахлай бүр нисэх эрхтэй бөгөөд энэ ертөнцөд мэндлэхдээ эрх чөлөөтэй байх заяатай, ямар ч зан заншил, сүжиг бишрэл, хорио саадууд тэр эрх чөлөөг нь хязгаарлах ёсгүй гэх мэт туйлын энгийн зүйлсийн тухай ярьж байлаа. Цугларсан олон цахлай дундаас нэг нь асуух нь:
 - Сүргийн хууль ч гэсэн үү? 
Жонатаны хариулсан нь: 
- Цорын ганц хууль байдаг. Жинхэнэ эрх чөлөөгөө олоход тусалдаг хууль л байдаг юм. Өөр хууль байдаггүй. 
Өөр нэг цахлай асуусан нь:
- Бид нар чамтай адил нисч суръя гэвэл чадах уу? Чи бусдаас онцгой ер бусын цахлай юм байна. Чи авъяас билэгтэй төржээ. 
- Та нар Флечер, Лоүэл, Чарьлз-Роланд, Жади Ли нарыг харцгаа л даа. Эд нар надтай адил бас л бусдаас онцгой ер бусын авъяастай цахлайнууд уу? Үгүй ээ. Эд нарын хэн нь ч чамаас ч тэр, надаас ч тэр авъяасаараа илүү биш. Харин эд нарын цорын ганц онцлог нь тэд нар чухам хэн болохоо ойлгож жинхэнэ цахлай шиг биеэ авч явж эхэлсэнд л оршино. 
Ингэж хэлэхийг нь сонсмогцоо түүний Флечерээс бусад шавь нар нь дор дороо санаа нь зовсон байртай хөдлөв. Бүх юм багшийнх нь тайлбарласнаар болдог гэдэгт тэд нар одоохондоо бүрмөсөн итгэж чадаагүй байжээ. 
Тэд нарыг тойрч шавах цахлайн тоо өдрөөс өдөрт нэмэгдсээр байлаа. Зарим нь юм асуух гэж, зарим нь биширснээ хэлэх гэж, зарим нь зүгээр доромжлох гэж ирдэг байв. 
Нэг өглөө их хурдтай бэлтгэл дасгалаа хийж ниссэнийхээ дараа Жонатантай ярьж байхдаа Флечерийн хэлсэн нь: 
- Сүргийн цахлайнууд чиний тухай Их цахлайн хүү гэж ярилцаж байна. Үгүй гэхэд одоо амьдарч буй цаг үеэ мянган жилээр түрүүлсэн гэж ярилцах юм.
Жонатан сүүрс алдав. Түүний бодсон нь: “Ойлгохгүйн хар гай л энэ дээ. Тэгээд л нэг бол буг чөтгөр, нэг бол бурхан болгох гэх юм.” 
- Флеч ээ, чи өөрөө юу гэж бодож байна? Бид нар амьдарч буй цаг үеэсээ түрүүлчихсэн үү? 
Флечер тэр дороо хариулсангүй, нэлээн удаан дув дуугүй зогслоо.
 - Миний бодоход, одоо бид нарын нисч чадаж байгаатай адил нисэх бололцоо ямагт байдаг байжээ. Гэвч нэг нь үүнийг тааж тэгж нисч сурах хэрэгтэй байсан. Харин ямагт нэгэн тодорхой цаг хугацаа энд ямар ч ач холбогдолгүй. Магадгүй бид нар нисэх гэдэг нь идэх уухтай адилхан маяг болж амжаагүй байхад нь нисч эхэлснээрээ тэр маягаас түрүүлчихсэн байж болох юм. Өөрөөр хэлбэл цахлайн нисэх чадварын тухай жирийн төсөөллүүдээс түрүүлсэн байж болно. 
- Энэ чинь тэгээд багагүй эрдэм шүү дээ гэж Жонатан хэлснээ агаарт хий нэг эргэснээ нэг хэсэг дээшээ харсан хэвээрээ агаарт жингүйдэв. Тэгээд цааш нь хэлсэн нь: 
- Цаг хугацаанаасаа түрүүлснээс энэ нь дээр байх аа. 
Энэ яриа болсноос хойш яг долоо хоногийн дараа золгүй явдал тохиолдох ёстой байжээ. Флечер шинэ сурагчдад хурдан нисэхийн аргуудыг зааж байлаа. Доошоо долоон мянган тохой хэртээ нисч, дараа нь асар их хурдтайгаар буухдаа гаргасан мөр саарал могой лугаа адил санагдах бөгөөд одоо газарт тун их ойртсон байв. Яг тэр үед гэв гэнэт анх удаа агаарт нисч үзэж байгаа, ээжийгээ чангаар дуудаж буй дэгдээхэй замд нь таарчээ. 
Флечер Линд тэр дэгдээхэйтэй мөргөлдөхгүйн тулд нэг хормыг арав хуваасны нэгтэй тэнцэхүйц богино хугацаанд амжиж хажуу тийшээ зайлах ёстой байв. Огцом зүүн тийшээ зайлж цагт хоёр зуун бээрийн хурдтайгаар гантиг чулуун хадыг мөргөжээ. Тэр хад, өөр ертөнцийн аварга том төмөр хаалга мэт санагджээ. Айн бачимдаж хад мөргөв, эргэн тойрон хав харанхуй боллоо. Тэгснээ Флечер маш сонин хачин тэнгэрт нисч яваагаа мэдэрч нэг мартаж нэг санаж дахин мартах ажээ. Нэгэн зэрэг айх, гуних, гонсрох бөгөөд сэтгэлийнх нь гонсрол хэмжээлшгүй их. Жонатан Ливингстонтой анх учрахад дуулдсантай адил дуу гарав. - Флечер ээ, хамгийн гол нь бид өөрсдийнхөө дотоод боломжийн хязгаарыг аажмаар тэлэхийг зорьж байгаа юм. Бид хараахан хадыг нэвт нисэхийг үзээгүй. Төлөвлөгөөгөөр бид арай хожуу ингэж нисэхийг үзэх ёстой. 
- Жонатан, чи юу? 
Багш нь дурамжхан хариулсан нь: 
- Намайг заримдаа бас Их цахлайн хүү ч гэж нэрлэдэг.
 - Чи энд юу хийж байгаа юм бэ? Нөгөө хад яалаа?! Нээрэн би... нээрэн үхээгүй гэж үү? 
- За Флеч ээ, боль доо! Чи бод л доо. Надтай ярьж байна гэдэг чинь үхээгүй гэсэн үг биз дээ? Харин чиний оюун ухааны төвшин гэнэт өөрчлөгдсөн нь үнэн. Өөр юу ч болоогүй. Одоо чи сонгох хэрэгтэй болжээ. Чи нэг бол эндээ үлдэж сурч мэдэхээ үргэлжлүүлж болно. Чамд гэж хэлэхэд энэ төвшин чиний урьд өмнө амьдарч байсан төвшнөөс эрс ялгагдахаар илүү биш. Нэг бол чи хуучин төвшиндөө эргэн очиж, сүрэгтээ үргэлжлүүлэн багшилж болно.
Сүргийн ахмадууд ямар нэгэн золгүй явдал болно гэж найдаж байсан нь үнэн боловч ийм түргэн санаснаар нь болчихно гэж зүүдлээ ч үгүй байжээ. Ёстой л цагаа олж дээ. 
- Тэгэлгүй яахав, би сүрэгтээ эргэж очно. Би дөнгөж шинэ ангид багшилж эхэлсэн шүү дээ. 
- Сайн байна, Флечер ээ! Бид нар үргэлж бие бол бодол, өөр юу ч бус хэмээн ярьдгийг санаж байгаа биз дээ? 
Флечер толгойгоо сэгсэрч далавчаа хөдөлгөснөө нүдээ нээв. Хадан хананы ёроолд хэвтэж байгаагаа мэдэж өөрийг нь тойрч сүрэг цахлай шавсныг олж харав. Цахлайнууд түүний хөдлөхийг хармагцаа тал талаас нь хорсолтойгоор хашгирч хорон үг урсгаж гарав. 
- Амьд байна шүү дээ. Үхсэнээ дахин сэхчихлээ! 
- Далавчаараа хүрээд сэхээчихлээ! Их цахлайн хүү! 
- Үгүй ээ! Биш! Их цахлайн хүү биш гэдгээ өөрөө хэлдэг. Тэгэхлээр буг чөтгөр байж таараа. Чөтгөр! Манай сүргийг сөнөөх гэж бид нар дээр ирсэн байх учиртай болох нь! 
Урьд өмнө огт үзэж харж байгаагүй юмаа сая үзэж үнхэлцгээ хагартал айж сандарсан дөрвөн мянган цахлай нэгэн зэрэг муухай дуугаар чарласан нь: 
- Чөтгөр! 
Ингэж хашгирахад нь асар хүчтэй хуй салхи нисч ирснээ цахлайн сүргийг нэг сайн гуядсанаа арилж өгөх шиг санагдав. Нүдэнд нь хорслын гал асч улангассан цахлайнууд хушуугаа тас зууж улам улам ойртсоор. 
Жонатаны хэлсэн нь:
 - Флечер ээ, ер нь эд нараас салж явбал дээр бус уу? 
- Нээрэн тийм байх аа... Яг тэгж хэлмэгцээ тэр хоёр нүд ирмэхээс богино хугацаанд хаднаас хагас бээрийн зайтай газар оччихжээ. Галзуурсан шувуудын хурц хушууд хоосон агаар тоншлоо. 
Жонатан үл ойлгон толгой сэгсрэн дахин дахин асуух нь: 
- Яагаад энэ гэрэлт ертөнц дээр шувуунд эрх чөлөөтэй гэдэгт нь итгүүлнэ гэдэг хамгийн хэцүү ажил байдаг юм бол? Уг нь бодвол тун ялимгүй бэлтгэл хийвэл шувуу болгон жинхэнэ эрх чөлөөтэй гэдгээ ойлгоно шүү дээ. Гэтэл яагаад тэгж итгэж өгдөггүй юм бол? Флечер байраа тэгц түргэн сольсондоо амархан дасч чадахгүй нүд нь анивчсаар: 
- Чи яачихав аа? Бид нар ямар аргаар энд хүрээд ирэв ээ?
 - Чи өөрөө л тэр галзуурсан шувуудаас салвал дээр гэж хэлсэн шүү дээ.
 - Тэр ч тийм л дээ. Гэхдээ чи яаж...
 - Яахав нөгөө л аргаараа, Флечер минь. Бэлтгэл хийсний л ач. 
Өглөө болоход сүрэг цахлай өчигдөр галзуурах шахсан байснаа огт мартжээ. Гэвч Флечер мартсангүй. Түүний хэлсэн нь: 
- Жонатан аа, санаж байна уу, чи аль эрт сүрэгтээ хайртай бол сүрэгтээ буцаж очиж, цахлайдад сурч мэдэхэд нь туслах хэрэгтэй гэж зааж байсан. 
- Тийм ээ.
 - Чамайг дөнгөж сайхан устгахад бэлэн байсан галзуурсан сүрэг цахлайдыг чи яаж урьдын адил хайрлаж чадах вэ? 
- Флеч минь дээ! Чи заавал галзуурсан сүрэг шувуудыг хайрлах албагүй. Чамайг үзэн ядаж, чамайг харж нүд нь хорсож байхад чи хариуд нь заавал хайрлаж өрөвдөж байх ёсгүй. Чи ганцхан бэлтгэлээ үргэлжлүүлж энэ сүргийн шувуу болгоны дотор жинхэнэ сайн цахлай нуугдаж буйг олж харж мөн өөрсдөд нь дотор буй жинхэнэ сайн цахлайгаа олж харахад нь туслах үүрэгтэй. Ингэснийг л би хайрлах гэж байгаа юм шүү дээ. Чи хэзээ үүнийг ойлгох юм бэ? Дашрамд хэлэхэд, би сая Флечер Линд хэмээх нэртэй нэг дүрэлзсэн ааш зантай залуухан шувууг саналаа. Саяхны хэрэг шүү дээ. Сүргээсээ хөөгдмөгцөө тэр Флечер Линд, сүрэгтэйгээ эрэгчин эмэгчнээ үзэхэд бэлэн байсан санагдаж байна. Уур омогтоо шатаж тэр алсын хаднуудыг жинхэнэ тамын орон болгосон байсан даа. Гэтэл тэр Флечер маань өнөөдөр энд тэнгэрийн орон байгуулж тэр орондоо бүх сүрэг цахлайг дагуулж очихоор тэмүүлж байна. 
Флечер эргэж Жонатан руу харав. Түүний нүдэнд айж сандарсан нь илт. 
- Би дагуулж гэнэ ээ? Юу гэсэн үг вэ? Энд чи л бидний цорын ганц багш шүү дээ. Харин чи бид нарыг хэзээ ч орхиж явах эрхгүй шүү! 
- Эрхгүй гэнэ ээ? Гэтэл чи, чамаас илүү багшийн хүслэн болсон өөр сүрэг цахлай, өөр Флечерүүд хаа нэгэн газар байгаа гэж төсөөлж чадахгүй байна уу? Чи нэгэнт гэрлийн замыг олжээ. 
- Би юу даа? Жон оо, би чинь жирийн л нэг цахлай шүү дээ. Харин чи бол...
 - Их цахлайн цорын ганц хүү гэж хэлэх гээ юу? Тийм үү? Ингэж хэлснээ Жонатан сүүрс алдаж далай руу харлаа. Тэгснээ хэлсэн нь: 
- Одоо би чамд хэрэггүй болсоон. Өөрийгөө олох эрлээ үргэлжлүүл. Энэ л чамд хэрэгтэй. Өдөр алдалгүй бүхийг чадагч жинхэнэ Флечерт алхам алхмаар ойртохыг тэмүүлж яв. Одоо тэр жинхэнэ Флечер л чиний багш болох ёстой. Харин чи түүнийг ойлгож, түүний хэлснийг биелүүлэхийг хичээх хэрэгтэй. 
Хормын дараа Жонатаны биеийнх нь дүрс сүүдэр лүгээ адил сүүтэгнэн чичирч байснаа агаарт замхарч эхлэв. Өд сөд нь нэгэн үл ойлгогдох сонин гэрлээр гэрэлтэх ажээ. 
- Миний тухай элдэв дэмий юм ярихад нь таслан зогсоож байгаарай. Намайг бүү бурхан болгоорой, Флеч ээ! Би бол жирийн цахлай юм шүү. Би нисэх дуртай. Магадгүй... 
- Жонатан аа! 
- Хонгор Флеч минь! Чи нүдэндээ бүү итгэ. Нүд бол гагцхүү саад, зааг, хязгаарыг л олж хардаг юм шүү. Уг нь харна гэдэг бол ойлгохын нэр байх ёстой юм. Мэддэгээ ухаарч ойлго. Тэгсэн хойно чи жинхэнэ нисэхийг сурна. 
Гэрэл арилж Жонатан тэнгэрт шингэж дүрс нь замхарч алга болов. Хоромхон зуурын хугацаа өнгөрөв. УУН? Флечер өөрийгөө хүчилж агаарт хөөрч анхныхаа хичээлийг тэсэн ядан хүлээж байсан шинэхэн сурагчдынхаа өмнө нисч очиж буулаа. Флечер үгээ нэг нэгээр нь зөөн удаан ярьсан нь:
 - Юуны түрүүнд, та нар цахлай бол хязгааргүй эрх чөлөөний үзэл бодлын биелэл, Их цахлайн дүрийн биелэл гэдгийг сайтар ухаарч ойлгох хэрэгтэй. Та нарын бие цогцос бол нэг далавчны чинь үзүүрээс нөгөө далавчны чинь үзүүр хүртэл та нарын л бодлын биет илрэл болохоос бус өөр юу ч биш юм. 
Залуухан цахлайнууд түүн рүү дооглонгуй харна. Тэд нарын бодсон нь: “За боль доо, би ингэж тайлбарлалаа гээд бид нар чиний нисдэг тэр хэцүү аргаар нисч чадахгүй шүү дээ!”.
 Флечер санаа алдав.
 - За за, тэгэхлээр шууд л тэгш нисэлтээр эхлэе гэж хэлснээ тэд нарыг шинжсэн харцаар харлаа. Гэвч тэгж хэлмэгцээ Флечер гэв гэнэт өөрийгөө Жонатантай адилхан ер бусын чанар агуулсан гэдгээ үнэн зүрхнээсээ мэдэрч ойлгов. Тэгээд түүний бодсон нь: “Жонатан аа, хязгаар огт байхгүй гэж үү?Тэгвэл одоо чиний байж байгаа эрэг дээр тэнгэрээс бууж очиж чамд нисэх шинэ шинэ аргыг үзүүлэх цаг удахгүй ирэхдээ л ирнэ!”.
 Хэдийгээр Флечер шавь нар руугаа ширүүн харахыг хичээж байсан боловч гэнэт тэд нарын цугаарангийнх нь жинхэнэ мөн чанарыг нэг мөчийн зуур олж харсан ажээ. Нэгхэн мөчид, гэхдээ тэр мөчид багтаж тэд нар түүний нүдэнд туйлын дулаан тусаад зогссонгүй ээ. Тэрхэн мөчид амжиж тэд нарыг цугааранг нь хайрлажээ. 
“Жонатан аа, хязгаар байдаггүй юм биз дээ?” гэж инээмсэглэн бодов. Тэгснээ сурч мэдэхийн хойноос ухасхийн нислээ.

1973.

Эх сурвалж. http://weatherman.blog.banjig.net

РЫЧАРД БАХ

ЖОНАТАН ЛИВИНГСТОН ХЭМЭЭХ ЦАХЛАЙ

-Тууж-

Үргэлжлэл нь...

Дэд хэсэг

“Тэгээд тэнгэр гэдэг чинь энэ болох нь ээ” гэж Жонатан өөрийн эрхгүй инээмсэглэн бодов. Тэнгэрт дөнгөж очмогцоо тэнгэрийн тухай эргэцүүлж бодно гэдэг буруу байж магадгүй. Газар дэлхийгээ орхиж, гэрэл цацраасан хоёр цахлайтай хамт үүлний дээрх ертөнцөд очмогц аажмаар биеэс нь мөн адил гэрэл цацрах болсныг ажиж мэдэв. Мэдээжийн хэрэг энэ бие нь шаргалтан гялалзаж буй нүднийх нь хүүхэн харааны цаана үргэлж байдаг нөгөө залуухан Жонатаны бие яах аргагүй мөн байсан бөгөөд харин одоо гагцхүү гаднах хэлбэр нь өөрчлөгдсөн ажээ. Хэдийгээр бие нь цахлай шувууны биеийн хэлбэрээ хадгалж үлдсэн боловч Жонатан урьд өмнө хэзээ ч ингэж амархан нисч байгаагүй ажээ. Бодсон нь: “Юутай хачин юм бэ! Би хоёр дахин бага хүч зарж байгаа хэрнээ хоёр дахин хурдан нисч байх юм. Би газар дэлхий дээр хамгийн сайн бэлтгэлтэй байхдаа хийж чаддаг байснаасаа одоо энд хоёр дахин илүү юм хийж чадаж байна шүү дээ!”
Цав цагаан өд нь гэрэлтэж, тал тал тийшээ оч бутаргах ажээ. Давтаж өнгөлсөн мөнгө лүгээ адил хоёр далавч нь төгс төгөлдөр хэлбэрийг олжээ. Хоёр далавчаа туйлын баяртайгаар судлан туршиж үзэхээр шийдэв. Хурд нь цагт хоёр зуун тавин бээр болоход удахгүй хөндлөн нисэхийн туйлын хурдад хүрэх нь тодорхой болов. Нээрэн хурд нь цагт хоёр зуун далан гурав болоход үүнээс илүү хурдтайгаар нисч чадахгүйгээ ойлгож сэтгэл нь нэлээд гонсойв. 
Түүний шинэ олсон биенийх нь бололцоо бас л хязгаарлагдмал байжээ. Хэдийгээр өмнөх дээд амжилтаа мэдэгдэхүйц эвдсэн боловч хурдын хязгаар байсан бөгөөд түүнийг давахын тулд асар их хүч чадал шаардагдах ажээ. Түүний бодсон нь: “Уг нь тэнгэр огторгуйд ямар ч хязгаар байх ёсгүй дээ.” Үүлс замхарч түүнийг дагаж явсан хоёр цахлай зэрэг хашгирсан нь: 
- Сайн явж, зорьсон газраа хүрээрэй Жонатана аа! Ингэж хэлснээ тэр хоёр цахлай тунгалаг агаарт шингээд үзэгдэхээ болилоо. Нэг харвал Жонатан алсад үзэгдэх уулархаг газрыг чиглэн далай дээгүүр нисч явав. 
Алс хол тэртээ хойд зүгт тэнгэрийн хаяаны дэргэд хэдэн цахлай байлаа. Шинэ уудам дэлгэр нутаг, шинэ соргог бодол санаа, шинэ хүсэл зориг хүлээж буй гэсэн үг. “Энд яагаад ийм цөөхөн цахлай байдаг билээ? Уг нь тэнгэрт сүрэг сүрэг цахлай баймаар юм. Яагаад би ингэж гэнэт ядрав а? Уг нь тэнгэрт цахлайнууд хэзээ ч ядардаггүй бөгөөд хэзээ ч унтдаггүй биш бил үү?” Ингэж хэнээс хэзээ хаана дууллаа байз? Түний газар дэлхий дээрх амьдралын үйл явдлууд улам улам алслагдан холдсоор, бүдгэрсээр... 
Газар дэлхий дээр их юм сурч мэдсэн нь яах аргагүй үнэн. Гэхдээ нарийн ширийн юмнууд бүдэг бадаг л санагдана. Цахлайнууд хоолоо хуваалцаж чадахгүй булаацалдаж байсан, өөрийг нь сүргээсээ хөөсөн гэж л бүдэг бадаг санагдах ажээ. Эрэгт ойртон очвол, арав гаруй цахлай урдаас нь угтан нисч ирсэн боловч ганц ч үг дуугарсангүй. Харин тэд нар цугаараа өөрийг нь харж байгаадаа туйлын их баяртай байна, энд үнэхээр миний жинхэнэ гэр орон нь байдаг аж гэдгийг л гүнээ ойлгожээ. Энэ өдөр маш урт өдөр мэт санагдаж, тэр битгий хэл хэзээ нар мандсаныг хүртэл мартжээ. Газар буухынхаа өмнө эргэж хоёр далавчаа сайн дэлгэж агаарт хоёр хуруу хэртээ өндөрт хоромхон зуур тогтсоноо элсэн дээр зөөлөн буув. Бусад цахлайнууд түүнийг даган цугаараа газар бууцгаасан боловч тэд нар бүгдээрээ завхан өдөө үл мэдэг хөдөлгөж зөөлөн газарджээ. Тэд нар цас лугаа адил цав цагаан далавчуудаа дэлгэж салхины аясаар найгаж, өд сөдөө нэг сөрвийлгөж нэг буулгаж байснаа яг хоёр хөл нь газар хүрэх тэр мөчид хурдаа бүрмөсөн сааруулж газарт буулаа. Энэ бол үнэхээр гайхамшигтэй сайхан урлаг байсан боловч Жонатан учиргүй их ядарсан тул дууриан давтан хийх гэж оролдсонгүй. Ганц ч үг дуугарсангүй зүгээр л эрэг дээр зогсоогоороо унтжээ. 
Эхний өдрүүдэд л Жонатан, энд өмнөх амьдралдаа нисэхийн тухай сурсан мэдсэн бүхнээсээ улам ихийг сурч мэдэх нь гэдгээ ойлгожээ. Гэвч энэ хоёр ертөнцийн хооронд бас нэг ялгаа байлаа. Энд амьдарч буй цахлай бүр нисэхийн нууцыг танин мэдэх, нисэх чадвараа төгс төгөлдөр болгох нь амьдралынх нь гол зорилго хэмээн тооцдог байжээ. Учир нь, тэд нарт нисэхээс өөр илүү эрхэмлэдэг юм энэ ертөнцөд байсангүй. Тэд нарын хэнийг нь ч онцлохын аргагүй цугаараа гайхамшигтай сайхан шувууд байсан бөгөөд өдөр болгон гагцхүү агаарт нисэх хөдөлгөөнөө улам боловсронгуй болгохыг мэрийж нисэхийн шинэ шинэ аргыг таньж байв. Жонатан ардаа орхин ирсэн ертөнцөө бүрмөсөн мартсан юм шиг, нисэхийн баяр баясгаланг мэддэггүй, далавчаа гагцхүү хоол олж идэх, хоолоо булаалдан уралцахад ашигладаг байсан сүрэг цахлайн амьдарч байдаг тэр ертөнцийг бүрмөсөн мартсан юм шиг. Гэвч үе үе тэр ертөнцөө дурсан санадаг байжээ. Нэг өглөө нисэхийн нэг цоо шинэ аргыг туршиж далавчаа хумин хэд хэдэн удаа ниссэнийхээ дараа багштайгаа хамт хоёулхнаа эрэг дээр амран сууж байхдаа төрсөн газар дэлхийгээ санажээ. Хэзээ ч бие бие рүүгээ хашгирч, нэг нэгнийгээ зандчиж хэрэлддэггүй эндхийн цахлайнуудын бодлоороо харилцах сурахад төвөггүй ухааныг сурсан байсан учраас дуугаралгүй асуусан нь: 
- Салливан аа, бусад цахлайнууд хаана байдаг юм бэ? Энд бид яагаад ийм цөөхүүлээ байгаа юм бэ? Миний нисч ирсэн тэр газар... Салливан толгой дохин дуугүй хэлсэн нь: 
- Мянга мянган цахлай амьдарч байсан гэж үү? Мэднээ мэднэ. Жонатан минь миний бодлоор чиний асуултад ганцхан хариу байна. Чамтай адилхан шувуу туйлын ховор байдаг. Бидний ихэнх нь туйлын удаан урагшилдаг юм шүү дээ. Бид хоорондоо маш адилхан нэг ертөнцөөс нөгөө ертөнцөд шилжмэгцээ хаанаас ирснээ мартаж орхидог. Биднийг хаашаа дагуулж явна гэдэг бол бидэнд огт хамаагүй хэрэг. Бидэнд чухам одоо, энэ мөчид л юу болж байна вэ гэдэг чухал. Амьдрал бол зөвхөн хоол, тэмцэл, сүрэгтээ эрх дархтай болох гэсэн гурван зүйлээр хязгаарлагддаггүй юм байна гэж анх бүдэг бадаг ойлгодог болтлоо бид нар хэчнээн олон удаа амьдрах ёстой вэ гэдгийг төсөөл дөө. Жон минь, мянган удаа, түмэн удаа шүү дээ! Тэгснийхээ дараа бас нэг зуун удаа амьдарч байж амьдралын утга учир, төгс төгөлдөр чанарт хүрэх, тэгэж хүрснийгээ бусдад хэлж зааж өгөхөд оршдог юм гэдгийг ухаарч ойлгоно. Энэ хууль энд мөн адил хүчин төгөлдөр. Энэ ертөнцөд чухам юу сурч мэдсэнийхээ хэрээр дараачийн амьдрах ертөнцөө сонгож авдаг юм. Хэрэв бид нар энэ ертөнцдөө юу ч сурч мэдээгүй бол дараачийн аж төрөх ертөнц яг энэ ертөнцтэй ижилхэн байдаг. Улмаар бид нөгөө л саад тотгор, бэрхшээлээ туулна, бидний хөлөнд нөгөө л хүнд тугалга зүүлттэй хэвээр байна гэсэн үг... 
Ингэж хэлснээ хоёр далавчаа дэлгэж салхины өөдөөс харж зогсов. Тэрбээр үргэлжлүүлэн хэлсэн нь: 
- Гэвч Жон чи үнэхээр ихийг сурч мэдсэн бөгөөд маш богинохон хугацаанд хурдан сурч мэдсэн учраас мянга дахин амьдарч ирэх ёстой байсан энэ ертөнцөд шууд иржээ гэв. 
Дараа нь тэр хоёр агаарт хөөрч бэлтгэлээ үргэлжлүүлэн хийлээ. Хоёулаа нэгэн зэрэг шинэ аргаар ниснэ гэдэг хэцүү байлаа. Учир нь тонгорч нисч байсан болохоор дээшээ харчихаад багшийгаа дагаж хөдлөхийн тулд хэрхэн далавчаа зөв дэлгэх вэ хэмээн Жонатан бодох хэрэгтэй байлаа. Салливан дахин дахин хэлэх нь: 
- Дахин нэг удаа хийж үзье. Дахин нэг удаа үзье. Тэгснээ эцэст нь хэлсэн нь:
- За сайн байна. Ингээд больё. Ийнхүү тэр аргыг сурсныхаа дараа нисэх өөр нэг шинэ аргыг сурч эхлэжээ. 
Нэг орой шөнийн нислэг хийхээр яваагүй цахлайнууд цугаараа дор дороо юм бодон элсэн дээр сууж байлаа. Жонатан зориглож ахмад цахлайн дэргэд очив. Ахмад цахлай удахгүй энэ ертөнцийг орхиж явах гэж байгаа хэмээн бусад цахлай ярьцгаах ажээ. Догдлон хэлсэн нь: 
- Чианг аа... 
Хөгшин цахлай түүн рүү найр тавин харж асуусан нь: 
- Юу гээв хүү минь?
Нас нь өндөр болох тусмаа ахмад цахлайн бие нь улам чанга хатуу болж энэ сүргийн аль ч цахлайнаас илүү хурдан нисдэг байсан бөгөөд бусдынхаа дөнгөж сурч эхэлсэн нисэх аргуудыг төгс төгөлдөр эзэмшсэн байлаа.
 - Чианг аа, энэ ертөнц тэгэхлээр нөгөө тэнгэр огторгуй гэдэг чинь биш болж байна уу? 
Ахмад цахлайн инээмсэглэсэн нь сарны гэрэлд сайн харагдав. Түүний хэлсэн нь: 
- Чи нөгөө л шинийг сурч мэдэхийг хүссэн хэвээрээ юу, Жонатан аа? 
- Тийм ээ. Ер нь ирээдүйд биднийг юу тосон угтах бол? Бид хаана очих вэ, юунд хүрэх вэ? Тэнгэр огторгуй гэж байдаг юм уу, эсвэл үгүй юу? 
- Үгүй ээ, Жонатан минь, тийм газар байдаггүй юм. Тэнгэр огторгуй гэж тодорхой газар биш, цаг хугацаа ч биш. Тэнгэр огторгуй гэж төгс төгөлдөр болохын нэр. 
Ингэж хэлээд хэсэг дуугүй болсноо асуусан нь: 
- Чи их хурдан нисдэг байх аа? 
Жонатаны хариулсан нь: 
- Би ... зүгээр л хурдан нисэх дуртай. 
Ахмад цахлай өөрийг нь ингэж тоож онцолсонд туйлын их гайхаж дотроо их л баярлаж нэлээн маадгар байлаа. 
- Жонатан минь, чи төгс төгөлдөр хурдад ойртох тусмаа тэнгэр огторгуйд ойртоно. Харин төгс төгөлдөр хурд гэж цагт мянган бээрийн хурдтай ниснэ гэсэн үг биш юм шүү. Цагт нэг сая бээрийн хурдтай ниснэ ч гэсэн үг биш. Эсвэл гэрлийн хурдтай ниснэ ч гэсэн үг биш. Учир нь аливаа тоо нь хязгаар гэсэн үг билээ. Гэтэл төгс төгөлдөр гэдэг чинь ямар ч хязгааргүй зүйл. Хүү минь төгс төгөлдөр хурдтай ниснэ гэдэг бол тэнд л очихын нэр юм. 
Өөр юу ч хэлсэнгүй Чианг гэнэт алга болсноо усны захад, саяхан сууж байсан газраасаа тавин тохой хэртээ зайтай газар үзэгдэв. Тэгснээ дахин алга болж нэг хормыг мянга хуваасантай тэнцэхүйц хугацаанд амжиж Жонатаны дэргэд хэзээний ирчихсэн маягтай сууж байлаа. Тэгээд хэлсэн нь: 
- Энэ бол зүгээр л тоглоом юм шүү! Жонатан гайхаш алдан юун тухай бодохоо мэдэхгүй байв. Тэнгэр огторгуйн тухай Чиангаас асууна гэж бодож байснаа ч мартжээ. 
- Чи яаж ингэж нисч байна аа? Ингэж нисч байхдаа юу мэдэрдэг вэ? Чи хэр зэрэг зайг ингэж туулж чадах вэ? 
Ахмад цахлайн хэлсэн нь: 
- Хүссэн цагт хэзээ ч ямар ч зайг туулж болно. Миний бодол санаа хүрсэн газар болгон би өөрийн биеэр очиж үзсэн. 
Тэгээд толь лугаа адил далайн гадаргуу руу харснаа хэлсэн нь: 
- Хамгийн сонин нь, аялж газар үзэхийн нэрийг барьж төгс төгөлдөр чанарыг эзэмшихийг эрмэлздэггүй цахлайнууд үнэн хэрэг дээрээ хаашаа ч нисэн хүрч чаддаггүй. Хөөрхий тэр сул дорой амьтад хаана ч хүрч чадах вэ дээ! Харин төгс төгөлдөр чанарыг эзэмшихийн тулд аялахыг тэмүүлдэггүй цахлайнууд огторгуйд од лугаа адил нисч явдаг юм. Жонатан чи тэнгэр огторгуй гэж ямар нэгэн тодорхой газар юм уу эсвэл цаг хугацаа биш юм гэдгийг хатуу ойлгож ав. Учир нь ямар ч орон зай, ямар ч цаг хугацаа ялгарах ач холбогдолгүй юм. Тэнгэр огторгуй бол... 
- Чи надад ингэж нисэхийг зааж өгөөч? 
Жонатан дахин үл мэдэх гэдгийг ялахад юутай сайхан байх бол хэмээн тэвчиж ядан яарах аж. 
- Тэгье тэгье. Ганцхан чи өөрөө л сурахыг хүсэх хэрэгтэй. 
- Хүсч байна. Хэзээ эхлэх вэ?
 - Хэрэв чи дургйцэхгүй бол шууд одоо эхэлж болно шүү дээ. 
Жонатаны хэлсэн нь: 
- Би чамтай адилхан нисч сурмаар байна. 
Ингэж хэлэхэд нь нүдэнд нь урьд өмнө огт үзэгдэж байгаагүй сонин гал асав. Түүний үргэлжлүүлэн асуусан нь:
 - Одоо би эхлээд юу хийх ёстой вэ, хэлж өгөөч?
 Чианг залуухан анд руугаа анхааралтай харж яаралгүй ярих нь: 
- Бодлын хурдтайгаар нисэхийн тулд өөрөөр хэлбэл хүссэн газартаа нисч хүрэхийн тулд юуны түрүүн тэр газраа нисээд оччихсон гэж бодож сурах хэрэгтэй.
Чиангийн тайлбарласнаар бүх хэргийн гол утга учир нь Жонатан өөрийгөө хоёуланг нь дэлгэхэд ердөө хагас метр хэмжээтэй урт далавчтай, урьдаас тодорхой хийж чадах тоотой хэдэн үйлдэл бүхий махан биеийнхээ боол гэж бодохоо болих хэрэгтэйд орших ажээ. Хамгийн гол нь бичигдээгүй тоо лугаа адил төгс төгөлдөр, түүний жинхэнэ “Би” нь нэг зэрэг ямар ч цаг хугацаанд орон зайн аль ч цэгт амьдарч байна гэдгийг ойлгох явдал ажээ. 
Жонатан өглөө нар мандахаас эхлэн шөнө дунд хүртэл ядарч цуцахыг мэдэхгүй, нойр хоолыг огоорон бэлтгэлээ хийж байв. Гэвч яаж ч хичээж элдвээр оролдовч шинээр юу ч сурч чадсангүй. Чианг дахин дахин хэлэх нь: 
- Итгэхээ боль! Хамгийн анх нисч сурахдаа чи нисч чадахгүй гэж итгэж байгаагүйтэй адил чадахгүй хэмээн итгэхээ боль! Тэгэхэд чи зүгээр нисэх гэж чухам юу вэ гэдгийг л ойлгох ёстой байсан шүү дээ. Одоо ч гэсэн чи тэгэх л ёстой. Дахин оролдоод үз... 
Дараа нь нэг удаа Жонатан эрэг дээр нүдээ анин зогсож санаагаа төвлөрүүлэх гэж байснаа гэнэт Чианг чухам юун тухай ярьж байсныг ойлгожээ. “Нээрээн Чиангийн түмэн зөв! Би угаасаа төгс төгөлдөр төржээ. Би бол Цахлай мөн!” 
Санаа сэтгэл, бие цогцос нь сүр хүчит баяр баясгалангаар дүүрэхийг мэдрэв. 
- Маш сайн байна! гэж Чианг хэлэв. Түүний дуу хоолойны нь өнгийг сонсвол ялалтын сүрлэг дуу сонсдоно. 
Жонатан нүдээ нээв. Тэгээд ахмадтайгаа хоёулхнаа огт танихгүй далайн эрэг дээр байгаагаа мэдэв. Эндхийн ой мод нь бүр далайн усны зах хүртэл тулж ургасан байх бөгөөд тэнгэрт хоёр ихэр нар мандсаныг харлаа. 
Чиангийн хэлсэн нь: 
- Одоо л чи миний ярьсны учрыг ухаарчээ. Гэхдээ чи бас нислэгээ удирдах талаар жаал зугаа юм сурах хэрэгтэй... 
Жонатан мэл гайхан асуусан нь:
- Ингэхэд бид хоёр хаана ирчихсэн байна аа? 
Ахмад цахлай, эргэн тойрны урьд өмнө огт үзэж байгаагүй байгалийн байдлыг ерөөсөө гайхсан шинжгүй харах бөгөөд Жонатаны асуулт ч мөн адил түүний гайхшийг төрүүлсэнгүй. 
- Хоёр нартай, ногоон тэнгэртэй гариг дээр ирж л дээ. 
Жонатан баярласандаа болж дуу алдав. Газар дэлхийг орхиж явсны дараа анх удаа ингэж дуугарч байгаа нь энэ ажээ. 
- Болж байна шүү! 
Чиангийн хэлсэн нь: 
- Бололгүй яахав Жон минь. Болох ёстой юм. Юу хийж байгаагаа сайн мэдэж байвал заавал болдог учиртай. Одоо харин удирдлагын тухай... 
Тэр хоёр бүр харанхуй болсон хойно буцаж ирэв. Цахлайнууд Жонатанаас нүд салгаж чадахгүй байлаа. Учир нь туйлын удаан үл хөдлөн зогсч байснаа гэв гэнэт алга болсныг нь харсан байжээ. Одоо хүртэл тэд нарын нүдэнд айх, гайхах хоёр хосолж байлаа. Гэвч Жонатан тэд нарын баяр хүргэцгээхэд нь нэг их сүр бадруулж сагсуурсангүй.
 - Би энэ ертөнцөд саяхан ирсэн шинэ цахлай шүү дээ! Би дөнгөж юм сурч эхэлж байгаа цахлай! Харин би та нараас их юм сурч мэдэх ёстой! 
Дэргэд нь зогсч байсан Салливан хэлсэн нь: 
- Жон оо! Сонин юм даа. Түмэн жил амьдрахдаа чамтай адил ингэж айхыг мартан сурч мэдэхийг эрхэмлэдэг цахлайтай тааралдаж байсангүй. 
Сүрэг цахлай дув дуугүй. Жонатан баахан ичиж, хоёр хөлөө ээлжлэн солбиж зогсох ажээ. 
Чиангийн ярьсан нь: 
- Хэрэв чи хүсч байгаа бол бид хоёр цаг хугацааг давж сурах сургууль хийж болно шүү. Тэгж сурвал чи өнгөрсөн үе рүү эсвэл ирээдүй рүү нисч чаддаг болно. Тэгж сурсан цагт чи хамгийн хүнд хэцүү, хамгийн их зориг хатуужил шаардсан, хамгийн сонирхолтой эрдмийг сурч эхлэхэд бэлэн болно. Чи эгц дээшээ нисэхийг сурч, буян, хайр гэж юу болохыг ухаарч ойлгоно. 
Нэг сар орчим хугацаа өнгөрчээ. Жонатаны сурсан мэдсэн гэж үнэхээр гайхамшигтай их. Жирийн бэлтгэл сургууль хийхдээ хүртэл юмыг хурдан сурдаг байсан бол энэ удаа Ахмадын удирдлагын дор бүх шинэ юмыг өчүүхэн ч овгор товгоргүй, өдөөр бүрхсэн биетэй тооцоолон бодох машин лугаа адил түргэн сурч байлаа. 
Тэгтэл удалгүй нэг өдөр Чианг алга болжээ. Тэрбээр цахлайнуудтай тайван ярьж үргэлж сурах мэдэхэд мэрийж бэлтгэл сургуулиа хийж, мөнхийн амьдралын үл үзэгдэх, бүхнийг агуулагч үндсийг аль болох гүн гүнзгий тунгаан ойлгохын төлөө эрмэлзэн тэмүүлэх хэрэгтэй хэмээн сургаж байжээ. 
Түүний тийнхүү ярьж байхад өд сөд нь улам их хурц гэрэл сацрааж, эцсийн эцэст бүр айхтар хурц гэрэл гарч эхэлсэн учраас ганц ч цахлай түүн рүү эгц харж чадахаа больжээ. Түүний хэлсэн сүүлчийн үг нь гэвэл: “Жонатан минь, чи хайр гэж чухам юу юм бэ гэдгийг ухааран ойлгохыг хичээгээрэй” байлаа.
Цахлайнуудын нүд нь гялбахаа болиход Чианг нэгэнт алга болсон байв. Өдөр хоног улиран өнгөрөх тусам Жонатан, орхисон газар дэлхий нь улам олонтаа бодогддог болсныг ойлголоо. Хэрэв тэнд байхдаа энд ирээд сурч мэдсэнийгээ, үгүйдээ гэхэд аравны нэг, зууны нэгийг мэддэг, чаддаг байсан бол амьдрал нь юутай их баялаг утга учиртай байх байсан бол! 
Одоо элсэн дээр сууж элдвийг эргэцүүлэн бодох ажээ. Тэр газар дэлхий дээр жирийн биеийхээ гав дөнгөнөөс салах, хоёр далавч нь загас агнуурын усан онгоц хүртэл нисч хатсан талхны булан шүүрэхэд туслахаас гадна өөр юу хийж чадах вэ гэдгийг ойлгохыг хүсч зүтгэж буй цахлай байх болов уу. Магадгүй тэр цахлай энэ нандин хүсэл эрмэлзлээ нуулгүй бүгдэд зарласан тул сүрэг нь түүнийг хөөсөн байж болох юм. 
Жонатан сайхан зөөлөн сэтгэл гаргах, хайрын мөн чанарыг танин мэдэхийг хэдийчинээ их хүснэ, төдийчинээ түүнд газар дэлхий дээр буцаж очмоор санагдах ажээ. Учир нь хэдийгээр Жонатан тэнд ганцаардаж байсан боловч төрөлхийн багшийн авъяастай байсан болохоор түүний хайр нь юуны түрүүн олсон үнэнээ, ая нь л олдвол үнэний эрэлд гарахад бэлэн байгаа цахлайтай хуваалцах хүсэл эрмэлзлэлээр илэрч байсан юм. 
Энэ хугацаанд түүнтэй адил бодлын хурдтайгаар нисч сурсан Салливан бусад цахлай нарт тусалж байсан бөгөөд харин Жонатаны санаж бодсоныг нэг л ойшоож өгөхгүй байлаа. 
- Жон оо, чамайг тэр цахлайнууд сүргээсээ хөөсөн шүү дээ. Тэгтэл яагаад одоо болохоор чи, тэр цахлайнууд чиний номлолыг сонсоно гэж бодож байгаа юм бэ? Цахлай хэдийчинээ өндөрт ниснэ төдийчинээ хол харна гэсэн мэргэн үг байдгийг чи сайн мэднэ. Чиний орхиж ирсэн тэр цахлайнууд цугаараа газар дээр амьдарч нэг нэгтэйгээ зодолдон уралцаж бие биенийгээ зандчин хашгирч байдаг. Тэд нар тэнгэр огторгуйгаас хэдэн мянган бээрийн хол газар амьдарч байгаа. Гэтэл чи тэр газраас тэд нарт тэнгэрийг үзүүлнэ гэж бодож байна. Жон оо, гэвч тэд нар өөрсдийнхөө далавчны үзүүрийг харж чаддаггүй өрөвдөлтэй амьтад шүү дээ. Чи эндээ л үлдсэн нь дээр. Энд саяхан ирсэн шинэхэн цахлайнуудад тусла, чиний ярьж өгөхийг сонсож үзэх гэж энэ ертөнцийг зорьж ирсэн цахлайнуудад тусла. 
Ингэж хэлээд нэг хэсэг дуугүй байснаа цааш нь үргэлжлүүлсэн нь: 
- Чианг өөрийнхөө хуучин ертөнцөд буцаж очвол юу болно гэж бодож байна? Тэгвэл чи өөрөө өнөөдөр хаана байх байсан бэ гэдгээ бод доо. 
Салливаны сүүлийн үг үнэхээр зөв санагдлаа. Нээрэн Салливаны түмэн зөв, Цахлай хэдийчинээ өндөрт ниснэ, төдийчинээ хол харна. Ингээд Жонатан эндээ үлдэхээр шийдэж, тэнгэрт нисч ирсэн шинэ цахлайнуудад багшилж эхлэжээ. Тэд нар цугаараа оюун ухаан саруул бөгөөд сэргэлэн байсан болохоор түүний хэлж өгсөн бүрийг шаламгай сурч байлаа. Гэвч удалгүй нөгөө л бодол санаа сэтгэлийг нь дахин үймүүллээ. Газар дээр лав өөрийнх нь зааж буй эрдмийг сурч чадах ганц хоёр цахлай байгаа даа гэсэн бодол бодогдож амар заяа үзүүлэхгүй байв. Хэрэв түүний яг сүргээсээ хөөгдсөн үед Чианг дайралдсан бол одоо мэддэгээсээ хамаагүй ихийг мэддэг байх нь эргэлзээгүй! Ингэж бодож бодож байснаа хэлсэн нь: 
- Салли, би буцаж явах ёстой. Чи сайхан шавь нартай. Чиний шавь нар, шинээр ирэх цахлайнуудад заахад чинь туслана. 
Салливан санаа алдсанаа хэрэггүй гэж ятгасангүй. Түүний хэлсэн нь:
 - Жонатан минь, би чамайг ямагт үгүйлж байна шүү. 
Ердөө л ингэж хэлжээ. Жонатан эсэргүүцэж хэлсэн нь: 
- Салли, ийм юм ярихаасаа ичээч! Ийм тэнэг юм ярьж болохгүй! Бид хоёр өдөр болгон юу заадаг билээ дээ? Хэрэв бид хоёрын нөхөрлөл, орон зай, цаг хугацаа хэмээх хоосон зүйлүүдээс шалтгаалдаг юм бол бид хоёр цаг хугацаа, орон зайг давмагцаа өөрсдөө ахан дүүсийн холбоогоо тасалчихна гэсэн үг болно шүү дээ. Гэтэл үнэн хэрэг дээрээ орон зайг давахдаа бид гагцхүү “энд” гэсэн зүйлийг давж байгаа. Улмаар цаг хугацаанаас халихдаа бид гагцхүү “одоо” гэдгээс салж байгаа юм. “Энд”, “одоо” хоёрын дундах зайд бид хоёр хааяа хааяа уулзан учирч байж чадахгүй гэж бодож байна уу? 
Салливан өөрийн эрхгүй чанга инээж зөөлөн хэлсэн нь: 
- Чи үнэхээр бодол хүсэлдээ улайрчээ. Хэрэв хэн нэгэн этгээд хэзээ нэгэн цагт газар дээрх ганц ч болов амьтанд нэг дор мянган бээрийн газрыг хараандаа багтаахын чадварыг үзүүлж ойлгуулж чадна гэж бодох юм бол тэр лав Жонатан Ливингстон л байж таарна. 
Ингэж хэлснээ доошоо харж хэлсэн нь:
 - Баяртай Жон оо, сайн яваарай найз аа.
 - Баяртай Салли, бид хоёр дахин уулзана. 
Энэ үгийг хэлж дуусмагцаа Жонатан дотоод харцаараа өөр цагийн эрэг дээр түм түмэн цахлай сүрэг сүргээрээ сууж байхыг харж одоо дасал болсон янзаараа төвөггүй мэдэрсэн нь: үгүй ээ, одоо би бол яс арьс хоёр болсон цахлай биш шүү. Харин эрх чөлөө, нисэх гэсэн хоёр үзэл санааны төгс төгөлдөр биелэл мөн бөгөөд миний дотоод бололцоонд аливаа хязгаар гэж байхгүй. 

***
Флечер Линд яагаа ч үгүй залуухан цахлай байсан боловч сүрэг нь түүнтэй туйлын зэрлэг хэрцгий харьцахыг болон тоймгүй олон шударга бус явдлыг тэвчин өнгөрүүлжээ. Урьд өмнө энэ гэрэлт ертөнцөд өөртэй нь адил ингэж их зовсон шувуу амьдарч байгаагүй гэдгийг сайн мэдэж байлаа. Алсын хадыг чиглэн нисч байхдаа түүний бодсон нь: 
- Тэд нарын юу гэж чалчих нь надад огт хамагүй. Уур омогтоо дүрэлзэн шатаж байсан болохоор урд нь юу байгааг муухан ялгаж байв. Түүний цааш нь бодсон нь: 
- Нисэх гэдэг зүгээр нэг газраас нөгөө газарт хүрэхийн тулд давалчаа дэвэхийн нэр биш. Муу... шумуул хүртэл тэгэж чадна шүү дээ. 
Зүгээр тоглож, Ахмад цахлайн дэргэдүүр шинэ сурсан аргаараа нисчихсэн чинь сүргээс хөөдөг байгаа даа! Энэ муусайн цахлайнууд цугаараа сохорчихсон юм уу? Үнэхээр олж харахгүй байгаа юм уу? Хэрэв бид цугаараа нисэх шиг нисч сурвал ямар их алдарших вэ гэдгийг ойлгохгүй байна гэж үү дээ? Эд нар миний тухай юу л гэж бодвол бодог. Надад огт хамаагүй. Гэхдээ би эд нарт жинхэнэ ниснэ гэж юу байдгийг үзүүлэхдээ л нэг үзүүлнэ. Хэрэв тэд нар хүсч байгаа юм бол яахав би тэр сүргээс нь хөөгдсөн, туугдсан болог. Гэхдээ тэд нарт намайг ингэж хөөснөө харамсах цаг ирэхдээ л нэг ирнэ дээ... 
Гэтэл гэв гэнэт нэг дуу тархинд нь шууд орж ирэв. Хэдийгээр намуухан дуу байсан боловч Флечер айсандаа болж цочсоноо агаарт зогтусч нэг хэсэг тогтов.
 - Флечер ээ, чи тэд нарт битгий уурлаж гомд! Чамайг сүргээсээ хөөснөөрөө тэд нар ганцхан өөрсдийгөө л хорлож байгаа бөгөөд хэзээ нэгэн цагт тэгснээ ойлгоно. Бас одоо чиний харж байгаа юмыг олж харах цаг тэд нарт ирнэ. Харин чи тэд нарыг уучилж ухаарч ойлгоход нь туслах хэрэгтэй...
 Түүний баруун далавчнаас ердөө хоёрхон хурууны зайтай гэрэлт ертөнц дээрх хамгийн цагаан, бүр нүд гялбам цагаан цахлай нисч явлаа. Флечерийн дэргэд ганц ч өдөө хөдөлгөлгүй огт хүч гаргалгүй жингүйдэж буй мэт нисэх мөртлөө бараг дээд зэргийн хурдтай нисч байсан Флечерээс хоцрохгүй байлаа.
Залуухан Флечерийн тархи толгой хоромхон зуур мансуурав. “Энэ чинь надтай юу болчихов оо? Галзуурна гэж ийм юм байдаг юм болов уу? Эсвэл би үхчихэв үү? Энэ чинь юу болоод байна аа?”.
 Гэтэл нөгөө намуухан дуу бодлынх нь хажуугаар тархинд нь орж ирсэн хэвээр, хариу шаардсан хэвээр. 
- Флечер Линд нэртэй цахлай нисэх дуртай юу? 
- Дуртай, хязгааргүй дуртай! 
- Флечер Линд нэртэй цахлай чи үнэхээр нисэх хязгааргүй дуртай юм бол сүргээ өршөөж шинийг сурч мэдэж, хэзээ нэгэн цагт сүрэгтээ эргэн ирж сурч мэдсэнээ бусад цахлайнуудад зааж чадна. Тэгэхлээр чи нисэх хязгааргүй дуртай юм биз дээ? 
Хэдийгээр Флечер Линд маш бардам шувуу байсан боловч, сүрэгтээ туйлын их гомдсон байсан боловч ийм чадварлаг, ийм нүд гялбам сайхан шувуунд яагаад ч худлаа хэлж чадахгүй байлаа. Түүний үл сонсогдом шахуу хэлсэн нь: 
- Тийм ээ. 
Тал тал тийшээ гэрэл сацраасан тэр гайхамшигт сайхан шувуу найртайхан хэлсэн нь:
– Тэгвэл Флечер минь, сурахаа тэгш нисэхээс эхлэе...

Үргэлжлэл бий...

РЫЧАРД БАХ

ЖОНАТАН ЛИВИНГСТОН ХЭМЭЭХ ЦАХЛАЙ

-Тууж-

Бидний хэний маань ч дотор амьдарч буй, зохиомол бус Жонатан цахлайд зориулав.  

Тэргүүн хэсэг

Өглөө болж идэрхэн нар, намуухан далай дээр тусч, гэрэл, туяа нь бяцхан 
давалгаануудтай наадан бүжиглэнэ. Эргээс нэг бээрийн зайтай хөвж буй усан онгоцноос дотроо идэш өгөөштэй тор хаяж загас барих гэж байна гэсэн мэдээ нүд ирмэх зуур өглөөний хоолоо идэх гэж байсан Сүрэг цахлайн сонорт хүрчээ. Тэр дорхноо мянга мянган цахлай агаарт хөөрч, усан онгоцыг тойрон үймж, авхаалж самбаа, арга залийг уралдуулан, бор ходоодоо борлуулна. Ингэж хорвоогийн бас нэг зовлонт өдөр эхлэв. 
Гэтэл усан онгоц, хуурай газраас хол орших тэнгэр огторгуйд Жонатан Ливингстон нэртэй цахлай ганцаараа нисэн дүүлж бэлтгэл сургууль хийж байв. Зуун тохой хэртээ өндөрт дүүлснээ гэдсэн дороо хумьсан хоёр хөлөө сул унжуулж, хушуугаа өөд нь өргөж, нум лугаа адил тахир хоёр далавчаа урагш нь сунгаж, хамаг бие нь айхтар өвдсөн ч тэвчиж, ийм байдалтайгаар нэг хэсэг нисэхийг хичээх ажээ. Урагш нь сунгасан хоёр далавч нь хурдыг нь сааруулжээ. Одоо ийм удаан нисэхэд, салхи чихнийх нь дэргэдүүр дуулдахтай үгүйтэй сэрчигнэн, доор нь цэнхэртэн харагдах далай огт хөдлөхөө больсон мэт санагдана. Нүдэнд нь гал ассаныг харвал нэгэн зүйл рүү бүх бие сэтгэлээрээ тэмүүлсэн нь илэрхий. Амьсгалаа хорьж далавчаа дөнгөж ердөө л хоёр хуруу хэртэй хумив. Тэр дороо өд сөд нь сөрвийж хурд нь саарсаар цахлай доош уналаа. Уг нь цахлайнууд нисч байхдаа элдвийн юм боддоггүй, хурдаа сааруулдаггүйг та бид цугаараа мэднэ. Агаарт нисч яваад зогсчихно гэдэг цахлайд хамгийн муухай гутамшиг, хамгийн дээд зэргийн бузар булай явдал юм. Гэвч ичихийг умартаж, далавчаа дахин дахин хумьж нисч байхдаа хурдаа сааруулан байн байн доош унаж буй Жонатан Ливингстон бол жирийн шувуу биш байжээ. 
Олонх цахлай, нисэхийн тухайд гэвэл зөвхөн эргээс хоолтой газар хүртэл, тэндээс эргэж эрэг хүртэл яаж нисэх вэ хэмээх хамгийн энгийн зүйлээс өөр юу ч мэдэхийг хүсдэггүй. Ихэнх цахлай хамгийн чухал нь хоол гэж боддог. Харин энэ цахлай нисэхийг эрхэмлэн чухалчилж хоолыг үл тооно. Энэ дэлхийд Жонатан Ливингстоны хамгийн дуртай юм нь нисэх байжээ. Гэвч энэхүү эрдэм хүслийг нь бусад шувуу үл ойшоодог юм байна гэдгийг мэджээ. Тэр битгий хэл эцэг эх нь хүртэл Жонатаныг өдөржин сүргээсээ тасархай ганцаараа хол явж дахин дахин өөрийгөө туршиж усны гадаргууг шүргэн алдан дүүлэхийг харж санаа сэтгэлээ зовоох ажээ. Жонатан, чухам яагаад дэлгэсэн далавчных нь хагастай тэнцэх өндөрт нисч байхад бараг хүч зарцуулахгүй ч гэсэн агаарт удаан тогтож болдог вэ гэдгийг ойлгохгүй байв. Тэрбээр хурдаа аажмаар сааруулсаар, хоёр хөлөө биендээ наасаар усан дээр буухад бусад шувуудын буухтай адил ус цацагдахгүй бөгөөд харин усны гадаргуу дээр урт гээчийн хөөсөн мөр гарах ажээ. Тэр мөр, хэдийгээр Жонатан усны гадаргуу элгээрээ шүргэх боловч хөлөө хумьсан хэвээр цээжээрээ ус ярж эхлэх яг тэр цэгээс эхлэнэ. Харин тэрбээр хуурай газар дээр хөлөө биеэсээ салгалгүй жингүйдэж, элгээрээ газар шүргэн шүргэсээр бууж элсэн дээр үлдээсэн мөрийнхөө уртыг алхаагаараа хэмжиж эхлэхэд эцэг эх нь бүүр ч их санаа зовох аж. Ээж нь асуусан нь: “Жон минь дээ, яагаад чи бид нартай адил биеэ авч явж чаддаггүй юм бэ? Яахав, Хотон шувуу, Халуу мэргэн шувууд л агаар мандалд дүүлж яваг л даа. Яагаад чи юу ч идэхгүй байна вэ? Хүү минь, чамаас яс арьс хоёр л үлдсэн байна шүү дээ.” “Яах вэ ээж минь, яс арьс хоёр үлдсэн байг. Би агаарт яаж нисч чаддаг, яаж нисч чаддаггүйгээ мэдэхийг хүсч байна. Өөр юу ч надад хэрэггүй.” 
Эцэг нь хүүдээ хандан үл уцаарлан хэлсэн нь: “Жонатан минь, чи сонс. Өвөл хаяанд иржээ. Удахгүй загас агнуурын онгоцууд улам ховор үзэгдэх болно. Усны бараг гадаргуу дээр хөвж байгаа загас жараахайнууд цөмөөрөө усны гүнийг бараадна шүү. Хэрэв чи заавал юм сурч мэдэхийг хүсч байгаа бол иддэг хоолоо судал, тэр хоолоо яаж олох аргаа судал. Нисэх гэдэг яах аргагүй сайхан хэрэг. Гэхдээ ниссэнээр цадахгүй шүү дээ. Чи нисэхийн тулд нисч чаддаг бус харин хоолоо олж идэхийн тулд нисдэг юм гэдгээ санаж яв.” Жонатан дуугүй толгой дохив. Хэдэн өдөр бусадтайгаа ижилхэн байх гэж оролдов. Муухай чарлаж, хоол булаацалдаж, тааралдсан газраа цахлайнуудтай уралцаж, олдсон загас, талхны булангийн хойноос усанд шумбаж байлаа. Гэвч өөдтэй юм ер алга байлаа. “Хэрэг алга. Шал дэмий юм.” хэмээн бодож, арай чүү гэж олсон загасаа араас нь муухай чарлан хөөж явсан эм цахлайд чулуудаж өгөв. Тэгээд бодсон нь: “Хайран цаг. Энэ цагаа нисч сурахад зориулсан бол сайхнаа. Мэдье гэсэн юм уул шиг их байдаг, гэтэл би ингээд явж байдаг.” 
Ингээд Жонатан дахин сүргээсээ тасарч холын хол далайд гарчээ. Өлсөх нь үнэн, гэхдээ шинийг мэдье гэсэн хүслэн нь илүү учраас зүрх сэтгэл нь баяр баясгалангаар дүүрэн. Нисэхийн хурдыг судалж долоохон хоногийн дотор, хурд гэж чухам юу болохын талаар энэ дэлхий дээр байдаг хамгийн хурдан цахлайнаас илүү мэддэг болжээ. Далайн гадаргуугаас мянган тохой хэртээ өндөрт дүүлснээ далавчаа улам хүчтэй дэвж эгц доошоо ниссэнээ яагаад цахлай шувууд доошоо нисэхдээ далавчаа хумьдагийн учрыг ойлгов. Зургаан хормын дараа, цагт далан бээрийн хурдтай нисэх боловч ийм үед далавчаа дэвэхэд бие нь тогтворгүй болох ажээ. Хэчнээн ч оролдоод нэмэргүй. Яаж ч хичээж, яаж ч хушуугаа зуусан хурд нь нэмэгдмэгц агаарт биеэ удирдаж чадахаа больж байлаа. Дахин мянган тохой хэртээ өндөрт дүүлж гарлаа. Хүчээ шавхан урагшаа ухасхийж тэр эрчээрээ доошоо нисч улам их хурд авав. Гэтэл гэнэт яаж ч хүчлэвч зүүн далавчаа дээш нь өргөж чадахаа больж, тэгмэгц өөрийн эрхгүй тэр тал руугаа хазайв. Тэнцвэрээ олохын тулд баруун далавчаа дэвэхээ болимогц тэр чигээрээ баруун тийшээ тонгорч сүүл толгой нь хаана байгаа нь мэдэгдэхгүй ямар ч удирдлагагүй бөмбөг мэт нэг бөөн эргэлдсэн юм доошоо унана. 
Яаж ч оролдовч далавчаа дээш нь өргөж чадахгүй байв. Арав дахин оролдож үзэв. Гэвч оролдох бүр цагт далан бээрийн хурдтай болмогц биеэ удирдах чадваргүй болж эргэлдсээр усанд хаясан чулуу мэт унана. Жонатан хамаг өд сөдөө норгосныхоо дараа сая л их хурдтай нисч байгаа нөхцөлд хоёр далавчаа дэлгэсэн хэвээр нэг л байдалд барих хэрэгтэй, цагт тавин бээрийн хурдтай болтлоо далавчаа дэвж байгаад хурд нь нэмэгдэхэд хоёр далавчаа нэг байдалд огт хөдөлгөлгүй барих хэрэгтэй гэж ойлгожээ. Одоо хоёр мянган тохой хэртээ өндөрт гарч сүүлчийн удаа оролдож үзэхээр шийдэв. Хушуугаа урагш нь сунгаж хоёр далавчаа дэлгэж доошоо нисэв. Цагт тавин бээрийн хурдтай болмогцоо далавчаа дэвэхээ больжээ. Далавчаа үл хөдөлгөн нэг байдалд барина гэдэг аймшигтай хэцүү байсан ч тэвчив. Бүхэл бүтэн арван хормын турш цагт ерэн бээрийн хурдтайгаар харвасан сум лугаа адил хурдан нисчээ. 
Ийнхүү Жонатан цахлайнуудын дунд хурдан нисэхийн дээд амжилтыг тогтоолоо! Гэвч тун удалгүй баяр баясгалан нь замхарчээ. Далавчныхаа байдлыг ялимгүй өөрчлөн улмаар нисэх чиглэлээ өөрчлөх гэтэл нөгөө ясан гартай, өрөвдөх хайрлахыг мэддэггүй аймшигт салхи түүнийг эрхэндээ оруулж тааралдсан газраа нүүр нүдгүй балбаж цагт ерэн бээрийн хурдтайгаар авч нисээд хааш нь л бол хааш нь эргүүлэн тонгоруулах нь биеийг нь хэдэн арван хэсэг болгон урж тасдаж байна уу гэлтэй. Одоо өөрөө тэнгэрт тэсэрч буй бөмбөг мэт байлаа. Жонатан цахлай далайн гадаргууд нэлээн ойртсон ч салхитай тэмцэж байснаа аргагүй хүч дутаж, биеэ салхинд мэдүүлж, хад чулуу лугаа адил хатуу болсон усанд айхтар хүчтэй уналаа. 
Хэр зэрэг удаан хэвтсэнийг мэдэхгүй, нэг мэдэхнээ сэрж ийш тийш харвал тэнгэрт од түгж, сар гарсан байх бөгөөд өөрөө сарны гэрэлд далайн усанд хөвж байлаа. Салхинд бяц гуядуулсан хоёр далавчинд нь тугалга зүүсэн мэт хүндэрсэн байв. Гэвч санаж хүссэн нь бүтсэнгүй гэсэн гашуун бодол түүнээс ч илүү хүнд ачаа болон дээрээс нь дарах аж. Энэ ачаа доош нь чангаасаар далайн усанд живүүлээсэй, тэгвэл нэг мөр бүх юм дуусна гэж бодов. Тэгээд усанд живж эхэлтэл дотор нь үл танигдах баргил хоолой дуугарах сонсдов. 
Түүний хэлэх нь: “Мэддэг мэх үнэхээр дууслаа. Би бол жирийн цахлай. Би чадах юмаа л хийж чадна. Хэрэв би нисэхийн тухай бүх юмыг мэдэх ёстой байсан бол жирийн толгойныхоо оронд лав тооцоолон бодох машинтай төрөх байсан. Хурдан нисч чадах ёстой байсан бол анхнаасаа харцага лугаа адил богинохон далавчтай төрөх байсан бөгөөд загас биш харин хулгана иддэг байх ёстой. Миний эцгийн хэлдэг түмэн зөв. Би энэ солиотой хүслээ мартах ёстой. Одоо гэртээ харьж сүрэгтэйгээ нийлэх хэрэгтэй. Хүч чадал дорой, өрөвдөлтэйхэн цахлай гэдгээ хүлээн зөвшөөрч цаашид бусадтайгаа адил амьдрахаас илүү зөв юм байхгүй.” Ингэж хэлснээ тэр дуу дуулдахаа болив. 
Жонатан хэлснийг нь аргагүй хүлээн зөвшөөрөв. Тэгээд түүний шийдсэн нь: “Шөнийн харанхуйд цахлай шувуу эрэг дээр л сууж байх ёстой. Би үүнээс хойш бусдаасаа ялгарахаа больё. Ингэснээр хэн хэнд маань сайн болно.” Ийнхүү бодсоноо туйлын ядарч цуцсан шинжтэй, далайн уснаас агаарт хөөрч, гэхдээ өндөрт дүүлсэнгүй, хүч бараг зарцуулалгүй нисч сурсандаа баярлаж эргийн зүг нислээ.” Тэгснээ түүний бодсон нь: “Үгүй ээ. Би чинь саяхан амьдралаасаа, сурсан мэдсэн бүх юмнаасаа татгалзсан биш бил үү? Би бол бусадтайгаа ижилхэн жирийн нэг цахлай шувуу, тэгэхлээр цахлайнуудын нисдэг шиг л нисэх ёстой.” Ингэж бодсоноо үлдсэн бүх хүч тэнхээгээ шавхан арай чүү гэж зуун тохой хэртээ өндөрт хөөрч ар гэр рүүгээ яаран хоёр далавчаа хүчтэй дэвж гарлаа. Сүрэг цахлайнуудтай адил амьдрах хэрэгтэй хэмээн санаа шулуудахад мөрөн дээрээс нь бул чулуу аваад хаячихсан юм шиг бие сэтгэл аль аль нь хөнгөрчээ. Танин мэдэхийн хөлөгт өөрийгөө аваачиж хүлсэн тэр гинж нь тасарч, сурч мэдэхийн тулд тэмцэх хэрэггүй, тэмцэх гэдэг хэрэггүй болохоор ялагдана гэдгийг мэдэхгүй амьдрах болжээ. Элдвийн юм бодож тархи толгойгоо гашилгахгүй, гагцхүү тэртээ хол шөнийн харанхуйг цоо нэвтлэн гялалзах эргийн гэрлүүдийг зорин нисэх нь юутай сайхан бэ гэдгийг ойлгов. 
Гэтэл гэв гэнэт нөгөө түгшүүрт, баргил дуу хоолой дуугарах нь сонсдов. Түүний хэлэх нь: “Цахлай шувуу хэзээ ч харанхуйд нисдэггүй юм!” Гэвч Жонатан энэ хэлснийг нь сонсох ч хүсэлгүй байлаа. Түүний бодох нь: “Эргэн тойрон нам гүм, энх амгалан. Тэнгэрт сар гарч, гэрэл нь далайн уснаа тусч нэг ёсны эрэгт хүрэх замыг зааж өгөх нь юутай сайхан бэ”.
“Доошоо буу! Цахлай шувуу хэзээ ч харанхуйд нисдэггүй юм. Хэрэв чи шөнө нисэх ёстой байсан бол чамд лав шар шувууны нүд заяасан байх учиртай! Чи наад жирийн толгойныхоо оронд тооцоолон бодох машинтай төрөх байсан!” Зуун тохой хэртээ өндөрт нисч явсан Жонатан Ливингстон нүдээ анив. Нэгэн бодол санаанд нь цахилгаан лугаа адил гялсхийн харваж, саяхан бүх бие нь хатгуулан өвдөж байсан бол одоо огт өвчингүй болж нөгөө санаа шулуудаж жирийн цахлайнуудтайгаа эргэж нийлье гэж бодсоноосоо буцлаа. Богинохон далавч. Харцагын богинохон далавч! Таавар нь энэ байна шүү дээ! “Би гэж ёстой усан тэнэг амьтан юм даа! Надад зөвхөн богинохон далавч, бүр тун богинохон далавч л хэрэгтэй юм байна шүү дээ. Би доошоо нисэхдээ зөвхөн далавчаа хумьж гагцхүү хоёр далавчныхаа үзүүрийг л хөдөлгөж байх ёстой юм байна шүү дээ! Богинохон далавч!” 
Нүд ирмэх зуур хоёр мянган тохой хэртээ өндөрт хөөрч үхэх, бэртэхийн тухай өчүүхэн ч бодож эргэлзэлгүй шууд хоёр далавчаа хумьж, зөвхөн хурц үзүүртэй хутга лугаа адил хоёр далавчныхаа үзүүрийг нь хөдөлгөн доошоо нисэв. Салхи биеийг нь дагаж үлээхдээ аймшигтэй чангаар архирах ажээ. Хурд нэмэгдсээр, цагт дал, ер, зуун хорин бээрийн хурдтай боллоо! Түүнээс ч хурдан болов. Урьд өмнө цагт далан бээрийн хурдтай болмогцоо биеийнхээ тэнцвэрийг алдахгүйг хичээн хамаг хүчээ гаргадаг байсан бол одоо цагт зуун дөчин бээрийн хурдтай нисэх боловч бие нь тэнцвэртэй хэвээр байлаа. Хоёр далавчныхаа үзүүрийг ялимгүй хөдөлгөмөгц нисэх чиглэл нь өөрчлөгдөж дээшээ хөөрч, шөнийн далайн давалгаанууд дээгүүр их бууны сум лугаа адил шуугиулан өнгөрөв. Сарны гэрэлд бие нь саарал өнгөтэй мэт харагдаж ажээ. Урдаас нь айхтар хүчтэй салхи үлээх учраас нүдээ аньж бодсон нь: “Цагт зуун дөчин бээр! Биеийнхээ тэнцвэрийг алдсангүй шүү! Хэрэв таван мянган тохой хэртээ өндрөөс доошоо нисэх юм бол миний хурд хэдэд хүрэх бол...” 
Нөгөө түрүүний зөв зүйтэй санагдсан бодлуудыг нь хүчтэй салхи аваад явчихжээ. Гэвч хэдийгээр саяхан өөртөө өргөсөн тангаргаасаа буцаж байгаа боловч санаа сэтгэл нь зовохгүй байлаа. Ер нь тиймэрхүү тангараг жирийн цахлайнуудыг л хүлцэнгүй барих чадалтай. Харин улам ихийг мэдэж чадахыг зорьсон төгс төгөлдөр чанарт хүрсэн цахлайнууд тэр тангаргийг үл тоомсорлох ажээ. Үүрээр Жонатан дахин бэлтгэлээ эхэллээ. Таван мянган тохой хэртээ өндөрт гарч доошоо харвал, тэртээ доор усан онгоцууд цэнхэрлэн харагдах усан дэвсгэр дээр модны өргөс лүгээ адил, өглөөний хоолоо идэж буй сүрэг цахлай газраас дэгдсэн тоос шиг харагдаж байлаа. Одоо хүч тэнхээ гэвэл шавхагдашгүй мэт санагдаж, гагцхүү ялимгүй чичрэх нь баярласны нь шинж тэмдэг байжээ. Айх сэтгэлээ дарж чадсандаа өөрийгөө их л тоож, бахархаж байв. Олон юм бодож цаг дэмий алдалгүй хоёр далавчаа биедээ нааж, зөвхөн хоёр үзүүрийг нь хумилгүй шууд доошоо нисэв. Дөрвөн мянган тохой хэртээ зайд нисэхэд хамгийн дээд хурдтай болж, салхи, чичирч найгасан хана мэт санагдаж янз бүрийн дуу авиа гаргах бөгөөд тэр хана улам хурдан нисэхэд нь саад болох ажээ. Одоо цахлай эгц доошоо цагт хоёр зуун арван дөрвөн бээрийн хурдтай нисч байлаа. Хэрэв одоо далавчаа дэлгэвэл, салхи түүнийг хэдэн мянган хэсэг болгон тасдана гэдгийг сайн ойлгож байлаа...
Гэвч хурд бол сүр хүч, хурд бол баяр баясгалан, хурд бол ариун нандин гоо үзэсгэлэн аж. Мянган тохой хэртээ өндөрт хүрмэгцээ нисэх чиглэлээ өөрчлөх гэж оролдож эхлэв. Аймшигтай архиран хүржигнэх хүчит салхи хоёр далавчных нь үзүүрийг юу ч үгүй хэмхчин үнгэж үрсэн тул хэлбэр галбир нь алдагджээ. Гэнэт доор нь харагдаж байсан усан онгоц, сүрэг цахлай цугаараа хазайж, юу юугүй өөдөөс нь тосч хурдлах шиг, хэмжээ нь илт томрон нисэх замыг нь хаалаа. Цахлай яаж огцом зогсох, яаж хажуу тийшээ эргэх эрдмийг хараахан сурж амжаагүй байжээ. Одоо юутай ч мөргөлдсөн тэр дорхноо үхэх нь үнэн боллоо. Өөрийн эрхгүй нүдээ тас анив. 
Тэр өглөө, нар дөнгөж мандаж байхад Жонатан Ливингстон хоёр нүдээ тас анихдаа цагт хоёр зуун арван дөрвөн бээрийн хурдтай нисч байжээ. Чих дүлийрэм исгэрэх салхины дуун л сонсдоно. Нисэх чиглэлээ өөрчилж чадаагүй Жонатан, яг тэр үед өглөөнийхөө хоолыг зооглож байсан сүрэг цахлайнуудын гол дунд унаснаа тэр эрчээрээ буцаж ойж дээшээ нисчээ. Ашгүй Азын цахлай нигүүлсэнгүй сэтгэлийг үзүүлж хэн ч шархдаж бэртсэнгүй. Жонатан дахин хушуугаа наран өөд хандуулан дээшээ нисэхэд хурд нь цагт зуун жаран бээрт хүрч байлаа. Хурдаа цагт хорин бээр болтол сааруулж, хоёр далавчаа дэлгэхэд нөгөө усан онгоц тэртээ хол дөрвөн мянган тохой хэртээ доор хоцорч одоо далайн гадаргуу дээрх цэг мэт харагдана. 
Хүсэл мөрөөдөл нь биелэхийн дээдээр биелжээ! Хамгийн дээд хурдтай нисчээ! Цахлай цагт хоёр зуун арван дөрвөн бээрийн хурдтай ниссэн түүх байгаагүй ажээ! Энэ бол бүх бодол, төсөөллийн эргэлт, цахлайн сүргийн түүхэн дэх хэзээ ч мартагдашгүй, давтагдашгүй мөч, Жонатаны хувьд бол амьдралынх нь шинэ эрин үеийн эхлэл байлаа. 
Жонатан ганцаараа бэлтгэлээ хийсээр, далавчаа биендээ наан найман мянган тохой хэртээ өндрөөс доошоо ниссээр. Удалгүй доошоо нисч байснаа хурдаа сааруулалгүй дуртай зүг рүүгээ эргэх эрдмийг сурчээ. Асар хурдтай нисч байгаа үед, хоёр далавчныхаа үзүүрийн нэг ширхэг өдийг хүртэл хоёрхон хуруу хэртээ хөдөлгөхөд бие нь нисч яваа бууны сум лугаа адил эргэлдэж сүйд болно гэдгийг ухаарчээ. 
Жонатан, дэлхий дээр хүссэнээрээ нисч чаддаг анхны цахлай боллоо. Тэр тэмдэглэлт өдөр Жонатан бусад цахлайнуудтай дэмий юм ярьж цаг алдсангүй. Харин нар жаргатал, нар жаргасны дараа ч гэсэн ниссээр, дүүлсээр л байлаа. Тийнхүү нисч байхдаа эгц доошоо, эргэлдэж, дээшээ харж, жингүйдэж ч нисчээ.
Шөнө дунд болсон хойно Жонатан, эрэг дээр бөөцийн сууж байсан сүрэг цахлай дээр нисч очив. Толгой нь эргэн ядарч сульдсан гэж жигтэйхэн. Гэвч хуурай газар буухаасаа өмнө сурснаа дахин нэг давтаж, хэд хэдэн янзаар нисч үзэв. Баяр баясгалан нь цээжинд нь багтан ядна. Дээд хурдтай ниссэнээ бодсон нь: “Эд нар дуулвал баярласнаасаа болж бараг галзуурах болов уу. Одоо бидний амьдрал юутай гүн гүнзгий утга учиртай болов оо! Эрэг, усан онгоцуудын хооронд арай чүү гэж нисч байхын оронд нь ер нь юуны тулд амьдарч байгаа юм бэ гэдгээ ойлгоно гэдэг чинь л дээд жаргал биш үү! Одоо бид цугаараа харанхуй мунхагаас салж, дээд зэргийн чадвар, төгс төгөлдөр чанарт хүрч чадахаар боллоо. Бид жинхэнэ эрх чөлөөг оллоо! Бид одоо л жинхэнэ нисч сурна!”. Ирээдүй нь гүн гүнзгий утга учир бүхий үйл хэргээр дүүрэн мэт санагдах ажээ. Тэрбээр ирээдүйгээ, маргаашаа тэсгэлгүй хүлээж байв. 
Газар буумагцаа, цахлайнууд цугаараа нэг газар бөөгнөрсөн байхыг харж цахлайнуудын хурал болж байгааг таажээ. Тэд нар цуглараад нэлээн удаж байгаа бололтой. Нээрээн ч тэд, түүний эргэж ирэхийг хүлээн тийнхүү цугларцгаасан ажээ. “Жонатан Ливингстон! Энэ голд гарч ир!” Сүргийн ахмадын ингэж тушаах нь сүртэй сонсогдох ажээ. Тойрон цугларсан сүргийн дунд гарна гэдэг бол эсвэл дээд зэргийн шившиг, эсвэл дээд зэргийн нэр төрийн хэрэг. 
Цахлайнууд аугаа их удирдагчдаа хүндэтгэж, гүн талархлаа илэрхийлж байгаагийн тэмдэг болгож өөрсдөө хүрээлэн тойрч гол дундаа гаргадаг уламжлалтай байсан юм. Жонатаны бодсон нь: “Өнөөдөр өглөөнийхөө хоолыг идэж байхдаа цахлайнууд лав миний нисэхийг харсан байх нь! Гэхдээ надад алдар нэр, шагнал чимэг аль аль нь хэрэггүй. Харин мэдэж сурснаа хуваалцаж, одоо энэ өдрөөс эхлэн бидний өмнө асар өргөн уужим ирээдүй нээгдэж буйг хэлж өгье.” Ингэж бодсоор урагшаа хэд алхав. 
Ахмадын хэлсэн нь: “Жонатан Ливингстон оо, алив энэ голд зогс. Чи өөрийгөө бүх цахлай харсаар байхад бузар шившигт унагав.” 
Жонатаныг лантуугаар толгойн дундуур нь буулгачих шиг болов. Хөл нь чичирч, өд сөд нь өрөвдөлтэйяа унжиж, чих нь шуугив. Шившгийн тойрог байсан юм гэж үү? Яалаа гэж дээ. Үгүй байлгүй. Гайхамшигт нислэг! Эд нар лав сайн ойлгоогүй байх. Эд нар андуурцгаажээ, андуурснаас зайлахгүй! 
Тэр хооронд ахмад сүртэй дуугаар үргэлжлүүлэн хэлсэн нь: “... хөнгөн хийсвэр зан ааш, зальхай байдал гаргаж цахлайнуудын халуун ам бүлийн нэр төр, эцэг дээдсээсээ өвлөж ирсэн сайхан уламжлалыг доромжлон гутаасан учраас...”
Шившгийн тойрог гэдэг нь цахлайнуудын сүргээс хөөгдөж, алс холын хаднууд руу зайлахын нэр билээ.
 - ... Жонатан Ливингстон чи үүрэг хариуцлага, нэр төрөө мартвал хоол олдохоо больдог юм гэдгийг ойлгох өдөр ирнэ. Амьдралын утга учрыг тайлахын арга байхгүй учраас бид түүнийг хэзээ ч ухаарч чадахгүй... Гэвч бид нэг л юмыг хатуу ойлгож явах хэрэгтэй. Бид нар, хүч тэнхээ байгаа цагт хоолоо олж идэн амьдарч явах үүрэгтэйгээр энэ ертөнцөд мэндэлсэн юм. 
Цахлайнууд хэзээ ч цахлайнуудын зөвлөгөөний шийдвэрийг эсэргүүцэж үг дуугарч байгаагүй ажээ. Гэвч Жонатаны дуу хоолой аниргүйг эвдэн сонсогдлоо. Тэрбээр чангаар хэлсэн нь: 
- Үүрэг хариуцлагаа мартсан гэнэ ээ? Ах дүү нар аа! Амьдралын хамгийн нандин утга учир чухам юунд оршиж байна вэ гэдгийг нээн олж, тэр утга учрыг нь хэзээ ч марталгүй явдаг над шиг цахлайнаас өөр ямар цахлай илүү хариуцлагатай байж чадах вэ? Мянга мянган жилийн турш бид нар гагцхүү загасны толгойн хойноос хөөцөлдөн амьдарчээ. Гэтэл одоо бид нар юуны тулд амьдарч байгаагийнхаа учрыг олцгоолоо шүү дээ. Бид цоо шинийг нээж, танин мэдэх, эрх чөлөөтэй байхын тулд л амьдрах ёстой! Та нар надад бололцоо өг л дөө, би та нарт юу сурч мэдсэнээ үзүүлье... 
Сүрэг цахлай гайхашран бүлх залгисан мэт нэг хэсэг зуур дув дуугүй байснаа нэгэн зэрэг уянгалуулан хэлсэн нь:
 - Энэ мөчөөс эхлэн бид чамайг дүүгээ гэж тооцохоо болилоо. 
Тэгж хэлмэгцээ цахлайнууд нэгэн зэрэг цаашаа харав. 
Жонатан амьдралынхаа бусад өдрийг гав ганцаараа өнгөрөөжээ. Гэвч алсын хаднуудаас олон бээрийн хол газар нисдэг байв. Жонатан, ганцаараа байгаадаа гутарч байсангүй. Харин цахлайнууд нисэхийн жаргалыг амсахыг хүссэнгүй, нүдээ нээхээсээ татгалзсан гэж бодон бодон гуньж гутарч байлаа. Одоо өдөр болгон нэг шинэ юм сурч мэдэж байв. Хоёр далавч, хөлөө биендээ нааж хушуугаа урагш нь сунган доошоо нисвэл салхины эсэргүүцэл эрс буурч асар хурдтайгаар далайн усны гүн рүү шумбан орж, арав гаруй тохой гүнд амьдардаг амттай загас барьж идэж чаддаг болжээ. Загас агнуурын усан онгоц бараадаж, хатсан талхны булан царайчилж явахаа больжээ. Нисч явахдаа унтаж, шөнө салхи эргээсээ үлээж байхад нисч буй чиглэлээ алдаж төөрөлгүй нисч сурчээ. Мөн нар жаргахаас авахуулан нар мандах хүртэл зуу зуун бээр хол газар нэг ч бууж амралгүй нисч чаддаг болсон байв. Бас далайн нягт манан дундуур төөрөлгүй дээшээ ниссээр нүд гялбам хурц гэрэлтэй, тунгалаг тэнгэрт гарч чаддаг болжээ.
Тэгтэл бусад цахлайнууд газар дээр бээрч бөөцийн суух бөгөөд энэ ертөнцөд манан будан, бороо хоёроос өөр юм байдаг гэдгийг таамаглах ч үгүй хэвтэж байдаг аж. Мөн догшин салхины хүчийг ашиглан хуурай газрын гүнд нэвтрэн орж, амттай шавьж хорхой барьж идэхийг сурчээ. Сүрэгтэйгээ хуваалцъя гэж бодож байсан тэр баяр баясгалангаа одоо ганцаараа л амсч эдэлж байв. Хамгийн гол нь нисэх шиг нисч сурсан бөгөөд энэ эрдэм нь ямар үнэ цэнээр олдсон бэ гэдгийг боддог ч үгүй, тэр үнийг нь тоож сүр болгоддоггүй байжээ.
Жонатан яагаад цахлайнуудын нас тийм богино байдгийг ухаарчээ. Уйдах, айх, өших энэ гурав насыг нь гурван талаас нь мэрж байдаг учраас богинохон ч байх нь аргагүй юм. Гэвч өөрөө уйдах, айх өших, муу санахыг мартсан учраас энэ ертөнцөд урт удаан, энх амгалан амьдарчээ. 
Нэг үдэш, Жонатан өнөөх хайрлан хүндэтгэдэг тэнгэр огторгуйдаа ганцаараа нисэн дүүлж байтал тэд нар нисч иржээ. Тэд нар гэж гэнэт хаанаас ч юм бэ хоёр талд нь хоёр далавчных нь дэргэд буй болсон, од лугаа адил гялалзсан шөнийн харанхуйг үргээж, тал тал тийшээ зөөлөн гэрэл цацсан хоёр цагаан цахлай юм. Гэвч тэд нарын тухай хамгийн их гайхах зүйл нь юу вэ гэвэл тэдний нисэх чадвар билээ. Тэд нар өөрсдийнхөө болон түүний далавчнуудын хооронд яг хоёр хуруу хэртээ зай барин нисч байлаа. Ганц ч үг дуугаралгүй Жонатан тэднийг сорихоор шийджээ. Урьд өмнө энэ сорилтыг давж байсан цахлай байхгүй. Хоёр далавчныхаа байрлалыг эрс өөрчлөхөд хурд нь тэр дороо мэдэгдэхүйц саарав. Одоо хэрэв энэ нисч байгаагаасаа цагт нэг л бээрийн удаан нисвэл шууд доошоо унах нь тодорхой байлаа. Биеэс нь гэрэл цацарсан нөгөө хоёр шувуу, зайгаа барьсан хэвээр хурдаа түүнтэй нэгэн зэрэг алгуурхан сааруулав. 
Тэд нар бас удаан нисч чаддаг байжээ! Тэгэхлээр нь хоёр далавчаа хумьж хоёр тийшээ найгаснаа доошоо цагт нэг зуун ерэн бээрийн хурдтай нисэв. Тэр хоёр зайгаа алдалгүй түүнтэй хамт доошоо нислээ. Эцэст нь хурдаа сааруулалгүй шууд доошоо эргэлдэн нисэв. Тэр хоёр цахлай инээмсэглэснээ түүнтэй яг ижилхэн нисч зайгаа ч алдсангүй. Жонатан жирийн нисэв. Нэг хэсэг дуугүй нисч байснаа хэлсэн нь: 
- Маш сайн байна. Ингэхэд та нар юун шувууд билээ? 
- Жонатан минь ээ, бид нар чиний жинхэнэ сүргийн цахлайнууд. Бид хоёр чиний ах нар. Бид нар чамайг улам дээшээ нисч гэртээ харихыг ятгах гэж ирлээ хэмээн тэд нар итгэлтэй бөгөөд тайван хэлэх аж.
 - Би өөрийн гэр оронгүй, сүрэг ч үгүй. Би сүргээсээ хөөгдсөн цахлай. Одоо бид нар Их салхины оргилыг чиглэн нисч байна. Бид хоёр далавчаа дэвээд дэвээд энэ муу турьхан биеэ дахин ердөө хэдхэн зуун тохой хэртээ өндөрт гаргаж чадна. Харин түүнээс дээш бол чадахгүй. 
- Жонатан аа, чи чадна. Чи үргэлж сурч мэдэхийг хүсч байдаг болохоор заавал чадна. Чи энд сурах сургуулиа дүүргэсэн. Одоо өөр сургуулийг дүүргэх хэрэгтэй. 
Энэ үгс Жонатаны бүхий л амьдралын турш зорилго нь болж даллан дуудаж байсан учраас утга учрыг нь дорхноо ойлгон ухаарав. Эд нарын түмэн зөв. Улам өндөрт хөөрч чадна гэдэг нь үнэн. Жинхэнэ гэртээ харих цаг болсон нь ч үнэн. Ингээд ихийг сурч мэдсэн гайхамшигт мөнгөн орон болох тэнгэр рүүгээ сүүлчийн удаа хараад хэлсэн нь: 
- За явцгаая даа! 
Жонатан Ливингстон, од лугаа адил гялалзах хоёр цахлайтай цуг улам өндөрт хөөрч, огторгуйн харанхуйд шингэж үзэгдэхээ болив. 

Үргэлжлэл бий...

ИХ НАЙРАГЧ ДАНЗАНГИЙН НЯМСҮРЭН ХӨШӨӨНД МӨНХӨРӨВ

Дорнод аймгийн Чулуунхороот сумын дунд сургуулийн өмнө сүндэрлэсэн хөшөө. Хөшөөг барималч Дүүрэнтөгс урлажээ.
Энд их найрагч Д.Нямсүрэн баруун, зүүн Эрээнцавыг холбосон Улз голын модон гүүрний хашлагыг тохойлдон шувууны үүрэн дэх 3 өндөг рүү харан бодлогоширчээ.

"Эзэн хаадын яруу найрагчдын их тулаан"-ы мөнгөн медальтан 

Буриадын нэрт яруу найрагч Намжил Нимбуевын шүлгийн хөшөөн дээр Монгол туургатны яруу найрагчид. Баруун гараас Л.Батцэнгэл

МЗЭ-ийн гишүүн, Ч.Лхамсүрэнгийн нэрэмжит шагналт яруу найрагч Лхагвасүрэнгийн Батцэнгэлтэй уулзаж ярилцлаа. Тэрээр саяхан ОХУ-ын Буриадын Улаан-Үд хотноо болсон Намжил Нимбуевын нэрэмжит олон улсын яруу найргийн “Эзэн хаадын яруу найрагчдын их тулаан” наадамд хоёрдугаар байр эзэлж, мөнгөн медаль авчирсан билээ. 

-1-
-Миний буурай ээж О.Пүрэвмаа гэж үлгэр домог их мэддэг хүн байлаа. Ухаан орсон цагаас л зуухны өмнө өвөр дээрээ суулгачихаад толгой холбон бүүвэйлэнгээ зөөлөн ганхаад л байна. Зуухны амаар дүрэлзэх дөл ширтэж “Галын бурхан тэр мөн үү” гэж асууж байсан би нэг л мэдэхэд унтчихсан байдаг сан. Тэр магадгүй миний яруу найрагт шимтэн дурласан, шид увьдсыг нь мэдэрсэн анхны мөчүүд байх. Нэгдүгээр ангид байхдаа их жанжин Сүхбаатарын тухай зохион бичлэгээр найман жилийн сургуулийн аварга болсон нь одоо ч санаанд тодхон байна. Хожим гуравдугаар ангид байхад хичээлийн шинэ байранд орж, бид халаалттай байшинд хичээллэх болов. Бэхээ хөлдөөж, үзэг хуруугаа үлээн үлээн хичээллэдэг байсан нь үнэхээр хэцүү байсан. Тэгээд уурын зуух гэдэг тэр ачтай зүйлд талархаж анхны шүлгээ бичсэн юм шиг байгаа юм.
“Уурын зуухны
Урт алаг яндангаас 
Улаан очит
Утаа манарна.
Уурын зуухны
Утаа нь хар боловч
Улс олонд 
Усыг халааж
Тусыг хүргэнэ” гэсэн үгтэй. Долдугаар ангид байхдаа үерхдэг охиндоо зүрхний тухай их л том санаатай шүлэг бичиж өгч байлаа. Хайрлаж өсгөсөн буурал ээжээ нас барснаас хойш шүлгээс өөр сэтгэл тайтгаруулах юмгүй болсон сон. Аравдугаар ангиа төгсөөд мал маллаж байхдаа сумынхаа номын сангийн номыг бүгдийг нь уншиж дуусгалаа. Ээж маань номын дэлгүүрийн худалдагч байсан болохоор би шинээр ирсэн бүх л номыг авч уншдаг байв. Р.Чойномын “Сүмтэй будрын чулуу”, О.Дашбалбар найрагчийн номуудыг ёстой л навсайтал нь эдэлнэ. Монгол хэл, уран зохиолын багш Д.Нямсүрэн маань хэдийгээр зохиол бичдэггүй ч утга зохиолын гайхамшигтай боловсролтой хүн байв. Өвлийн урт шөнө багшийндаа шүлэг зохиолоо уншиж, уран зохиол, орчлон ертөнцийн тухай хүүрнэлдэж үүрээр гэртээ ирэхдээ жигтэйхэн их баяр хөөртэй байдаг сан. Сэтгэлд гэрэл гэгээ бэлэглэсэн сурагч насны бүтэлгүй хайр намайг яруу найрагчийн замд эргэлт буцалтгүй оруулсан даа. Гуниглаж харамссандаа мөн ч олон шөнө шүлэг бичиж, олон дэвтэр элээсэн сэн.  
 -2-
-1989 онд ардын уран зохиолч Тангадын Галсан гуай ардын жүжигчин Г.Хайдав, гавьяат жүжигчин, ардын дууны Чулуунчимэг хоёртой Хонгор нутагтаа очиж тайлан тоглолтоо хийж явсан юм. Наймдугаар ангийн сурагч байсан би тэр жил “Болор цом” авсан багшийгаа сумын зочид буудалд байхад нь очиж уулзаж, шүлэг зохиолоо уншиж өгч билээ. Мэдээж, улс даяар нэрд гарсан том найрагчтай уулзахад үг ч гарахгүй бэргээд, халуухан л байсан. Т.Галсан багш бид хоёр эзэн богд Чингис хааны хүлгээ усалсан Загийн голын уугуул хөвгүүд юм. 1993 онд хөдөө аж төрж байгаад хотод ирж багшид хадаг өргөн шавь барилдаж номын цагаан гэгээнд нь сүжрэн дагасан минь аз байлаа. “Дипломгүй сэхээтэн” болно гэсэн дэврүүн хүсэлтэй хөдөөний хүүг уран бүтээлийн моринд дөрөөлөхөд багшийн маань надад өгсөн итгэл урам их хайрласан даа. 1994 оны зун Заг сумын 70 жилийн ойн баярт очихдоо намайг “Намар хотод очиж сургуульд ор” гэлээ. Намар нь ирж, багшийндаа амьдарч, С.Жамьянгаравын нэрэмжит Дорно дахины утга зохиолын дээд сургуульд элсэн орсноор яруу найрагч О.Дашбалбар багшийнхаа өрнө, дорнын утга зохиолын лекцүүдийг сонсох гайхамшигт хувь учрал бүрдсэн юм. Үүнээс хойш л Монголын уран зохиолын ертөнцөд орж ирсэн гэхэд болно доо.  
 -3-
-Манай үеийнхэн гэвэл яруу найрагч Цэндийн Доржсэмбэ, Б.Эрдэнэсолонго, Д.Энхболдбаатар, Р.Эмүжин, “Хүрээ хөвгүүд” бүлгэмийн П.Батхуяг, Го.Ням-Очир, богино өгүүллэгээрээ нэрд гарч яваа зохиолч Х.Болор-Эрдэнэ нар байна. Ерээд оны дунд үеийнхэн бид цөөхүүлээ л дээ.  
-4-
-1998 онд сургуулиа төгсөхдөө “Бүсгүй цэнхэр салхи” шүлгийн түүврээр дипломын ажил хамгаалж, О.Дашбалбар багш маань “Сэтгэлийн ариун сүмдээ залбирсан найрагч” гэсэн шүүмж-өмнөтгөл бичсэн. Анхны ном маань 2004 онд хэвлэгдэж үүнээс хойш “Сэтгэл минь, тэнгэрийн уяхан шат” яруу найргийн, “Зүрх сэтгэлээ нэгжнэм” дурсамж найргийн номуудаа хэвлүүллээ. Уран бүтээлийн сэдвийн хувьд байгаль, хайр сэтгэл, орь ганцаардал, хувь тавилан, яруу гунигийн намуун уянгыг эрхэмлэдэг. Ер нь яруу найраг гэдэг тийм юмыг тэгж бичнэ гэж төлөвлөөд хийчихдэг эд биш байх. Хувь заяанд минь учирсан баяр гуниг бүхэн л шүлгийн санаа, сэдэв болсон тохиолдол цөөнгүй байна. Ганцаардал, гуниг, хагацал бол яах аргагүй яруу найрагчийн амин цэнэглэгч юм шиг санагддаг.  
-5-
- Яруу найргийн “Өр зүрхний хавар”, сэтгүүл зүйн “Цагийн зурвас” номууд маань тун удахгүй хэвлэлтээс гарна. Номуудынхаа нээлтийг “Интерном” номын их дэлгүүрт энэ сардаа багтаагаад хийх бодолтой байна. “Орь ганцаардлын шүлгүүд” тодотголтой гарч байгаа “Өр зүрхний хавар” номд маань нийт 100 гаруй шүлэг, “Паразит дайн” хэмээх нэг төгсөөгүй найраглал орсон байгаа. Монголын сэтгүүл зүйд 11 жил зүтгэсний тайлан, “Өдрийн сонин”-ыхоо 10 жилийн ойд зориулан гаргаж байгаа ярилцлага, тэмдэглэл, хөрөг, нийтлэлийн “Цагийн зурвас” номд маань олны танил хүмүүс, эгэл хүмүүсийн тухай бичлэгүүд багтсан.  
-6-
-“Шоргоолжны мөр” хэмээх бичил хүүрнэлүүд нэлээдийг бичсэн. Бичих ч юу байх вэ дээ, санаанд орохоор тэмдэглээд орхидог. Богино өгүүллэгүүд бас бичнээ. Одоохондоо ном болгох бодол алга. Хожим нөхцөл бүрдвэл уншигчдадаа хүргэнэ ээ. “Талийгаачийн үзсэн тамын диваажин” гэдэг романы санаа тархи толгойд байнга л бодогдож явна. Цаасан дээр буугаагүй юмыг ямар юмных нь зохиол гэх вэ дээ. Тиймээс энэ бүхнийгээ хийх юм сан гэж бодох юм. 
-7-
-Ванчинбалын сэцэн билэгт хөвгүүд, Дулдуйтын Равжай, Их Нацагдорж, агуу Явуу, сод билгүүн Гомбын Сэр-Од, билэг танхай Чойном, их соён гэгээрүүлэгч М.Цэдэндорж, Н.Нямдорж, Эрээнцавын Нямсүрэн, Ванхүүгийн Батбаяр ах, О.Дашбалбар багш, уяхан найрагч Д.Урианхай ах, Г.Мэнд-Ооёо, Санжийн Пүрэв, Монголын үгийн урлагийн их мастер “банхар” Пүүжээ нарын аман болон бичгийн их мэргэдийнхээ туурвиж өвлүүлсэн Монголын их утга зохиолын алтан санд бишрэн мөргөхөөс өөр яалтай билээ. Гайхамшигт сайхан зохиолч найрагчдынхаа сод туурвилыг сүслэн сөгддөгөө ярья гэвээс цаг хугацаа ч давчидна, цаас бэх ч их орох нь дамжиггүй. Алтан үеийнхнээс гадна Монголын утга зохиолын өнөөгийн чиг хандлагыг тодорхойлж яваа ерээд оныхон буюу мөнгөн үеийнхнээ хаа ч бахархалтайгаар дурдана би. Өнөөдөр хэн хэн утга зохиолын их ачааг үүрч явна. Нөгөө л Ж.Болд-Эрдэнэ, Ш.Уянга, Г.Аюурзана, Б.Галсансүх, А.Эрдэнэ-Очир, Х.Чилаажав, Ц.Буянзаяа, Б.Одгэрэл, Хархорины Дамдиндорж, Авгаржин Баяржаргал, Х.Эрдэнэбаатар, Д.Баттогтох, Т.Баянсан, Ц.Доржсэмбэ, “бадарчин” Батбаатар, Дорнодын Б.Бат-Орших, Т.Содномнамжил, Ц.Отгонжаргал, Д.Оюунчимэг, Н.Пагма, Г.Мөнхцэцэг, Х.Сүглэгмаа, Л.Өлзийтөгсгүйгээр өнөөгийн утга зохиолыг төсөөлөх гээд үз. Санаанд ч буухгүй тийм хачин хоосон орон зай төсөөлөгдөж байгаа биз. Нэгэн цаг үед төрж, бүтээж туурвиж яваа эд нараараа би бахархана. Манай доод үеийнхнээс Баастын Золбаяр, яруу найрагч Л.Моломжамц, Г.Сүхзориг, Ш.Лхамноржмаа, Н.Гантулга нарын бүтээл туурвилаас Монголын утга зохиолынхоо эрхэмсэг нандинг улам мэдэрч байдаг. Шинэ мянганыхнаас “Саранд гандсан хөшиг” номоо гаргасан Д.Гансаруул, залуу яруу найрагч М.Хангал, О.Элбэгтөгс, Ш.Хатанбүүвэйбаатар, өнгөрсөн жилийн “Болор цом”-д аман хүзүүддэг О.Цэнд-Аюуш, “Өврийн дэвтэр” яруу найргийн реалити шоуд өнгөлдөг Энхболд нарын авъяастнууд гарч ирж байна. Ийм байхад Монголын утга зохиолын ирээдүйг гэгээн сайхнаар төсөөлж болохгүй нь юу байх билээ. 
-8-
-Буриадын Улаан-Үд хотноо Намжил Нимбуевын нэрэмжит “Эзэн хаадын яруу найрагчдын их тулаан” нэртэй олон улсын яруу найргийн наадам болсон юм. Эл наадамд Өвөр Монголын Хөлөнбуйр аймаг, ОХУ-ын Саха-Якут, Тува, Буриад, Оросын яруу найрагчид шүлэг найргаа уншсан. Манайхаас орчуулагч Х.Мэргэн шүүгчээр, мөн Намжил Нимбуевын “Аянга чөдөрлөхүй” түүврийг монголчилсон Х.Хангайсайхан, яруу найрагч Б.Галсансүх, бид дөрөв наадамд очиж оролцоод ирлээ. Б.Галсансүх маань зургаан жилийн өмнө энэ наадмын гранприг авч байсан болохоор мялаалгын шүлэг уншсан. Буриад Монголын оросоор шүлгээ бичдэг яруу найрагч Намжил Нимбуев Горькийн утга зохиолын сургуульд сурч байгаад 23-хан насандаа зуурдаар нас барсан ч Оросын мөнгөн зууны яруу найргийг залгамжлагч гэж Харвардын их сургууль мэт нэр хүндтэй их сургуулиудад судлагддаг хүн юм билээ. Аав нь Шарав Нимбуев гэж бас яруу найрагч хүн байж. Улаан-Үд хотноо аав, хүү хоёр найрагчийн нэрэмжит гудамж байна. Төрөлх Яруун нутагт нь тэдэнд зориулсан Чулуун цэцэрлэг байгуулсан нь үнэхээр сайхан санагдсан. Шүлгүүдийг нь гантиг цагаан чулуун дээр сийлээд тийм нэг намуухан орчин бүхий цэцэрлэгийг байгуулсан байна. Намжил Нимбуевын эгч Любовна Шираповна дүүгийнхээ дурсгалыг мөнхжүүлж, монгол туургатнаа оюун сэтгэлгээгээр нь нэгдмэл байлгах зорилгоор энэ наадмыг санаачлан уламжлал болгоод байгаа юм байна. Наадмын гранпри шагналыг Өвөр Монголын Өлзийбадрахын Жалмаа авч, нэгдүгээр байрт Тувагийн Шончаала Ондар орсон юм. Миний хувьд хоёрдугаар байрт орж, мөнгөн медаль хүртлээ.  
-9-
-Өвөрлөгчид маань ерөөл магтаал талдаа бичдэг хэвээр гэдэг нь анзаарагдаж байсан. Харин тува, буриадууд маань ёс заншил, хэл соёлын хувьд уугуул монгол язгуураасаа их л холдож байна уу даа гэх харамсал төрж байлаа. Мэдээж тэд биднийг бодвол хос морьтой ч Хонгорын шилийг давахгүй л юм шиг санагдсан шүү. Оросоор, хятадаар, буриадаар, монголоор хольж яриад яриад яруу найраг гэдгийн хамгийн гол мөн чанар нь сэтгэлгээ, хэмнэл, уянга гэдгийг мэдрэхгүй бол хэцүү биз дээ. Миний бодлоор Монголын минь яруу найраг, утга зохиол дэлхийн хэмжээнд хүрсэн санагдсан. Хамгийн гол нь хэлний бэрхшээл л байгаа байх. Буриадууд манай Галсансүхийг ирээдүйн Нобелын шагналтан гээд хүлээн зөвшөөрч байна лээ. Энэ үгэнд би хувьдаа их бэлгэшээж Монголын яруу найргийн түвшинг тодорхойлсон үг гэж хүлээж авсан.  

Өр зүрхний хавар

Өвөл минь,
Өөрийгөө аргадуулах гэж туньсан
Өр зүрхний
Хавар минь!
Тунгалаг цасан доор зуныг зүүдлэн байгаа
Туньсан хавар-нуугдмал хүсэл минь
Ертөнцийг болор эрхи шиг нэвт хэлхэх
Ер бишийн гэрэлт ганцаардал минь!
Исгэрсэн танхай өвлийн жаврыг би
Эрх танхил хавар-охины
Ижийтэй зүйрлэж амьдралыг хайрлана
Ингэж бодож мөрөөдлөөрөө амьдарна
Өвөл минь,
Өрөөлийг хайрлах гэж туньсан
Өр зүрхний
Хавар минь!
* * *
Уйлж нэрсэн
Урьдын гашуун дарс минь
Учрал эрсэн
Уруулын халуун бал боллоо
Туулж ирсэн
Туйлын гэгээ шиг ганцаардал минь
Туяарч гэрэлтэх
Тунгалаг үдшийн амирлал боллоо.
* * *
Асаасан янжуурын цог, харанхуйд
Алтан аалз шиг гэрэлтэхэд
Тэвэрсэн бүсгүйн галбир, дэргэд
Тэнгэрийн дагина мэт үзэгдэв.
* * *
Бусдын өлмийд гишгэгдсэн цэцэг минь
Буцаад, гоо сайхан чинь хэзээд амилахгүй ч
Буяны мөрт амиа дэвссэн чинь
Бурхны төгс гэгээрэл байж дээ.

Сэтгэлийн зөрлөг буюу хагацлын зураач онгоц

  “Күмнэй газар хэцүүм л
  Күлээн байж дасахаас л…
  Өр зүрхем догдолна
  Өрк гэреэн санагалзана
  Өөдээн, уруугаан холхина л
  Өрөвч нүдэм цавчилна л…”

  (Туяалагийн утсаар дуулсан өөлд дуунаас)

Амьд мэнд, сайн сайхан явааг нь мэдэж байвч
Алсад одсон тэр минь миний хувьд бурхан болжээ.
Сэтгэл минь гунигт бунхан болж түүнийг асарлан бүрхэхэд
Гэрэл зургийн гэнэхэн төрх нь хий үзэгдэл шиг бүрэлзэнэ.

Гарыг нь атган хөтлөлцөж явсан хаврын тунгалаг охин
Гагц, миний сэтгэлд л халуун залуу хэвээр үлдэж
Хагацлын бүрхэг бийрээр тэнгэр таллах зураач-онгоц
Хайрлаж шаналсан сэтгэлийн зөрлөгт газардах буудалгүй болжээ.

Харь зүгийн жихүүн салхинд гундаж яваа ч болов уу гэж
Хань татах намуун уйтгар намраар зүрхэнд өвөлшихөд
Энхрий янаг хий үзэгдэл шөнийн хөшгийг сөхсөөр
Энгэр цээжинд минь нулимст хацраа нааж эрхлэв.

Ялдамхан гэрэлт хагацал минь харанхуйн шүтээн бурхан мэт
Яасан ч дотно болоод сэтгэлийн гунигт бунханд оршино…
Алс далайн чинад шувуу мэт одсон тэр минь юунд
Амгалан сэтгэлийн аглагт үймрэлт салхи шиг хөдөөшнө вэ…
  * * *
Гэрлийн бүжигч охин

Үелзэх сэтгэлийн чавхдсыг хөглөх
Үг минь, дагинахан минь наддаа ир!
Зуухны өмнө өвгөн наст уйтгар
Зуун зууны тэсгим жавраас эмээж
Гунигтайхан бөгтийж сууна
Гуйлгаж цөхрөөлгүй одоо л наддаа ирээч!
Гарын чинь илч сэтгэлд мөнхийн зуныг бэлэглэх
Галын бүжигч охин чи миний гийчин болооч!
Харанхуй бүрэнхийн хангал догшин эзэд
Ханан цагаан тайзнаа сүүтэгнэж
Халшрал зовлонгийн аяз тоглохоор
Харуулдан отон хүлээж байна.
Гал-гэрлийн шидэт урин илбээгээр
Гаслан зовлонг үргээж одоо л чи минь ирэхгүй бол
Эл хуль зэвий дааж бүүдийгээд
Энхрий дотно бүхэн минь сэтгэлээс зулрах гээд байна.
Царай төрх ялдам дөлгөөн чамайгаа
Санаа зүүдэнд зэрвэсхэн үзэгдээд өнгөрснийг
Хэнд ч би итгэлээ хуваалцан хэлээгүй хойно
Хэзээд намайг ганцаардуу гэцгээх болж…
Жингэнэсэн хонх шиг мөсний хүйтэн авиатай
Жил, саруудын зэвүүн даажигналыг сарниулж
Гэрлийн бүжигч охин минь одоо л наддаа ирээч!
Гэзэг мэт туяанд чинь өр л зүрхээ дулаацуулъя!

  * * *
Омог бардамналын модон гүүрэн дээрээс
Олон сайхан хүнтэй салах ёс гүйцэтгэж
Аясын салхинд сэтгэл хөглөгдөн
Алсын замд гарсан даа хүү чинь,
Зүхэж занасан бусдын хүйтэн харцанд
Зүдэрч туйлдсан сэтгэл зүрхээ анирдан
Зүүдэн багын амар амгаланг хайж
Зүсрэх борооноор гунигтай л ирлээ дээ,
Эх нутаг минь!
* * *
Л.Анхзаяад

 Урьдын эрсийн чинь
 Уруулын хээг арилгаж
 Нүдэн дээр чинь
 Ариусгалт бурхан шиг үнсье, хайрт минь!
 Нулимстай чинь урсаж одсон тэдний дүр
 Нууцаа алдсан дайсны зурвас мэт замхарч одог.
 Тэднийг бүү дурс, бүү дурс хонгор минь
 Тэд…хагацсан л бол бүхнийг мартаж наддаа үлд.
 Хуучин сарны цонхийсон туяат төгөлийн гүнээс
 Хувь заяаны шинэхэн жимийг хоёулаа нээе!
 Ертөнц шинэдэх урин цагийн амьсгал шиг
 Ерөөлт чинийхээ гэрэлт мишээлд бүлээцье, би.
***
Хаврын бороо

  Цайрах борооны түрүүч 
  Цамцыг чинь нэвт шаагисаар 
  Цав цагаахан хүзүүгий чинь 
  Үнсээд л өнгөрвөл, алдрай минь 
  Цагийн хөх салхинд 
  Гундаж суугаа хүүгийнхээ 
  Цайлган ялдам өдрүүдийг 
  Уучилж нэгэн дурсаарай! 

  Гэнэ гэнэхэн салхиар 
  Бошинзы чинь дэрвүүлэн аяглаж 
  Гэгэлгэн хонгор дуугаар 
  Орчлонг ичээж явсан 
  Гэмгүй цагаан үдшүүд 
  Сэтгэлд дотно үлдэж
  Гэзэгний чинь сэвэгнэх чимээ 
  Эгшиглэнхэн, зүрхнээ хоногшжээ.

  Гээж, чиний орхисон 
  Хайрын саран-хавчаарыг 
  Гэзэг үсэндээ байсан бол 
  Хичнээн сайхан бол гэж 
  Гэгэлгэн дурдатгалын шугуйдаа 
  Мөч бүхэн эргэлдэж 
  Гэсгээл болгож, амьхандаа 
  Зүрх сэтгэлээ ч нэгжнэм.

  Цайрах хаврын борооноор 
  Цамцыг чинь нэвчтэл тэвэрч 
  Гэзэг үсийг чинь задгайлж 
  Цэцэг хавчуулж сүлжихэд 
  Чимэг зохьсон чи минь 
  Мишээл бэлэглэн эрхэлж 
  Чимчигнэсэн халуун уруулаар 
  Улаахан дэлбээ шагланаа.  
***
 “Намрын орой” хэмээх хос хайку

Шувуу буцах намрын орой…
Уйлан суухнаа, нулимснаа
Уйтай ганганаа цийлэгнэнэ.
* * *
Цээжний уяхан ангир
Чиний зүг дэвсхийж
Цэвдэг тэнгэрийг тэвэрнэ.
***
 Өр зүрхээр нэг тарчихсан цагийн хэлтэрхийг 
 Өнцөг булан бүрээс хаман цуглуулж 
 Өнгө өнгийн дурсамж гэрэлтсэн 
 Өлбөн сувд шиг хэлхэж суухад 
 Өрөөний минь дүнсгэр бүрэнхий булангаас 
 Өршөөл энэрлийг надаас хүсэх хэн нэгэн 
 Өнчин цээжинд минь аг чаг тэврүүлэхээр 
 Өмөг түшиг хүсэн гунигтай ширтэх нь мэдрэгдэнэ.
 Нэгэн цагт, тэрбээр, эрх гүнж минь байж 
 Нэрийг минь гагц “хайр” хэмээн энхрийлж 
 Самны шүдэнд гогцоорсон үсээрээ ширээн дээр 
 Сарнайн дүрсэрхүү зүйл урласхийж 
 Санаанаас чинь би хэзээ ч хагдрахгүй! гэж 
 Сайхан нүдээ дүрлийлгэн инээмсэглэж билээ. 
 Тэнгэрээр нэг цацчихсан од шиг бүдэг бадаг гэгээтэй 
 Тэр л дотно дурсамжууд ингэтлээ үнэд орно гэж 
 Сэтгэлд бүү хэл зүүдэнд эс орсон 
 Сэргэлэн ялдам үдшүүд хэзээ ч, хэзээ ч ирэхгүйг мэдрэвч 
 Бодоход болор талстууд нь зүрхэнд гэрэлтсэн 
 Бошгот цагийн сүлд нь залуу нас байсныг л ойлгоном.

Ясунари Кавабата /1899-1972/

ЗҮРХ

Эмэгтэй хайрлалгүй хаяад явсан нөхрөөсөө захидал авав. Захиа түүнийг явснаас хойш хоёр жилийн дараа алс хязгаараас иржээ. 
Захиандаа тэрбээр “Хүүхдээ бөмбөгөөр бүү тоглуул. Цохилт нь надад хүрч, миний зүрхийг нүдээд байна” гэсэн байв. Бүсгүй есөн настай охиноосоо бөмбөгийг нь авчихав. 
Нөхрөөс нь ахиад л захидал ирлээ. Улам хол газраас. 
“Охин маань сургуульдаа явахдаа арьсан гутал бүү өмсөг. Түүний хөлийн чимээ нь надад хүрч зүрхэн дээр минь гишгэчих мэт санагдаад байна”. Эмэгтэй охиндоо арьсан гутлын оронд сийрсэн углааш өмсүүлэв. Охин нь уйлж эцэст нь хичээлдээ явахаа болилоо.
Хоёр дахь захидлаас хойш сарын дараа нөхрөөс нь ахиад л захидал ирлээ. Бичгийн хэв нь тэгш бус, итгэлгүй мөн хөгшин хүнийх мэт байв. “Охинд шаазан тавагнаас хоол бүү идүүл. Тавагны жингэнэх чимээ надад хүрч зүрх шимшрүүлж байна” гэж бичсэн байлаа. Ингээд эмэгтэй охиноо гурван настай хүүхэд мэт модон аяга тавгаар хооллох болж. 
Охин нь гурван настай байх үеийг эмэгтэй санав, Нөхөр нь сэтгэл хангалуун, хөгжилтэй, тэдэнтэй хамт байдаг байлаа. Нэг удаа охин нь түүнээс асуулгүйгээр шүүгээнээс өөрийн тавгаа авчихаж. Эмэгтэй сандрангуйгаар шаазан тавгийг авч цэцэрлэг рүү чулуудахад таваг замын чулуун дээр унаж бутран хагарчээ. Эмэгтэйд энэ үед нөхрийнх нь зүрх хагарчих шиг санагджээ. 
Бүсгүй хөмсгөө зангидан өөрийнхээ тавгийг хаалгаар шидэхэд яг тийм чимээ гарав. Одоо нөхрийнх нь зүрх хагарсан болов уу? Тэрбээр хоолны ширээгээ мөн л цэцэрлэг рүү шидчихэв. Тиймээ, энэ чимээ! 
Эмэгтэй галзуурсан мэт цаасан ханаа гараараа цохин нүдсээр цоолон урж бүх биеэрээ шалан дээр унав.
- Ээжээ, ээжээ хэмээн охин уйлсаар ирлээ. 
Эмэгтэй өндийн босч ирснээ охиноо алгадлаа. 
- Чи энэ чимээг сонсохгүй байна уу, худалч охин?!
Нөхөр нь ахиад захидал илгээжээ. Захидал бүр холоос ирсэн байв. Захидалд “Та хоёр чимээ гаргах ёсгүй. Хаалга цонхоо ч хааж, нээх хэрэггүй. Цаг цохих чимээ гаргахгүйн тулд цагаа ч түлхэх хэрэггүй. Та хоёр амьсгалах ч ёсгүй...”
- “Та хоёр тэгэх ёсгүй...ёсгүй...ёсгүй” гэж бүсгүй шивнэхэд түүний нүднээс нулимс асгарч байв. 
Гэрт үүнээс хойш ямар ч чимээгүй болов. Нэг үгээр эх, охин хоёр үхжээ. Хачирхалтай нь нас нөгчсөн бүсгүйн нүүртэй хамт дэрэн дээр нь нас барсан нөхрийнх нь нүүр ч байж байв.


Үхдэлтэй тулгарсан нь

- Хурдхан харах юмсан гэж яарч байгаа биз дээ гэж хадам ээж нь хэлэнгээ түүнийг нас барсан эхнэр нь хэвтэж буй өрөө рүү бушуухан оруулав. 
– Үхэл түүнийг ямар болгосныг хар даа гээд талийгаачийн нүүрний бүтээлгийг сөхөхийг завдав.
Гэвч хүргэн гэнэт түүнийг зогсоож:
- Түр байзнаарай. Би түүнийг хөндлөнгийн хүнгүйгээр хармаар байна, Биднийг үлдээж болох уу? гэв. Түүний энэ үг өрөөнд байсан хамаатан садангуудад бага зэргийн аягүйцмээр сэтгэгдэл төрүүллээ. Бүгд өрөөнөөс дуу шуугүй гарцгаав. 
Тэр цагаан бүтээлгийг сөхөв. Бүсгүйн нүүрэнд шаналсан төрх шингэжээ. Хацар нь хонхойн цонхийж, хагас нээсэн амны завсраар шарласан шүд харагдаж байв. Тамхины цаас мэт нимгэхэн тунгалаг дээд зовхи нь нүднийхээ цөцгийд наалдчихсан мэт санагдлаа. Духанд суусан гүн үрчлээс нь түүний туулсан зовлонг гэрчлэх мэт.
Нөхөр нь хөдлөхөөс ч эмээн талийгаачийн шаналсан, үзэмжгүй царайг харж удаан суув. Дараа нь тэр босч чичирсэн гараараа түүний амыг хаах гэж оролдов. Гэвч түүнийг гараа авмагц буцаж хэвэндээ орчихоод байлаа. Тэр ахиад л амыг нь хаамагц уруул нь аажимхан нээгдэж урагш цухуйх муухай шүднүүдийг гаргаж ирээд байв. Тэр хэдэн удаа энэ үйлдлээ ямар ч үр дүнгүй давтлаа. Гэхдээ уруулынх нь эргэн тойрон дахь гүнзгий үрчлээсүүд шингэрэх мэт болж байгааг тэр анзаарлаа. Түүний бүх биеийн дулаан нь зөвхөн хуруунуудад нь төвлөрчих мэт санагдаж, тэр талийгаачийн үрчлээсүүдийг үрж эхлэв. Гараа чилтэл үргэлжлүүлэв. Дараа нь тэрбээр талийгаачийн хажууд суун түүний гарын илчинд амгалан тайван төрхтэй болсон царайг нь ажиглаж эхэллээ. 
Энэ үеэр өрөөнд ээж нь эхнэрийнх нь бага дүү охинтой орж ирлээ.
- Та замд ядраа байлгүй дээ, хоолоо идээд амрахгүй юу даа.
Гэнэт ээж нь нулимс унаган тасалданги хоолойгоор:
- Бурхан минь, хүний сэтгэл ямар хүчтэй юм бэ! Хөөрхий охин минь таныг иртэл үхэхийг огт хүсээгүй юм. Та түүнийг харсан даруйд царай нь ямар амар амгалан болчихоо вэ? Одоо болноо, хөөрхий минь амгалан нойрсог. 
Харин талийгаачийн бага дүү охин гайхалтай гэрэл цацарсан нүдээрээ түүний галзуу хүнийх мэт нүд рүү хармагцаа уйлан дуу алдаж сөхөрчихөв.

Орчуулсан Friska

Эх сурвалж: http://sakamn.blogspot.com

Милорад Павич

Загасны хайрсан бүрх. Дурлалын түүх 

(тууж) 

Үргэлжлэл нь
6.
Дараа өдөр нь Аркадий даалуугаа гарган ирж тараан өрөв. Микаина нэг ч тоо таасангүй, нэг удаа ч хожсонгүй. Түүнийг хожигдсонд нь тайвшруулан Аркадий том хүрэл бөгжөө хамгийн гоё түлхүүртэйгээ бэлэглэлээ. Бүсгүй түүнийг нь хүзүүндээ зүүгээд юм оёж гарав.
-Хэрэв үзмэрч байя гэвэл ганцхан өөрийнхөө зүүдийг манахад хангалттай биш. Ирээдүйг тайлах түлхүүрийг эзэмшихийн тулд эмэгтэй, эрэгтэй аль ч хүмүүсийн зүүдийг үзэж сурах хэрэгтэй. Тэдгээр зүүдний ялгааг ч мөн харж сур хэмээн юм оёх зуураа тэр хэллээ. -Эмэгтэй хүний зүүд ямар байдаг гэж? хэмээн Аркадий асуув.
-Энэ ч чамд нэг их сонин биш байх аа. Чамд бол маргааш хүртэл, шинэ эзний хаанчлал эхлэх хүртэл гүйлгээнд байх зоосыг ч юмуу, түлхүүрийг урлах явдал л чухал. Ирээдүйг заавал урьдаас харах гэсний хэрэггүй. Тэгээд ч үүний тулд элдэв өвс ногоогоор мэргэ төлөг тавих албагүй. Маргааш юу болохыг чи бусдын зүүднээс уншиж болно.
-Cras, cras, semper cras хэмээн Аркадий давтав.
-Зүүдийг, хүний ирээдүйн нэгэн адил булааж хулгайлж болдог. Би чамд яаж бусдын зүүдийг хулгайлахыг зааж өгье. Хүсвэл чи минийхийг ч хулгайлж болно шүү дээ. Өвчтэй хүний зүүдийг хулгайлахад амархан байдаг. Алдаж байгаа нь ч, авч байгаа нь ч хоёулаа эрүүл биш байвал бүр сайн. Унтаж байгаа хүний хажууд суугаад бүр их зүүдэлж эхлэхийг нь хүлээ. Тэгмэгцээ шууд уруул дээр нь үнсэж сэрээгээд зүүдэлж амжаагүй зүүдний хагасыг нь яг л үнэг хулгайлсан тахиагаа яаж амандаа зуудаг билээ, түүн шиг үмхэж ав. Би хулгайлсан зүүдүүдээ тэр торонд хадгалдаг юм. Сэтгэл санаа өөдрөг байх үед би тэднийг шувуу шиг дураар нь тавьдаг. Тэнд эр, эм олон хүний зүүд бий. Сонссон ч болно... Гэхдээ чиний зүүдийг би торонд хийдэггүй, дун дотор хадгалдаг... 
-Чи юу оёж байгаа юм бэ? гэж Аркадий гэнэт асуув.
Шалан дээр толгой эргэм олон янзын өнгөтэй гайхалтай сонин хувцсууд хөглөрчээ. Тэдгээр нь улаан ноосон нөмрөг, чийглэг холтос, нялх ногоо, буталсан чулуу, хатсан цусны зэрэг олон янзын өнгөтэй даашинз байлаа. Тэдгээр нь Микаинад өөрт нь л лав таарахааргүй, хэтэрхий том байв.
-Энэ бол манай гэрийн хувцас болох юм. Бид хоёрын гэр хамгийн үнэтэй тансаг эд хогшлоор дүүрэн байхыг би хүсч байна... Мөдхөн чи намайг хаяна гэдгийг би мэдэж байна л даа. Гэхдээ чамайг энд байх цагт манайх хамгийн гоё айл байг... гэж Микаина тайлбарлав.
Тэр Аркадийг эгцлэн ширтээд өөрийнх нь харц, хөлний нь хөдөлгөөн, үсний нь үнэрээс залуу эр хэрхэн сэрэл авч, түүний үрийн шингэн биен дотроо хэрхэн оргилохыг мэдэрлээ. Дараа нь бүсгүй тэр шингэн өөрийг нь жирэмслүүлэхийн тулд хэрхэн биен дотуур нь цутгахыг мэдрэв. Аркадий бүсгүйд:
-Тавгандаа битгий шавхруу үлдээж бай, хоосрохын ёр! гэж сануулав.
-Харин би хоосормоор байна гэж бүсгүй хариуллаа.
Аркадий Микаинагийн хүзүүн дэх түлхүүрэнд хэлхсэн хүрэл бөгж рүү харц чулуудав. Хүрэл харлачихсан байсанд,
-Чи яагаа вэ? Өвдөө юу? гэж түгшин асуув.
-Чи мэдээгүй гэж үү? Би бүр хоёр шөнө дэрэн дээгүүр минь ямар нэг юм гүйгээд байна гэж зүүдэллээ. Харин чи?
-Би ч гурав хоног үхсэн юм шиг унтжээ.
Бүсгүй инээмсэглээд үсээ самнаж эхлэв.
Түүнийг үсээ самнан сүлжиж суухад Аркадий шөвөг, нүүрсний хэлтэрхий бариад шаазангийн хагархай дээр бүсгүйг дүрслэн зурав. Хөрөгт бүсгүйн үс чанга овоолон боосноор зурагджээ.
-Би чамд хайргүй ээ, Аркадий, би өөр хүнд хайртай гэж тэр тослог жимсний мөчрөөр тоглонгоо хэлэв.
-Хэнд тэр вэ?
-Өөрөө ч мэдэхгүй байна. Би түүнийг олж хараагүй байгаа. Зөвхөн дууг нь л сонссон. Тэр чиний зүүдэн дотроос чиний биш, хачин хоолойгоор хашгирсан. Тэр хоолой намайг айлгаад байна. Хэдэн шөнийн өмнө тэр дуу яг чи бид хоёрыг энгэр зөрүүлж байхад дуулдсан. Шөнөөр тэр намайг чиний биеэс салаач гэж дууддаг. Би чамд биш, түүнд хайртай. Гэхдээ чи надаас салах юм бол, намайг биш, өөрийгөө баллана шүү.
Хариуд нь Аркадий түүнийг шаазангийн хэлтэрхийн нөгөө талд гартаа тослог жимсний мөчир барин зогсож байгаагаар зурлаа.
Бүсгүй гуниглажээ. Залуу эр түүнийг өвдгөн дээрээ суулгаад зооснуудаа үзүүлэн зугаацуулахыг оролдов. Тэгээд зоосны аль хэсэгт нь үйлдвэрлэсэн он, уг зоосыг цутгасэн үйлдвэрийн нэр байдгийг тайлбарлаж өгөв. Бүсгүй ч унтлаа.
Аркадий түүний зүүдэн цуваа баруунтай эргэх хүртэл хүлээж байгаад нэг зүүдийг нь таслан үнсэв. Микаина нулимстай сэрж, залуу эр ч олзоо барьж амжжээ.
Микаинагийн зүүдэнд тэнгэрээр уянгалаг утсууд хөвж явах аж. Тэгснээ бяцхан хайрцаг бий болов. Таг нь нээгдэхэд Аркадий түүн дээрх үг, тоонуудыг уншаад юу ч ойлгосонгүй:

  "IBM-NOTEBOOK THINK PAD 500 INTEL 80486 SLC2 50/25 MHz MICROPROCESSOR".*****
Өглөө нь Микаина Аркадийн хувьд ямар ч утга учиргүй, өөрийнхөө зүүдний тухай асуужээ. Цаадхи нь ч бодсоноо хэлсэн байна. Тэгээд залуу эр шувууны торыг нээн тэнд байсан бүх зүүдийг суллан тавив. Бүсгүйнхээ зүүдийг ч бас.

7.
Намар болуут Аркадий ийн мэдэгдэв:
-Бид цаг хугацааг гүйцэж түрүүлсэн тул хурдан амьдарч, цаг удаан явж байлаа. Харин одоо бид яаралгүй амьдарч, бидний цаг үе хурдалж байна... Дэмий сууж боллоо, Микаина! Юмаа бэлд, маргааш бид Виминациум явна.
Тэр хананаас модон түлхүүрээ аваад зах дээр аваачиж зарлаа. Эргээд иртэл Микаинагийн оёсон нөгөө олон өнгийн хувцас хунар газар гэрийн үүднээс өлгөөтэй үзэгдэв. Дуудтал хариу алга. Даавууг урж хаяад дотогш орвол хэн ч байсангүй. Тэр ердөө орон дээр хаясан түлхүүртэй бөгжийг л олжээ. Шаналсан Аркадий буцаад зах руу гүйсэн боловч модон түлхүүрийг нь авсан хүнийг олсонгүй.
Хоёр өдөр тэр ямар ч нэмэргүй эрэл сурал болов. Гурав дахь өдөр нь модон түлхүүрийг авсан хүн гатлага онгоцон дээр сууж явсан, хажууд нь нэг бүсгүй байсан сураг гаргаад мөрөн рүү очжээ. Дунайн нөгөө талаас үй түмэн зэрлэг нүүдэлчин аймгууд гол гатлахаар завдаж байх нь тэр. Нүүдэлчдийн нүүр царай, морьд, ноход, тэдэнд олзлогдсон хүүхнүүдийг ч нэг бүрчлэн харж болохоор байлаа. Тэд бол дайн гэж юу байдгийг мэддэггүй, жаахан дээрэмдэж, галдан шатааж, алж хядаж, замд тааралдсан хүүхнүүдтэй унтаж аваад л буцдаг улс. Энэ ажлаа хаа ч хамаагүй хийдэг тэдэнтэй байлдана гэдэг утгагүй хэрэг байв. Тэднийг өөрсдөө буцахыг нь хүлээж хаа нэгтээ нуугдахаас өөр аргагүй.
Аркадий голын эрэгт нэг өнжсөн боловч тэсч чадалгүй, нөгөө талд гарч нүүдэлчдийн дунд Микаинаг эрэхээр явав. Тэр Флавиягийн дөрөвдүгээр легион энэ хавийг хамгаалахгүйг мэдэж байсан ч гэсэн, модон түлхүүр зарсан мөнгөөрөө сэлэм худалдаж авчээ... Гэтэл нэгэн морьтон хар хурдаараа ус руу довтлон орж ирж, Аркадийн сэлмээ барин зогсч асан гатлага руу харван айсуй. Морьтны сугалсан сэлмэн дээр долоон ширхэг дөл гялалзана. Ингээд тэр Аркадийн өмнө тулж ирүүт гахайн өөхний үнэр нялхийсэн сэлмээ өргөн "Хоп!" гэж хашгируут долоон суурьтай тавиурыг дээш шидэж тэнд суулгасан долоон лааг унтраалгүйгээр тэг дундуур нь цавчив. Цавчигдсан лаанууд асаалттай чигээрээ бүгд сэлмэн дээр нь тогтжээ.
Эрэг дээр ганцаархнаа зогсож энэ ид хавыг үзсэн Аркадий гурав хоног эргэж ч харалгүй зугтан Виминациум оржээ.
-Над шиг дайчныг энэ нүүдэлчин сэлмээр байтугай, талхны захаар ч тас цавчих юм байна гэж Аркадий өөртөө шивнэв.
Виминациумд тэр гатлага дээр тааралдсан эртний танилтайгаа уулзжээ. Мөрөн дээр нь урьдын адил шар эрвээхэй эргэлдсээр явах тэр эр:
-Cras, cras, semper cras хэмээн инээд алдан давтана. Тэр Аркадийг зоосны үйлдвэрийн мастер руу дагуулан очиж хөвгүүний хийсэн түлхүүрийг үзүүлэв. Ингээд шинэ ажилчин маань зэс зоосны хавтгай хэвийг хэмжих болжээ.
Ажил нь Аркадийн сэтгэлд нийцэж байв. Найз нь нас барахад, түүний мөнгөлсөн зоос цутгадаг ажлыг Аркадийд итгэн хариуцууллаа. Ийм зоосуудыг nummi mixti гэж нэрлэдэг байсан юм.
Аркадий ажлынхаа чөлөө заванд захаар хэсч, тааралдсан болгоноос модон түлхүүр үзээгүй биз, хэрээний далавч шиг тас хар үстэй бүсгүйг хараагүй биз хэмээн шалгааж явдаг байв. Микаинаг эрж хайх зуураа тэр гудамж талбайд маш олон янзын хууч өгүүлэл сонсчээ. Нэг нь маш сайхан хууч зохиодог мөртлөө түүнээ ярьж чадахгүй байхад, нөгөө нь бүр эсрэг юу ч зохиож чадахгүй атлаа бусдаас дуулсанаа нэн урнаар ярьж чаддаг байх жишээтэй. Гурав дахь нь эхний хүний ч, удаахь хүний ч авьяасыг эзэмшээгүй авч өөрсдөө ам дамжин түгэх сонин явдлуудын баатар нь байх аж. Уран ярих авьяасгүйчүүдийн нэгний нь зохиосон үлгэрт загасны хайрсан бүрх малгайн тухай цухас гардаг байна. Тэрээр Аркадийд Понт голын эрэг дээрх нэгэн сүмийн хананд модон түлхүүр үзсэн гэж хэлжээ.
Тэр үед Аркадий эхнэртэй, Флацилла хэмээх охинтой болсон байлаа. Энэ нь тун санамсаргүй тохиолдлоос үүдсэн байв. Нэг удаа, хүн битүү чихэлдсэн гудамжинд, гуяа тонтогонуулсан бүсгүй дэргэдүүр нь өнгөрчээ. Залуу эр ч грек заншлаар чимхээд авч. Бүсгүй барьж явсан жинтүүгээ алдчихаад, гомдоогч эрийг алгадаж орхив. Энэ нь Аркадийд гатлага онгоц дээр Микаинагийн алгадсаныг санагдуулахад, нэгэнт түүнд мөн бишийг нь шалгах цаг байгаагүй тул, хүүхнийг барьж аваад Флациллаг хийчихжээ. Түүнээс хойш тэд Виминациумд гурвуул аж төрөх болсон байна... Аркадий удаан ч бодсонгүй, гэрийнхэнтэйгаа салах ёс гүйцэтгээд Понт голыг уруудан Микаинагийн эрэлд гарлаа.

8.
Аркадий хоёр шурагтай хөлөг онгоцон дээр загасны тухай дуулан явж байтал түүн рүү загасны хайрсан бүрх өмссөн үл таних бүсгүй дөхөж ирэв. Дуу түүнд таалагдсан бололтой. Хүүхэн том товчтой хөхөндөө эгээ л хуруунд зүүдэг шиг шигтгээтэй бөгж зүүсэн аж. Бөгжний цаанаас сүүн дусал нулимс шиг бөнжийнө. Түүнийг тэврэх гэж оролдсон боловч хүүхэн ам тангараг өргөсөн, тэгээд ч судсаар нь гүйж буй бурханы цус түүнд ийм юм хийхийг зөвшөөрөхгүй хэмээн Аркадийг түлхлээ...
Хүүхнээс хананд нь модон түлхүүр өлгөөтэй байдаг сүмийн тухай асуусанд цаадхи нь тийм сүмийг мэднэ, хөлөг онгоц одоо яг тийшээ хөвж явна гэж хариулжээ.
Хөлөг онгоцноос буухад зам нийлсэн эмэгтэй нь Аркадийд нөмөрт нь унтаж болох хадыг зааж өглөө.
-Нойронд автаж унтана гэдэг бол өөр ертөнцөд сэрнэ гэсэн үг хэмээн тэр эмэгтэй хэлэв.
Дараа нь тэд танин мэдэхүйн гэгддэг буцламгай устай булгаас ундаалж, доогуур нь гарсан хүн дөч хоноод үхдэг хаалга, арван мориор тариа цайруулж буй үтрэм зэргийг олж харжээ. Усан дээрх агаарт дүүжигнэн мянган жилийн нүүр үзэж буй хадны доор Аркадий замын ханьтайгаа салах ёс гүйцэтгэлээ. Магадгүй тэр чулууг дэмнэн тогтоож байхыг Соломон хаан муу зүгийн сүнснүүдэд тушаасан ч байж болох юм. Өөр яг ийм нэг хад эрэг дээр ус шүүрүүлэн байх бөгөөд түүнийг ондоон газар аваачсан ч үүрд ийн ус савируулж байх биз ээ.
Заалгасан замаараа яваад Аркадий эрсэн сүмээ олсонгүй. Замд таарсан хүмүүс тэр сүмийг газар дор байдаг гэлцэнэ. Газрын гүн рүү оруут тэр сүмийн хананд өлгөөтэй модон түлхүүрийг олж харав. Тэр нь Аркадийн Виминациум явахаасаа өмнө зарсныг бодвол хавьгүй том түлхүүр байлаа. Замд тааралдагсад, сүмийн гэлэнмаа нараас Микаина гэдэг бүсгүй та нарын дунд байхгүй биз хэмээн шалгаав. Цаадуул нь тийм бүсгүй энд байхгүй, тэгээд ч сахил хүртсэн юм бол эрэх нь илүүц хэрэг гэж хариулцгаажээ. Тэгээд "Одоохон чамд хоол авчирч өгнө" гэж нэмж хэллээ.
Ядарч гунихарсан тэрээр галд өргөл өргөөд бусад аянчдын хамт модон ширээний ард суун, хоол хүлээв. Эхлээд гол мах, дараа нь жижиг төмпөнтэй улаан буудайнд ноосон утсаар боосон долоон савх хатгаад авчирч өглөө. Эцэст нь нэг сав авчирч түүндээ гоньд, түрстэй дарсны сүмс таваглажээ. Тэр үнэрээр нь шууд л таньжээ.
Аманд ямар нэгэн юм байвал үнэхээр юу ч тохиолдож мэдэх юм байна шүү гэсэн бодол зурсхийв. Энэ бол Микаина л хийдэг байсан мөнөөх хоол мөн байлаа.
Тэрээр урьд нь Микаинаг энд байхгүй гэж хэлсэн сүмийн гэлэнмаа руу галзуурсан мэт гүйн очиж, эрж яваа хүн рүү нь оруулж өгөхийг гуйж гувшив. Яаж ч гуйгаад нэмэргүйг ойлгуутаа Микаинаг дуудан хашгирч, загасны тухай дуугаа чангаар дуулж, эцэст нь хамаг чадлаа барагдахад сүмстэй савыг тас зуурсан чигээрээ модны сүүдэрт, газар хөсөр уналаа.
Сүмд ирэгсэд түүнийг гайхан харцгаана. Аркадий цугласан олны дунд нэгэн эр Микаинатай жигтэйхэн адилхан охин хөтлөчихсөн зогсож байхыг олж харав. Эд Микаинаг эргэж ирсэн ч юм бил үү гэж түүнд гэнэт бодогдлоо.
Микаинагийн нөхөр, охин хоёр байвал яана? гэж тэр өөрөөсөө асуув. Охин түүн рүү харахад инээмсэглэл нь насандаа арай л ахадсан харагджээ. Аркадий тэдэнд хандах гэтэл нөгөө үл таних эр "хараач!" гэж дуу алдаад, Аркадийн хөлний тушаах элсэн дороос том ногоон чулуун шигтгээтэй бөгж гаргэж ирлээ.
-Энэ сайн хүн бид хоёр бөгж оллоо! гэж тэр эр охиндоо хэлээд, Аркадийд хандан,
-Олзоо хуваая! Хөлийн чинь дэргэдээс олсон болохоор чи бөгжийг ав, харин надад нэг мөнгөн зоос өгчих гэв.
Аркадий эвгүйрхжээ. Төмөрлөг эдлэл мэддэг хүний хувьд олзны бөгж бол ямар ч үнэ цэнгүй дуураймал эд болохыг тэрээр шууд тодорхойлов. Элснээс олз олсон болж, итгэмхий хүмүүсийн мөнгийг луйварддаг нэгэн байж л дээ. Энэ түүнийг гутраалаа. Иймэрхүү амьтдаас, бүр үнэхээр Микаинагийн нөхөр байлаа ч гэсэн, үнэн юм юу ч олж сонсохгүй нь тодорхой.
Тэгэхэд урьд нь түүнтэй хоёр ч удаа ярилцсан нөгөө гэлэнмаа хажууд ирлээ. Толгой дээр нь загасны хайрсан бүрх харагдана. Тэр Аркадийд:
-Хөөш, энэ модон доор унтаж болохгүй. Үүний доор унтсан хүн далан жил сэрдэггүй юм. Одоо тэр Микаинагийнхаа тухайд санаа зовохоо больж үз. Хэрэв тэр бурхны хүүг дагасан бол одоо жаргалтай байгаа гэв.
Тэгээд газар доорхи сүмийн хананы модон түлхүүр тийш зангалаа.
-Түүний тэмдэг бол Загас. Тиймээс ч Микаина одоо бидэнтэй адилхан загасны хайрсан бүрх малгай өмсч яваа. Тэр хэзээ ч ахин Микаина болохгүй, ахиад чиний сүйт бүсгүй ч болохгүй. Одоо түүний сүйт хархүү нь Бурхан, хаан, бас ирээдүйг тайлах түлхүүр... Чиний Микаина одоо хаа байгааг би мэдэхгүй. Гэхдээ л тэр чиний сонсож байгааг л лав сонсоогүй байх... Яг л эмэгтэй хүн шиг, эрчүүд та нараас ч хурднаар харж байгаа. Тэр ирээдүйг харж байгаа.
-Харин би? Би тэгээд яах юм бэ?
-Чи ч гэсэн загасны хайрсан бүрхээр халхалж аваад биеэ Микаинагийн Бурханд зориул.
-Үгүй, би чинь Бурханыг биш, Микаинаг эрж яваа шүү дээ. Бурхан гэж юу юм бэ?
-Бурхан гэдэг бол хайр!
-Хэзээнээс эхлээд Венера эрэгтэй болчихсон хэрэг вэ? гэж Аркадий гэлэнмаа руу цухалдан өгүүлээд харих замдаа орохын тулд хөлөг онгоцны эрэлд гарчээ.
Хөлөг онгоц дээр нөгөө сүмийн дэргэд тааралддаг, охиноо дагуулсан хүн явж байв. Аркадий юу ч асуулгүйгээр яаж тэднээс Микаинагийн тухай сураг олж сонсох билээ гэж санаашрав. Тэгээд охины толгойг илж, түүнээс Микаинагийн хөлсний үнэр гарах нь үү, үгүй юу гэж алгыг нь үнэрлэлээ. Гэтэл огт санаанд оромгүй юм болов. Охин цуван доогуур нь гараа оруулж түүний эвгүй нумарсан зэвсгийг сурамгай нь аргагүй тэгшилж өгөв.
-Одоо миний эцэг рүү оч. Харин намайг битгий мартаарай. Бүгд л түүнтэй яахыг хүсээд, намайг мартчихдаг юм... гэж тэр охин шивнэлээ.
Энэ үед Аркадий мөрөн дээр нь танихгүй эрийн гар буухыг мэдрэв. Яагаад охиныг нь оролдоод байгааг асуухад, балмагдсан Аркадий хариуд нь:
-Сайхан сэтгэлт хүн та Микаинаг мэддэг байсан юм биш биз? гээд асууж орхилоо.
Цаадхи нь амаа чихэндээ тултал инээж,
-Мэддэг байсан ч байж болно, хэн мэдлээ? Надтай эелдэг харьцаж, намайг жаахан зугаацуулаад орхи. Тэгвэл хэлж өгч ч магадгүй хэмээн хариулав.
Гар нь мөн л Аркадийн цуван доогуур тэмтчинэ. Тэгэх зуураа,
-Хоёр хөл минь хоёулаа солгой... Би орон зайг яг л эмнэг сургаж байгаа юм шиг номхруулдаг... гэхчлэн амандаа бувтнаж байв.
Үл таних эр доор нь хэвтчихээд таатайяа хүрхэрч байхад Аркадий түүний үс, хувцаснаас Микаинагийн үнэрийг хайж байлаа. Гэвч талаар болов. Үл таних эрийн биенд Микаинагийн мөр байсангүй. Түүнээс юу л бол юу, хэн л бол хэн үнэртэх авч ганцхан Микаина л үнэртсэнгүй. Аркадий эрснээ олсонгүй. Харин танихгүй эр эхэлснээ үргэлжлүүлэхийг шаардаж байлаа. Аркадий түүнийг түлхээд өндийхөд цаадхи нь зэмлэнгүй гиншиж,
-Намайг чи таньсангүй гэж үү! Би чинь Микаина шүү дээ! Охины эцэг, миний нөхөр Ибикийн толгойг зэрлэг нүүдэлчид цавччихсан юм. Би тэгэхэд Дунайн хөндийн газар доорхи хаант улсад очоод Эрлэг номун хаанаас***** эр нөхрийнхөө толгойг гуйсан... Тэр миний толгойн оронд нөхрийнхийг минь өгсөн. Тэгээд би хайртай хүнийхээ толгойг мөрөн дээрээ тавиад энэ ертөнцөд байгаа охин руугаа буцаж ирсэн юм даа. Энэ бол Ибикийн толгой байхгүй юу. Миний, Микаинагийн толгой газар доорхи хаанчлалд үлдсэн... гэж хэлэв.
Гүн шөнө байлаа. Эрэг дээрээс нохой хуцах бүгтхэн дуулдана. Ноход нойрмоглосондоо амаа ч ангайлгүй хуцах ажээ. Аркадий хөлөг онгоц шиг хүнд зовиурт дарагдаж, хөлөг онгоц түүнд уяман өвчинд баригдсан мэт санагдаж байлаа. "Хүмүүсийн сэтгэл эгээ л ширээн дээрх хоол шиг хүйтэн, халуун янз янз байх юм даа. Зарим нь халуун ногоотой, зарим нь шошны нухаш шиг шингэхэн, зарим нь байцаатай туулайн мах шиг, зарим нь бүр дусалхан зөгийн бал шиг..." гэж тэр бодлоо. Өөрийнх нь сэтгэл энэ мөчид түүнд угаадастай л илүү төстэй санагджээ. Бас яг энэ мөчид Микаина зүүдэнд нь ирж тэврэн ахиад л эр хүн болгоод, эр бэлгийн шингэнээс нь жаахныг авч одов.
"Эндээс холын хол хаа нэгтээ энэ үрийн шингэнээр Микаина бидний хүүхдүүдийг бүтээж байгаа ч юм бил үү, хэн мэдэх вэ" хэмээн өглөө нь тэр тайвшран боджээ.

 9.
Харьж ирэхэд нь Виминациумын зоосны үйлдвэрийг эзэн хааны зарлигаар хаасан байлаа. Аркадий гэр бүлийнхээ хамт Стобид очин зэс зоос цутгах болов.
Амьдралдаа ч сэтгэл хангалуун мэт байх болжээ. Гэвч эр нөхөр нь заримдаа нойрон дундаа агшин зуур цал буурал болсноо хэдэн хормын дараа эргэн хуучин янзандаа ордогийг эхнэр нь ажигласан байна.
Нэг шөнө тэр аймшигтай хар даран сэржээ. Энэ удаа Микаина зүүдэнд нь хүрч ирээд,
-Ингэхэд бид хичнээн жил хамт байнаа? гэж асуусан юм санж.
Тоолж үзлээ. Яг зуун жил болжээ. Гэвч энэ нь түүнийг огт айлгасангүй. Тэрээр гэнэтхэн Виминациумд амьдрахаа болиод удсанаа мэдрэв. Хэрэв Микаина гэнэтхэн түүнийг хайх юм бол хаа буйг нь мэдэхгүй учраас олохгүй нь байна шүү дээ!
Аркадий даруйхан нэг арга сүвэгчлэхээр шийдэв. Тэгээд зоосыг хэвэнд оруулдаг дамжлагад ажиллуулахыг гуйжээ.
Нэгэн цагт дээр нь шөвөг, нүүрсний тусламжтайгаар Микаинаг зурсан шаазангийн хагархайгаа тэр өмнөө тавиад, зоосны хэв гаргаж эхэллээ. Ийнхүү Стобид цутгасан, Микаинагийн нүүр бүхий эмэгтэйчүүдийн дүртэй зэс зоосууд бүх эзэнт улс даяар таржээ.
Виминациумд зоосны үйлдвэр ахиад нээгдсэн гэж дуулаад Аркадий гэр бүлийн хамт тийш очив. Түүнд шуудхан л эзэн хаан Траяны хатныг дүрсэлсэн мөнгөн зоос хийх захиалга гардуулжээ. Хатантан Микаинагийн царайтай, үсээ овоолж шуусан засалттайгаар зоосноо мөнхөрлөө.
Зоосны хүрээний тэмдгээр цутгагдсан газрыг нь тодорхойлж болдог. Энэ маягаар Микаина зоосон дээрх өөрийнхөө хөргийг олж үзээд гэнэт Аркадий руу очмоор санагдвал хаашаа явбал зохих нь хэзээд тодорхой байх болжээ.
Гэвч түүний илгээмжүүд эзэндээ хүрээгүй юм шиг л байв. Микаинаг дүрсэлсэн зоосууд эхлээд Стобигоос, дараа нь Виминациумаас бүх гүрнээр тарж байсан боловч, бүх юм дэмий л өнгөрчээ. Он жилүүд улираад л, Микаинагаас хэл ч үгүй, сураг ч үгүй.
Аркадий даруй арван жилээр өтөлсөн ч, өөрийг нь нэхэж ирэх цаг хугацааг хүлээн ирээдүйд очоод зогсчихсон мэт нэмж төдийлөн өөрчлөгдсөнгүй. Тэр хүзүүндээ айхтар хурц улаан чинжүү хэлхэн зүүж явах тусгай дасгал бодож олов. Бас толгойдоо орж ирсэн ямар ч санааг тэр дор нь үгүй хийхийг оролддог болжээ. Нэг шинэ бодлоор тэр өмнөх хуучин бодлоо яг л чулуу харшуулж буй юм шиг цохин хөөдөг байлаа. Яваандаа түүний санаа бодлыг элдэв үнэр, дүрс, дуу авиа, хүрэлцэхүй нь ч арчин хаядаг болсон байна.
-Санаа гэдэг бол сэтгэлд хийх хачир юм даа гэсэн дүгнэлтэд хүрээд тэр залуугийнх шигээ тааралдсан бүх бичээсийг дээр дээрээс нь уншиж явах болов. Юм эрж яваа хүн шиг л. Тэгээд ч олжээ. Нэгэн усанд ордог газрын шигтгэмэл ханан дээрээс тэр "Sic ego non sine te, nec tecum vivere possum" бичээс уншлаа.
Тэдгээр үгсийг грек рүү хөрвүүлж байж бүр орой болсон хойно л сая ойлгов: "Ингээд би чамгүйгээр ч, чамтай хамт ч амьдарч чадахаасаа өнгөрчээ". Тэр балмагдав. Шигтгэмэл хананы чимэглэл үгс яг л өөрт нь зориулсан, өөрийнх нь хувь заяаны тухай байх нь тэр.
Удсан ч үгүй Аркадийд өөрөө олж хараагүй нэгэн сонин адал явдал учрав. Түүний зүүн мөрөн дээгүүр нь бяцхан улаан эрвээхэй байнга эргэлдэж байх болжээ. Эрвээхэй түүнийг хаа явсан газар нь нохой шиг л дагана, гэвч Аркадий өөрөө тэр эрвээхэйгээ олж хардаггүй байлаа. Тэгтэл охин Флацилла нь сайхь эрвээхэйг анзаарчээ.
Үүний дараахан тэднийд нэг хүн ирээд Аркадийд бөөгнөсөн улаан ноос өгчээ. Хавар байсан бөгөөд шөнө болж таарсан тул холгүйхэн шивэгчин хүүхэн ярьдаг шувуунд үг заах нь дуулдаж байв. Шувуу төдийлөн авьяастай биш бололтой, хэлж өгсөн үгсийг арай ядан муруй хазгай дуудах аж.
-Энэ хэсэгхэн ноосыг чамд Микаина өгүүллээ. Түүнээс үлдсэн цорын ганц юм нь энэ. Өөд болоод арав хонож байна гэж ирсэн гийчин хэлжээ.
-Хаана? гэж Аркадий асуусан боловч хариу сонссонгүй.
Элч өөрөө ч юу ч мэдэхгүй байлаа. Тэр зөвхөн нэг найзынхаа захиасыг биелүүлсэн нь энэ агаад цаадхи нь түүнийг Виминациум явна гэхээр нь ийм нэг тус хүргэхийг гуйсан юм байж...

10.
Ийнхүү Аркадийн эрэл өөрөө төгсчээ. Тэр Дунайн эрэг дээрх, нэгэн цагт гатлага онгоцон дээр болсон адал явдлын дараа Микаинатай учирсан нөгөө овоохойдоо очиж, тэнд дэлгэн тавьсан модон нугас, тахиа, туулай, модон өндөг, модон ятуу хөтүү, торой зэргийг удтал ширтэн ширтдэг байжээ. Уйтгар гуниг түүнийг аажим аажмаар өвчин шиг залгиж, Аркадий зоос цутгуурын үйлдвэрт ч ажиллахаа болилоо.
-Cras, cras, semper cras! гэж тэр өөртөө шивнэнэ.
Гэр бүлээ аваад төрөлх Медианадаа эргэн ирүүт тэр сэтгэл нь юу ч үгүй хоосон, гараас алдарсан чулуу мэт унах ч үгүй, тэнгэрт цойлох жад шиг хөөрөх ч үгүй болсныг мэдэрчээ. Тэр сэтгэл зүрхээ яахаа ч мэдэхээ болив. Заримдаа тэр хотын захын гол руу очиж, үдээс хойшхи дөрвөн цагт салхи усан дээр хоромхон зуур зогсохыг хүлээдэг байлаа. Тэр Микаинагий дүрстэй нэг зоосыг Микаинагийн нөгөө ертөнцөд зарцуулах хэрэгцээнд нэмэр болгон дундуур нь хоёр хуваав. Энэ орчлонд эвдэрсэн юм нөгөө орчлонд бүтэн болно гэж сүжиглэжээ. Ингээд Микаина үхсэн хойноо ч Аркадий түүнийг урьдын адил хүлээсээр байгааг мэдэх болов.
Нэг удаа тэр Микаинагийн хэлсэнчлэн "түүний шөнө" болох гэж байгааг мэдэрчээ. Түүний цэвэрших шөнө. Ийм шөнийг яаж ашигладагийг тэрээр шууд л ойлголоо. Намар байв. Тэрээр навчис хэрхэн өмнө нь унахыг харж, тийн унахдаа ард нь хэрхэн шужигнахыг сонслоо. Тэр ахиад л салаа замын уулзварт зогсож, Гекатад, Сарны бурханд залбирав:
-Зүрхэнд минь байгаа, гээгдсэн хоосон цэцэрлэгүүдээс би айнам, яагаад гэвэл тийш очих замыг би мэдэхгүй. Түүний дээгүүр нисэлдэх шувуудыг би сонгодоггүй. Ой ухаан минь өнгөрсөн цагт улам лав шигдэнэ. Тогтоон барих хүч надад алга...
Тэгэхэд түүнд хүний хөлс хамгаас хурдан, харин сэтгэл хамгаан удаан хөгширдөг нь тодорхой болж ирэв. Одоо л лав түүний сэтгэл биеэс нь арван насаар залуу байлаа. Өдгөө тавь хүрч байхад, сэтгэл нь урьдынхаараа дөч шүргэх төдий л настай байна. Аркадийн хувьд аль хэдийнээ нас барсан хүмүүс сэтгэлийнх нь хувьд амьд хэвээрээ байв! Нээрээ ч түүний сэтгэл Микаина нэгэнт үгүй болсон гэдгийг өнөө хэр нь "мэдэхгүй байна" шүү дээ! Ийн санамагцаа Аркадий гэнэт Микаинад яг л амьд хүнд ханддаг шиг хандаж эхэллээ. Тэр энэ эмэгтэйг үнэн голоосоо үзэн ядав. Өөрийнхөө аз жаргалгүй амьдралыг бодоод, ажлаа хаясанаа бодоод, сарниж тарсан орон гэрээ санаад... Энэ их үзэн ядалтынхаа ачаар тэр нэгэн өглөө хамаг гансралаа өвчин нь илаарших мэт, өвлийн нойрноос сэрэх мэт таягдан хаячихаад сэхээ оров. Бараг хөгжүүн болсон тэрээр танигдахгүй шахам болсон орчин тойрноо анзааран ажиглаад, охиноо харахаар яаравчиллаа.
 Саруулхан өрөөнд ороод тэр чулуу мэт хөшиж орхив. Өрөө нэлэнхүйдээ хэрээний далавчин өнгөт үсээр бүрхэгджээ. Энэ их үсэн хөшгөн дороос алгаа хавсран цээжиндээ барьсан бяцхан бүсгүйн галбирыг тэр олж харлаа. Толгой дээр нь загасны хайрсаар хийсэн бүрх малгай харагдаж, өрөөний хананд модон түлхүүр өлгөөстэй. Аркадий дуу алдан үсийг сөхөөд, Флацилла охиноо олж үзэв.
-Хавсарсан алганы хооронд бидэнд мартагдсан үгс оршдог гэж охин нь инээд алдан хэллээ. Тэр Аркадийн мөрөн дээгүүр гэрлийн тусгал мэт эргэлдэх эрвээхэйг нүд салгалгүй ажина.
Эцэг нь охиныхоо хавсарсан алгыг салгахад тэнд хэсэгхэн улаан ноос үзэгдэв. Аркадийг харсаар байтал Флацилла туг ноосыг зөөлхөн сэмэллээ. Ноос сэмэрч дуусахад, тэр Аркадийд Микаинагийн ноосон дунд нуусан долоон ширхэг зоосыг харуулжээ. Ромын эзэнт гүрний мөнгөн дээр хайртай бүсгүйнхээ царайг хөөмөлдөн өөрийн гараар цутгасан тэр л зоосуудыг нь шүү.
Нийтдээ зургаан зэс, нэг мөнгөлсөн зоос байв. Үйлдвэрлэсэн хотуудын нь дардас тэмдэг ч тодорхой харагдлаа.

Төгсөв
Орчуулсан Г.Аюурзана

 *Эх зохиолдоо Данувиос гэж байгаа уг голыг одоогийн нэрээр нь Дунай гэж өөрчлөв. Энд болоод үүнээс цааш орчуулагчийн тайлбарыг зүүлээ.
**Уг зохиолын үйл явдал Эртний Ромын эзэнт улсын үед хамрагдах тул энэ нь МЭӨ үеийн мөнхүү улсын нэгэн хот бололтой.
***Маргааш, маргааш, дандаа л маргааш (лат).
****Энэ нь Библийн судрын эшлэл үг юм.
*****Зүүдэнд нь компьютер үзэгдсэн байна.
******Тамын бурхныг ийн монголчиллоо.

Эх сурвалж. http://weatherman.blog.banjig.net

Милорад Павич

Загасны хайрсан бүрх. Дурлалын түүх 

(тууж) 

Сербийн Милорад Павич /1929/бол өдгөө баруунд "XXI зууны анхны номыг бичсэн хүн" хэмээн үнэлэгдэж, мэргэжлийн утга зохиолын хүрээнд хамгийн их анхаарал татаж буй зохиолч юм. Яруу найргийн хийгээд өгүүллэгүүдийн 4 түүвэр, "Цайгаар зурсан байгаль", "Хазарын толь бичиг" романууд хэвлүүлж, хэд хэдэн жүжиг туурвижээ. Танд толилуулж буй "Загасны хайрсан бүрх. Дурлалын түүх" туурь нь 1996 онд Белградад хэвлэгдсэн. 

1.
Эзэн хааны хамжлагаас саяхан чөлөөлөгдсөн Аркадий эртлэн босч ээвэр газар тухалж аваад, загасны хайрсаар хийсэн бүрх малгайгаа духдуулж, өглөөний унд болох тослог жимс хөвсөн улаан дарсаа өмнөө тавив. Тэрээр жимснүүдийг нэг нэгээр нь залгих зуураа ойролцоохь модны сүүдэрт эрвээхэйтэй хөөцөлдөх бяцхан муужгайнуудаас, бас өөдөөс нь харж суугаа өвгөнөөс нүд салгасангүй. Өвгөн хүзүүндээ хэлхсэн айхтар хурц улаан чинжүүнээс авч цуутай холин өл залгах аж. Нөмрөгөн доороос нь түүний аварга том бэлэг эрхтэн элсэнд шургасан могой мэт томбойно. Аркадий өвгөний нэрийг санах гэж дэмий л тархиа гашилгав.
Хүмүүсийн нэр гэж нохой бөөс шиг л юм даа гэж Аркадий бодон жимсний ясыг нулимж хаяад, хичээлээ давтаж эхэллээ. Мөнөөх өвгөн түүнийг уншиж сургасан юм байж.
"Inter os et offam multa accidere possunt" хэмээн Аркадий лааны тавиур дээрх бичээсийг уншлаа. Тавиур дээр эр хүний дээр хэвтсэн бүсгүй хүний дүрсийг хөөмөлджээ. Эрийнхээ хөлийг мөрөн дээрээ тавьсан мөнөөх эмэгтэйн нүүр цаадхийнхаа гэдэс рүү шургасан байв. Бичгийг ухаж ойлгохын тулд Аркадий "Аманд юм байгаа цагт юу ч учирч болно" хэмээн грек рүү хөрвүүлж үзлээ.
Залуу эр грекээр уншиж сураад удаж буй бөгөөд саяхнаас латинаар ойлгодог болсон аж. Түүний өмссөн цув Наисус голын ус нэвчсэн юм шиг нимгэхэн...Нойр хулжих болсоор ганцхан жилийг үзэж буй, хоёр эр, нэг эм хүнтэй л бэлгийн харьцаанд орж байсан, тийм залуухан нэгэн тул уншиж бичихийг тун ч хурдан сурчээ. Анхлан тэр ямар учиртайг нь ч мэдэхгүй үсгүүдийг дууриалган зурдаг байсан бол одоо үе үеэр нь уншиж чадах болжээ. Тэр лааны сууринаас эхлээд чулуун босго, сүм байшингийн хана туурга, ширээ сандал, амфитеатр, илд бамбай, угаагуур, хоолны тавиур, хувцасны хуниас, шилэн аяга, үзвэрийн суудал, тавагны ёроол, авдар, нэрт хүмүүсийн толгой бүхий зоос, хутганы ир, наран цаг, ваар, бүс, дуулга, усан дорхи элс, зүүдэнд үзэгдэх шувуудын нислэг дунд хүртэл элдвийг эрээчин бичих болов. Тэр тусмаа цоож, түлхүүр дээр үсэг бичихийг гойд илүүд үзнэ.
Аркадийн нэг нууц нь гоё түлхүүрүүдэд үнэхээр дуртай байлаа. Авдрын ч бай, хотын хаалганы ч бай, сүмийн үүдэн дэх хуучны өлгөдөг цоожны аль нь ч таарсан, Аркадий лааны тосон хэвэнд эвтэйхэн буулгаж аваад төмрөөр яг адилхан хуулбарлан цутгадаг байв. Тэр хайлсан төмөрлөгтэй ажиллах дуртай, түүнийгээ сайн ч хийдэг аж. Тийн ажиллаж байхад нь Aeliana Pincensia гэсэн бичигтэй зоос цутгадаг уурхайн орчим өнгөрүүлсэн бага нас нь гэнэтхэн санагджээ.
Яваандаа Аркадийд аль хэдийнээ хэрэглэхээ больсон, цоож нь байгаа нь ч мэдэгдэхгүй түлхүүрүүд олдох боллоо. Тэр тэдгээрийн бариул хэсгийг элдэв од, хүний нүүрний дүрс оруулан өөрчлөх болов. Эсрэг талд нь "Abundantia", "Fortuna" гэх мэт бичээс бүхий эмэгтэй хүний нүүртэй, Арабын Филипп ч юм уу, бусад хаадыг дүрсэлсэн зоосуудыг цуглуулгын түлхүүртээ гагнахыг юу юунаас ч илүүд үзнэ.
Шавийнхаа хийсэн бүхнийг харж суугаад багш нь нэг удаа:
-Хэрвээ чи умар зүгт нэлээн удаан явж Дунай* мөрөн хүрэх юм бол, тэнд эзэн хааны зоосны үйлдвэртэй хот Виминациум** бий. Тэндхийн урланд яаж зоос цутгадгийг чи харах болно гэж хэлжээ.
-Умар гэж юу юм бэ? гэж Аркадий асуув.
-Тийшээ очих замд нар эхлээд нэг чихийг чинь, дараа нь нөгөө чихийг чинь ээх болно.
Энэ л үдшийг хүртэл Аркадий багшийнхаа мөнөөх үгсийг ахин нэг ч санасангүй. Тэгэхээр нь өвгөн дараахь учир битүүлэг үгийг хэлжээ: "Хуриманд уригдсан хүн замдаа сайн явах болтугай..."
Үүнийг сонсуут, цаг хугацаа хичнээн толгой эргэм хурдан улирч, тэрбээр өөрөөсөө ч мөн тийм тийм хурдан холдож байгаагаа ухаарав. Ингээд өдий хүртэл аж төрсөн Медианагаа ид намрын цагаар огтхон ч эргэлзэлгүй орхилоо. Худаг, байшин, даалуу тоглож, заримдаа хожиж ч чаддаг сармагчингаа мөн л хувь заяанд нь даатган үлдээжээ.

2.
"Хот болгонд өөрийн улирал байх юм даа" гэж Аркадий умар зүгт нарыг чихээрээ баримжаалан явж байхдаа бодов. Дунай тийш хөтлөх замаар алхаж явахдаа аян замын бурхан Гекатад зогсоо зайгүй залбирч байлаа. Тэр:
"Шувуудын жиргээ дуулдаж, анхны цас хайлна. Нүдэнд минь тэр цас болон хувирч, хүйтэн дуслууд нэвт чамайг би харна. Салхи замыг бараантуулж, моддын нүцгэн гол цангасан хилэнт араатнууд шиг бие биенийхээ араас өнгийлдөнө..." хэмээн шивнэж явав.
Замд нь түүнд аймшигт үзэгдлүүд олон таарчээ. Моддоос хүний хүүрүүд эгээ л жимс шиг саглайн унжина. Эдгээр үхэл бүгдийг зайлуулж болох байсныг эргэцүүлсээр Аркадий хамгийн аз жаргалтай амьдрал ч гэсэн ийм аймшигт үхлийн үнэд хүрэхгүйг мэдэрчээ. Айж ядарсан тэрбээр тээртэй санагдах болсон түлхүүрүүдээ нэг нэгээр нь зарж эхлэв. Аялал нь их ч уджээ.
Явсаар алсад нэг хот харагдав. Энэ нь Сингидунум гэдэг хот бөгөөд, Виминациум хүрэхийн тулд арай зүүнтээгүүр явах хэрэгтэй байсныг түүнд хэлж өгцгөөжээ. Үүнийг сонсоод Аркадий сэтгэл зовсонгүй. Харин ч тэр хотын нэгэн булан дахь гоёмсог хүрэл баримлыг хараад эгээ л зам будилснаа сонсоогүй мэт зогсч байв.
Их усны үнэр авч, аймшигт том Дунайн хөвөөнд шөнийн харанхуйд ирэхэд нь гатлага онгоцон дээр хэн ч алга байлаа. Үдэш гол гатлагсдыг эргээс дөнгөж хөдлөнгүүт л элдэв сүнс довтолдог гэлцэхийг Аркадий сонсож байсан аж.
Тэр ганцаархнаа гатлага онгоцонд суун харанхуй манан дундуур сэлүүрдэв. Голын яг гуравны нэгийг гатлаад байх үед түүний арьс гуужих шиг болж, дараа нь гэнэтхэн учир зүггүй дур сэрэл нь хөдлөн, тэгснээ толгой дээр нь хэн нэгний, эмэгтэй хүний л бололтой үс сэрвэгнэн мэдрэгдэв. Яг голын тэхий дунд очоод байтал тэргэл сар мандаж, нэгэн шар эрвээхэй гэрэлд нь гарч ирээд гатлага онгоцны булан дахь бараан дүрсний дээр эргэлдлээ. Аркадий байдгаараа хашгирч, сүнсийг гол руу түлхэв. Ус цүлхийх чимээ гаруут, тэр завиа сэлүүрдэн эрэгт хүргээд, гэрэлтэй буй ойролцоох дэн буудлын зүг гүйлээ.
Аркадийг хувцсаа хатаан сууж ахуйд, нэвт норсон, байдгаараа айсан нэгэн дэн буудалд орж ирээд дэргэд нь суув. Зүүн хөхний нь дээхнэ ургасан гурав дахь хөх цуван дороос нь чичирнэ.
-Сая, гол дээр над руу сүнс дайрч, намайг ус руу шидлээ! гэж үл таних хүн өгүүлэв.
-Би ч бас гатлага онгоцон дээр сүнстэй тааралдсан гэж Аркадий юу болсныг санах зуураа хариулав. Дараа нь тэд бие биеэ таниад учиргүй инээлдлээ.
-Тэр сүнсэнд ч чи жолдож байна лээ дээ, найз минь гэж Аркадий нөгөө эрээр тоглоом хийх санаатай хэлсэнээ, гэнэтхэн түүний мөрөн дээр урьдын адил шар эрвээхэй сарны туяа шиг сүүмэлзэн эргэлдэн буйг олж харав.
Аркадий эрвээхэйг ажиж байснаа барих гэж оролдов.
-Хэрэггүй дээ, чамд ямар ч гай тарихгүй. Намайг олон жил дагаж яваа гэлцдэг юм. Надаас бусад нь цөмөөрөө л олж хараад байдаг гэж үл таних эр өгүүллээ.
-Энэ чинь тэгээд ямар учиртай юм бэ?
-Хэн мэдэх вэ. Би бол гэрэл гэгээ, хайр дурлалын сүнс, миний эм шулам л байх гэж боддог. Түүнийг Эрос гэдэг юм. Эр хүн бүхний мөрөн дээр эм шулам, бүсгүй болгоны мөрөн дээр эр чөтгөр эргэлдэж байдаг. Тэр бол хуял тачаалын чөтгөр юм. Намайг урландаа ажиллаж байхад ч эрвээхэй маань надаас салдаггүй гэнэ лээ.
-Чи ямар ажил хийдэг юм бэ?
-Би боол. "Familia monetalis" гэдэг тэр хэсэгт хамаарагддаг.
-Тэр чинь юу гэсэн үг вэ?
-Эзэн хааны зоос цутгуурын ажилчид гэсэн үг л дээ.
-Чи мөнгөн зоос хийдэг юм уу?
-Үгүй би nummi mixti цутгадаг. Энэ бол Виминациумд мөнгө хийдэг хамгийн балиар арга нь.
-Виминациумд гэнэ ээ?
-Тийм.
-Виминациум чинь тэгээд аль эрэг дээр байдаг юм бэ?
-Чи бидний гатлага онгоцоор хүрч ирсэн тэр эрэг дээр.
-Тэгвэл би буруу эрэг рүүгээ гараад иржээ?
-Хэрэв чи Виминациум руу явж байгаа юм бол, буцаад л ус гатла. Гатлагыг буцаагаад аваад явчихсан болохоор, чи маргааш орой хүртэл хүлээх болж дээ. "Cras, cras, semper cras..."***
-Чи юу гэв ээ?
-"Маргааш, маргааш, дандаа л маргааш", жаал минь. Хүний амьдрал бүхэлдээ энэ л "маргааш" руу хөвөрч байдаг юм даа... Миний хувьд бол, би маргааш Виминациум руу явахгүй.
-Хаачна гэж?
-Би зоосны үйлдвэрийн захирагчийн даалгавраар яваа юм. Хорь хоногийн дараа буцаж ирнэ...
-Зоосны үйлдвэрийн захирагч гэж хэн бэ?

3.
Ингээд Аркадий үлдсэн хоёр түлхүүрийнхээ нэгийг зарчихаад, орой нь буцаад л Дунайг гатлав. Ясанд нь тултал айдас нүүрлэж, зулай дээр нь эмэгтэй хүний үс сэрвэгнэнэ.
Гатлага дээр тэр ганцаараа байв. Ямар ч байсан, нүдэнд нь л хүн харагдсангүй. Уянгалаг нам гүм ноёлно. Тэрээр том цулбуурт загасууд хэрхэн эрэг рүү ус үсчүүлэн шилбүүрдэхийг, мөн зүүн чих нь баргил бүдүүн өнгөөр, баруун чих нь цээл нарийн өнгөөр шуугихыг сонсжээ. Өөрийгөө зоригжуулахын тулд тэр дууллаа. Нөгөө эрэгт бараг хүрч явахдаа түүний дуулж байгаа дууг яг ард нь нэг хүн чимээгүй даган дуулж байгааг мэдэрлээ. Эргэн харж зүрхлэлгүй, шууд л хашгиран түрүүлж дайрахаар шийдсэнд цаадхи нь ч мөчөөгөө өгөлгүй, урт үсээрээ эгээ л мэсчин боолуудын тор шиг түүнийг хучаад авав. Хоёулаа ноцолдож завины ёроолд унах үед Аркадий доор нь эм хүйсийн шулам оволзон амьсгаадхыг мэджээ.
Эм шулам гэж хирдхийн бодох зуур нөгөөдөх нь түүнийг алгадчихав. Аркадий ч эр хүний хамаг хүчээ шавхан байж түүнийг буулган авлаа. Дараа нь булингартай ус руу түлхэж хаячихаад, зогсоолоос холгүй харагдах овоохойг зүглэн зугтжээ.
Дүнзээр доторлосон энэ овоохой малын хашааг санагдуулна. Галын захад модоор сийлж өнгө өнгөөр будсан торой, туулай, галуу, тахиа, дэгдээхэйнүүд хөглөрнө. Аркадийг хальстай нь чанасан өндөг идэж суутал норж, халтартсан нэгэн бүсгүй орж ирэв. Тэрээр залуутай зэрэгцэн галын захад суугаад үсээ хатааж эхэллээ. Тэгээд:
-Гатлага дээр би сүнстэй тааралдаад. Арайхийж амьд гарлаа. Тэр намайг ус руу түлхсэн гэв.
-Мэднээ. Би ч бас гатлага дээр шуламтай тааралдсан. Үсэнд нь орооцолдоод арайхийж л мултарсан. Тэр бас яг одоо чиний толгой дээр байгаа, загасны хайрсаар хийсэн бүрхийг минь аваад явчихсан гэж Аркадий хариуллаа.
Хэн хэн нь инээмсэглэв.
Бүсгүй:
-Тэр сүнсэнд чи жолдож байна лээ шүү гэхэд, Аркадий:
-Харин чи эм хүн гэхэд дэндүү бяртай юм гэв.
-Шуламсыг зөвхөн харъя гэсэн хүн нь л хардаг юм гээд малгайг нь буцаан өгөхдөө бүсгүй, -Чи хаанаас загасны хайрсан бүрхтэй болсон юм бэ? Ер нь загас гэж юу байдгийг чи мэдэх үү? гэж асуув.
-Үгүй.
Бүсгүй инээмсэглээд,
-Хэрэв ойрын үед зах руу очвол, өөрт чинь санал болгосон анхны юмыг л худалдаж аваарай. Бусдыг нь би хариуцна хэмээн нэмж хэлэв.
Өглөө нь Аркадий тослог жимс, дарсаараа хооллочихоод Виминациум руу яаралгүй хөдлөв. Тэр аяллаас залхаж гүйцжээ. Их мөрний эрэг дээр жаахан сууж амармаар санагдсанд, тэрээр:
"Нүцгэн сүүдэр, интоор, навчис шуугих бяцхан төгөлд туссан сарны туяаг угаагаагүй сав суулган дотроос авч амсах..." гэж өөртөө шивнэлээ.

4.
Нуга хөндийд маргааш өглөөний үнэр анхилах үед хавар өнгөрч, зун болоод, өвс ногоо өчигдрийн үнэрийг олов. Аркадий бяслаг авахаар зах руу явлаа. Бяслагаа олоогүй явтал, нэгэн худалдаачин түүний хэзээ ч олж хараагүй сонин зүйлийг үзүүлжээ. Энэ бол гараа алдалсан залуу хөвгүүний нэн өвөрмөц, модон дүрс байв.
-Юу юм бэ? гэж Аркадий сонирхов.
-Түлхүүр л юм шиг байгаа юм гэж худалдаачин хариулав.
-Модон түлхүүр байдаг юм уу? гэж Аркадий гайхаад мөнөөх дүрсийг эргүүлж тойруулан ажлаа. Алдалсан гар нь түлхүүрийн хойд хэсэг, зөрүүлсэн хөл нь харин цоожинд ордог хэсэг бололтой. Дүрсэн дээр дөрвөн нүх байх бөгөөд хоёр алган дээр нь, мөн зөрүүлсэн хөлөн дээр нь, бас хавирган тушаа нь тус тус нүхлэгдсэн аж.
-Энэ хэн бэ? гэж Аркадий асуув.
-Юпитерийн хүү. Эх нь еврей байсан юм.
-Ямар цоожинд таардаг юм бол?
-Цоожийг нь урьдаар олох хэрэгтэй. Бүх цоожинд таардаг гэж надад хэлсэн боловч би шалгаж үзээгүй.
Аркадий инээмсэглээд түлхүүрийг худалдан авав. Ахиад л нэг өнчин түлхүүр гэж тэр бодоод авсан зүйлээ сугандаа хавчуулан цааш алхлаа. Удалгүй тэр хэн нэгэн хүн араас нь дагаад буйг мэджээ. Эргэж хараад, толгой дээрээ сүмийн хэлбэр гарган овоолсон, хэрээний далавч шиг тас хар үстэй бүсгүйг олж үзэв. Бүсгүй гартаа шувууны тор барьжээ. Тор хоосон боловч, төмөр нь хөгжмийн чавхдас шиг жингэнэх аж.
-Чамд юу хэрэгтэй юм бэ? гэж Аркадий асуув. Бүсгүйн хөлсний үнэр түүнд нэг л танил санагдлаа.
-Юу ч хэрэггүй.
-Тэгвэл яах гэж намайг дагаад байгаа юм бэ?
-Чамайг дагасан юм биш. Намайг чи модон түлхүүртэй хамт худалдаад авчихсанд л хэргийн учир байгаа юм. Модон түлхүүр хаа байгаа газар би байх ёстой, огтхон ч холдож чаддаггүй юм. Намайг Микаина гэдэг. Надаас битгий ай. Би чамд түвэг болохгүй.
Аркадий Медианад сармагчингаа орхиж гарснаас хойш нэг ч удаа даалуу тоглоогүйгээ санаад, бүсгүйг авч явахаар шийдэв. Даалуу тоглож чаддаг байж ч болох юм.
Модон түлхүүрийг тэр сүүлчийнхээ мөнгийг шавхаж хөлсөлсөн газар гэрийн хананд өлгөлөө. Микаинаг ч тийш оруулав. Газар гэр савтай ус огтхон ч ууршилгүй гурав хоночихдог тийм гүн ажээ. Санаанд орсон ямар нэгэн юм тэнд хэзээ ч мартагдаж байсангүй.
Цуг амьдарч эхэлсэн анхны өдрөөсөө л тэр Микаинатай аятайхан ярих юм бол гойдын үзэсгэлэн гоо болж, авгүй л харьцвал царай алдаад ирдэгийг нь анзаарчээ. Анх модон түлхүүрийг өлгөв үү, үгүй юу л, бүсгүй дуулж гарсан байна. Түүний хоолой хамгийн намуухнаас хамгийн чанга хүртэл, хурднаас удаан руу, өндрөөс нам руу огт чичирхийлэлгүй цэвэрхэн шилжих аж. Бас хоол хийхдээ хэнийг ч дагуулахгүй нь түүнийг бишрүүлжээ. Энэ тухайгаа хэлэхэд нь, бүсгүй:
-Одиссей бол ганцхан шүү дээ... Ямар ч эмэгтэй хүн өөрийн гэсэн, нэг л хоолыг хийж чаддаг байх хэрэгтэй. Хоол бүхэнд зохих дуу байдаг. Чамд их таалагддаг, энэ гоньд, түрстэй дарсны сүмс л гэхэд загасны тухай дуунд дуртай байдаг юм. Энэ дууг дуулаад хийхэд юунаас ч илүү амттай болдог гэж хариулжээ.
Тэгээд бүсгүй түүнд загасны тухай дууг зааж өгчээ. Бүсгүй бас түүнийг унтаж байхад нь үнсэн сэрээж, хүн бүрт өөрийн гэсэн шөнө байдаг гэж нотолдог байлаа:

-Энэ бол шөнө бүхэн чинийх биш гэсэн үг. Тэдгээрийн дундаас өөрийнхийгөө чи олох ёстой. Олсоныхоо дараа тэр шөнөө, хайрлах эсвэл үзэн ядах, хулгай хийх эсвэл оддыг харах, өс хонзонгоо авах эсвэл аян замд гарах, эс бөгөөс загас барих гээд л чухам юунд зарцуулахаа шийдэх хэрэгтэй. Сард хоёрхон шөнө л чамд оногдоно, түүнийг нэг л удаа зөв ашиглаж чадна. Тэр шөнийг анзаарахгүй өнгөрөөх юм уу, алдвал, дараа нь байнга өвчлөх болно...
-Өөрийнхөө шөнийг мэдэх нь тэгээд юунд хэрэгтэй юм бэ?
-Цэвэршихэд. Чи зөвхөн энэ л шөнүүдэд цэвэршиж болно.

5.
Нэг орой Аркадийг газар гэртээ орж ирэхэд бүх өрөө нь хэрээний далавчин өнгөт үсээр дүүрсэн байв. Микаина үсээ задалж гараа алдлаад ханан дахь модон түлхүүрийг ширтэн сөхөрчээ. Энэ бүх үс түүнийх гэдгийг Аркадий бүрэн таних үед бүсгүй:
-Хавсарсан алганы хооронд бидний мартсан үг оршдог гэж хэлээд хоёр алгаар нь хумбайлган нийлүүлсэн гараа чихэнд нь ойртуулав. Тэр алган завсраас грекээр ярих, кельтээр шүлэг унших, еврейн сүмийн найрал дуу дуулджээ.
Алгаа дэлгэхэд нь тэр далайн дун байхыг харлаа. Залуу эр халуун гараараа бүсгүйн хүйтэн хуруудыг атгаад энэ гарыг хэзээ ч эргүүлэн тавьж чадахгүйгээ ойлгожээ.
-Cras, cras, semper cras... гэж шивнэнгээ бүсгүй түүнээс эрэгтэй хүний хувцас яаж өмсдөгийг зааж өгөхийг гуйв. Тэд хэн хэнийхээ хувцсыг тайлж, буцаан өмсүүлэв. Аркадий түүнд эрэгтэй хүний хувцас, Микаина цаадхидаа эмэгтэй хүнийхийг өмсгөжээ. Дараа нь бүсгүй түүний хөлийг мөрөн дээрээ тавиад нүүрээрээ гэдэс рүү нь шургалаа.
Аркадий түүний хөхний товчноос ширхэг элсний хэрийн хоёр бөглөөг уруулаараа сугалан авах зуураа "Аманд юм байгаа цагт юу ч учирч болно" гэж дурсан бодов. Залууг бүсгүйн дээр унахад, Микаина өөрийнх нь зүрхний доодтой Аркадийн биеийн үргэлжлэл хэрхэн тэлж амьсгалан байгааг мэдэрлээ. Залуу эр тослог жимс, дарс шингэсэн үрийн шингэнээ цацчихаад, гэдрэг унаж,
-Мөнхийн, бузар сэтгэл биеийг залгидаг гэв.
Бүсгүй түүн рүү хялам хийв. Залуу эрийн гэдсэн дээр хий нь гарсан заламгайтай том хулд загас цайран харагдана.
-Ер нь сэтгэл гэж юу юм бэ? гэж Аркадий асуув.
-Чи Крит арал дээрх нөлөөтэй толины тухай сонссон уу? Сэтгэл, бие хоёр бол нөлөөтэй толь юм, магадгүй нөлөөтэй толинд сэтгэл, бие байдаг ч юм бил үү. Бие гэдэг бол толин тусгалын хана, сэтгэл гэдэг бол төв рүү хөтөлж байгаа болон хөтлөхгүй байгаа замууд юм. Тийшээ орохыг төрөх, тэндээс гарахыг үхэх гэнэ. Хана нурахад, ердөө л төв рүү хөтөлж буй болон хөтлөхгүй байгаа замууд л үлдэнэ...
Тэд модон түлхүүрийн доор хэвтэн чимээгүй болцгоов. Аркадийн санаа бодол бүсгүйгээс 1356 далайн бээрийн холд очжээ. Тэр Патмос арлын хавьд цагаан өд шиг үстэй хөвгүүний хамт усанд шумбах аж.
-Тэгэхээр нөгөө гатлага дээрх шулам бол чи байжээ дээ! гэж тэр эцэст нь дуу алдаад,
-Чам шиг хүмүүс зүүдэндээ ирээдүйг үздэг гэлцдэг. Ирээдүй гэж юу юм бэ? гэлээ. Тэгээд,
-Cras, cras, semper cras... гэсэн хариу сонслоо.
Зөнтэй зүүд, ирээдүй хойчийн тухай түүний асуултуудад Микаина хариу хэлэлгүй уджээ. Түүний хариултууд "Очоод миний торноос юу сонсдож байгааг чагнаад орхи" гэх мэтийн нууцлаг булзангуй байх аж.
Тор хоосон болохоор түүний инээд хүрдэг байв. Гэвч яваандаа мөнөөх торноос үнэхээр орь дуу тавих, тас тас хөхрөх, загас наадуулан дуу алдах, салхи исгэрэх, ус цалгих чимээ гарах боллоо. Харин энэ чимээнүүдэд ирээдүйн тухай асуултуудынх нь хариу байсангүй ээ. Тэгж тэгж Микаина ийн өгүүлэв:
-Зүүдний гүнээс гүнд зүүдэлж буй хүний үхэл нуугдан байдаг. Бид сэрэнгүүтээ хамгийн гүн зүүдээ мартчихдагийн учир тэр юм. Тэгээд ч хүний өнгөрсөн, ирээдүй хоёр дандаа нууцын гүнд байдаг. Өөр хаа ч гэсэн тэд үхмэл хол байдаг. Бидний ирээдүй бол бидний мэдэхгүй харь хэл юм. Ирээдүй гэдэг аварга тивийг бид нээх ёстой. Магадгүй, энэ Атлантида ч байж мэднэ. Тэнд манай мөнгөн зоос гүйлгээгүй. Бидний үзэл бодол сохор зоосны ч үнэгүй. Ирээдүй бидний инээх, уйлахыг л хараад сууж байгаа. Өөрөө тэр биднийг танихгүй... Гэхдээ ирээдүйг урьдчилан харж байна гэдэг бол түүнийг бүтээж байна гэсэн үг бишийг битгий мартаарай! Чамд нэг нууц хэлэхэд, хэдийгээр би түүнтэй байнга холбоотой байдаг ч гэсэн, ирээдүй бол өнгөрснөөс илүү гарах юмгүй заваан зүйл. Би дандаа ирээдүйн талд орохгүй... Тэгээд ч "Хуурай газар, далай тэнгист аж төрөгсөд цөм зовлонтнууд! Учир нь та бүхэнд ахиад хэдий хэр хугацаанд амьд явахаа мэдэхгүйдээ уурсан хилэгнэгч чөтгөр шүглэсэн юм"**** гэсэн үг бий.
-Тэгэхээр энэ шөнө чинийх байх нь ээ? гэж Аркадий гэнэт Микаинагийн яриаг таслан хэлэв.
Үргэлжлэл бий

Рюноскэ Акутагава

Ид шидийн гайхамшиг 
(өгүүллэг)

Намрьн бороотой орой байлаа. Намайг хүргэж яваа хөлсний дугуйчин Омори дүүргийн онхол тонхол гүвээ толгодоор өгсөж уруудан гүйсээр хулсан төгөл дунд далд орсон европ маягийн жижиг байшингийн дэргэд хүрч зогсон арлаа буулгав.

Саарал будаг нь аль хэдийн холцорч хуучин уранхай даавуу шиг унжиж санжсан давчуухан орцод шинэхэн вааран хавтан дээр япон үсгээр: «Энэтхэг Масирам Мисра» гэсэн бичиг байхыг би уншив.

Одоо манайхны олон хүн Масирам Мисраг мэдэх болсон 6изээ. Мисракун бол Калькутта хотын хүн, Энэтхэгийн тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэж явсан халуун эх оронч билээ. Үүний сацуу алдарт бярман Хассанханаар заалган ид шидийн эрдэмд нэвтэрсэн хүн юм.

Миний нэг найз сарын өмнө намайг Мисракунтай танилцуулсан юм. Бид улс төрийн асуудлаар их маргалддаг боловч ид шидийн гайхамшигт туршилтаа хийж байхыг нь нэг ч үзээгүй яваа. Тййм болохоор өнөө орой ид шидийн гайхамшгаа үзүүлнэ үү гэж хүссэн захиа урьдчилан явуулаад хөлсний дугуйчин авч, Мисракуний суудаг Омори дүүргийи уйтгарт газар ирсэн нь энэ. Би усан бороон дор зогсон дэнлүүгийн бүдэг гэрэлд гэрийн эзний нэртэй хавтангийн дороос хонхны товчлуурыг олж дарсанд даруй онгойлгож өгөв.

- Сайн байна уу! Та ийм бороотойд ирж байдаг их эелдэг найртай хүн юмаа! хэмээн бор царайтай, том нүдтэй, зөөлөн соёо сахалтай Мисракун надтай найрсаг мэндлээд ширээн дээр байгаа керосин дэнгийн голыг өргөв.

- Таны эрдмийн ид шидийг үзэхийн тулд тэнгэр ямар байхад ирсэн ч яахав дээ. Бороо юу нь саад болох вэ! гэж би хэлээд сандал дээр сууж, керосин дэнгийн гэрэлд бүдэгхэн гэрэлтсэн бүрэнхий тасалгааг тойруулан харав. Европ маягийн ядуувтар тавилгатай аж. Тасалгааны гол дунд том ширээ, ханын дэргэд номын сайхан шүүгээ, цонхны дэргэд жижиг ширээ... Бид хоёрын сүуж буй хоёр сандал. Өөр илүү дутуу юм байхгүй. Ширээ, сандал нь хуучирч холцорчээ. Захаар нь улаан цэцэг хатгамалласан гоё сайхан бүтээлэг нь ч гэсэн элэгдэж зулгараад зарим газраараа суурь нь ил гарсан байв.

Бид хоёр амар мэндээ мэдэлцээд хулсан төгөлд бороо шаагихыг чагнан суув. Удалгүй. зарц эмгэн ирж, бидэнд нэг нэг аяга ногоон цай барив.

Мисракун навчин янжуур асааж аваад зальтайхан инээмсэглэж сайхан үнэртэй тамхины утааг үлээж

- Олон зуун жилийн тэртээ, ухаан нь «мянга нэгэн шөнийн үлгэрийн» үед жийн байдаг гэж итгэдэг байж. Хассанханаас миний сурсан ид шид бол илбэ жилбэ биш. Хийе гэвэл та ч гэсэн хийж чадна. Энэ бол шияжлэх ухааны сүүлийн үеийн ололтыг ашигласан ховс төдий юм. Та харж бай! Гараа хөдөлгөөд ингэхтэй зэрэг... гээд гараа дээш өргөж, миний нүдний өмнүүр хий агаарт хоёр гурван удаа гурвалжин шиг юм зураад гараа ширээнд ойртуулж, бүтээлэг дээр хатгамалласан улаан цэцгийг тастаж авлаа. Би мэл гайхан өөрийн эрхгүй сандлаа урагш дөхүүлж, цэцгийг нь анхааралтай харав. Ямарч эргэлзээ алга саяхан хээний хэсэг байсан цэцэг мөн байна. Мисракун тэр цэцгийг миний хамарт ойртуулахад заарын үнэртэй ойролцоо сайхан үнэр анхилав. Би бүр гайхаж хоцроод өөрийн эрхгуй дуу алдлаа. Мисракун инээмсэглэсэя чигтээ цэцгийг ширээн дээр санамсаргүй унагах шиг болов. Цэцэг бүтээлэгт хүрэв үү, үгүй юу тэр дорхноо дахиад хээний хэсэг болж нийллээ. Энэ цэцгийг тастан авч болно гэж үү Одоо ядахдаа нэг дэлбээг нь хөдөлгөж болно гэж үү.

- За юу гэмээр байна? Хүн үнэмшмээргүй байгаа биз, аа? Одоө энэ дэнг харж бай. Мисракун ингэж хэлээд ширээн дээр байгаа керооин дэнг аяархан хөдөлгөлөө. Тэрхэн агшинд яагаад тэгснийг бүү мэд, дэн гэнэт удган ээрүүл шиг эргэлдэж, тэгэхдээ дэнгийн шил нь эргэх тэнхлэг болж байв. Анх би одоо юу юугүй түймэр гарах байх гэж айхдаа дотор пал хийгээд явчихсан. Тэр завсар Мисракун огт ажиггүй янзтай цайгаа ууж суулаа. Миний айдас бага багаар намдаж, дэнгийн улам улам түргэн эрчлэн эргэлдэхийг нүд салгалгүй щиртэв.

Энэ үнэхээд хараад байгууштай сонин сайхан үзэгдэл юмаа! Ингэж эрчлэн эргэлдэхэд дэнгийн бүрхүүл салхи үүсгэж байхад дөл нь ядахдаа нэг ч удаа анивчсангүй шүү! Дэн сүүлдээ бүр хурдан эргэлдсээр байрандаа зогсож байгаа юм шиг болов. Нэгэн агшны дараа дэн түрүүчийнх шигээ ширээн дэар хөдлөхгүй болсныг ойлголоо. Дэнгийн шил ядахдаа хэлтийгээгүй байв. Мисракун цааш эргэж, номын шүүгээг харснаа тийш гараа сунган хун дуудаж байгаа аятай хуруугаа годгонуулав. Номын шүүгээнд ярайтал өрөөстэй байсан ном гэнэт хөдөлж, ширээн дээр нисэн ирж эхлэв. Ном нисэж явахдаа хавтсаа дэлгээд зуны оройн сарьсан багваахай шиг агаарт ядаж цөхөхгүй элин халих аж. Би гайхаж навчин янжуур зуусан чигтээ хөшиж орхив.

Олон ном дэнгийн бүдэг гэрэлд чөлөөтэй эргэлдэж байснаа ширээн дээр хойно хойноосоо бууж ирсээр нэгэн бүхэл суврага мэт болов. Тэгснээ. түрүүчийнх шигээ нарийн дэс дараатай нисэн шүүгээндээ буцаж орлоо. Хамгийн сонирхолтой нь нимгэн цаасан хавтастай нэг ном жигүүрээ дэлгэсэн шувуу мэт дэлгэгдээд адарт тултал хөөрч, ширээн дээгүүр эргэлдэж байснаа гэнэт хуудас нь шар шур хийн миний өвөр дээр буув. «Ямар учиртай юм бол?» гэж бодоод хавтсыг харвал долоо хоногийн өмнө Мисракунд уншуулахаар өгсөн шинэ франц роман байлаа.

- Номыг тань эгүүлэн өгч, баярласнаа илэрхийлье гэж Мисракун инээмсэглэсэн чигтээ найрсгаар өгүүлэв. 

Бүх ном хэдийн шүүгээнд хуучин байрандаа нисэн очжээ. Би унтсанаас сая сэрсэн мэт болж, хэсэг зуур үг дуугарч чадсангүй. Тэгтэл: «Хийе гэвэл та ч хийж чадна» гэж сая Мисракуний хэлснийг гэнэт санав.

- Таны тухай гайхалтай сонин юм их дуулсан. Сая нүдээр үзсэн маань чихээр дуулснаас хол давлаа. Та сая намайг ч гэсэн энэ эрдмийг сурч чадна гэж хэлсэн. Та тоглосон юм байгаа биз дээ? .....

- Үгүй шүү, үнэн хэлсэн. Ид шидийг хэн ч зовлонгүй сурч чадна. Харин... гээд Мисракун гэнэт дуугаа төв болгож,

- Харин хомхой сэтгэлтэй хүн сурахгүй! Та нээрээ Хассанханы эрдмийг сурья гэж байгаа бол эхлээд өөрийн хомхой сэтгэлийг дарах хэрэгтэй. Та тэгж чадна биз? гэхэд нь

- Чадна гэж найдаж байна гэж бра хариулснаа сэтгэлийн угт баахан итгэл муутай байгаагаа мэдэрч,

- Та өөрөө миний багш болохыг зөвшөөрвөл тэр шүү! гэж яаран нэмж хэлэв.

- За яах вэ, танд зааж өгье. Ядах юмгүй амархан эрдэм. Гэхдээ дорхноо сурахгүй, жаахан цаг хугацаа хэрэгтэй. Өнөө шөнө манайд хоноод яв гэхэд нь,

- Ай танд хязгааргүй их баярлаж байна! гэв

Би ид шидийн эрдмийг сурна гэж бодохоос хөл алдан баярлаж, баярлаж гялайснаа илэрхийлэв. Мисракун миний үгийг огт сонсоогүй юм шиг, суудлаасаа тайван босож:

- Эмээ! Эмээ! Энэ зочин өнөө шөнө манайд хононо. Ор засаж өгнө үү гэлээ.

Миний зүрх булгилав. Тамхиныхаа үнсийг сэгсэрч унагахаа мартаж орхиод өөрийн эрхгүй нүдээ өргөж, Мисракуний нүд, дэнгийн гэрэлд туяарсан түүний эелдэг царайг ширтлээ.

Би Мисракунээр ид шидийн эрдэм заалгаж эхэлснээс хойш нэг сар өнгөрөв. Яг эхний оройнх шиг тийм нэг бороотой үдэш би Гияза гудамжны нэгэн клубын өрөөний гал өрдсөн задгай зуухны дэргэд хэдэн сайн нөхөдтэйгээ ярилцаж суулаа. Тэр бол ямарч атугай Токиогийн төв газар болохөөр тоо томшгүй олон машин тэрэгний дээрээс цутгах борооны чимээ Оморийн хулсан шугуйд дуулдаж байсантай адил тийм ч их уйтгартай биш шиг санагдана. Бас клубт хөгжилтэй сайхан байв. Цахилгаан гэрэл хурц гийгүүлж, савхин бүрээстэй том том зөөлөн сандал ярайн зүймэл модон шал нь толийгоод Омори дахь Мисракуний одоо юу юугүй хий сүг гараад ирэх болов уу гэмээр бүрэнхий өрөөтэй огт адилгүй.

Бид тамхины утаан үүлэн дунд хурдан, морь, ан гөрөөний тухай хөөрөлдөж суулаа. Нэг найз маань ороомол навчин янжуурын ишийг задгай гал руу хайхрамжгүй шидчихээд над өөд эргэж, 1

- Таныг сүүлийн үед ид шидийн дасгал сургууль хийх болсон гэж дуулсан. Бидэнд нэг юм үзүүлэхгүй юу? гэхэд нь

- Яах вэ, болох юм гэж би хариулаад сандлын түшлэг налан гэдийж, аугаа их ид шидтэн болсон мэт их маадгар байлаа.

- Юу ч яах вэ, өөрийнхөө дураар нэг юм үзүүлнэ үү. Жирийн илбэчний чадахгүй гайхамшигтай зүйл байвал зүгээрсэн гэв. Бүгдээр түүний. саналыг дэмжиж, намайг одоо эхлэнэ үү гэж урих мэт сандлаа дөхүүлж суув. Би суудлаасаа алгуурхан босож:

- Сайи харж байгаарай. Ид щидийн эрдэмд ямарч заль мэх байдаггүй юм шүү! гэж хэлээд цамцныхаа ханцуйг шамалж, задгай зуухнаас хэдэн ув улаан цог алган дээрээ тайван хамж тавив. Үзэгчид маань иймхэн шальгүй юмнаас үхтлээ айж, түлэгдэх вий гэсэн шиг өөрийн эрхгүй гэдрэг ухарцгаалаа',

Би ажиггүй тайван байж, хэсэг зуур алган дээр улаан цогоос дөл бадарч байгааг харуулаад шалан дээр тарааж хаялаа. Гэнэт гадна шаагих борооны чимээг даран модон шалыг том том хүнд дусал бөмбөрдөж эхэллээ,... Дөл бадарсан цог миний гар дээрээс нисэж унахдаа тоо томшгүй олон алтан зоос болон хувирч, шал дээр алтан бороо асгарав. Найз нар маань сайхан зүүд үзсэн юм шиг мэл гайхан хоцроод алга ташихаа ч мартжээ.

- За энэ ч шальгүй юм! гэж би дийлж гарсан, хүний ёсоор инээмсэглэн өгүүлээд зөөлөн сандалдаа суув. Хэдэн минутын дараа гайхан мэлэрсэн найз нарын маань нэг нь:

- Хүүе ээ, энэ чинь жинхэнэ алтан зоос мөн юм уу? гэж асуув.

- ёстой алтан зоос. Үнэмшихгүй байвал бариад узээч.

- За больё доо! Гараа түлчихнэ! Гэсэн ч нэг нь айхыг тэвчин шалан дээрээс нэг алтан зоос авч үзээд, дуу алдаж:

- Нээрээ цэвэр алт байна. Хуурамч биш юм! Хүүе зөөгч өө шүүр, хутгуур авч ирээд шалан дээр байгаа бүх зоосыг цуглуулж ав гэлээ.

Хөол зөөгч тушаалыг даган алтан зоосыг хутгуурт цуглуулж аваад ширээн дээр асган овоолов. Миний найз нар тойрон шавж

- Пөөх, энд дор хаяад хоёр буман иен лав байна!

- Үгүй, түүнээс илүү байна. Бөх ширээ таарсан нь яамай, үгүй бол даахгүй эвдрэх байсан.

- Та гайхамшигтай сайхан илбэ сурчээ, хэлэх үг алга. Модны цогийг нүд ирмэхийн зуур алтан зоос болгоно гэдэг чинь мөн сайхнаа! Ийм янзаар бол ганц долоо хоногийн дотор Ивасаки юмуу Мицуитэй эн зэрэгцэх хэлгүй баян болох юм байна!

Ийнхүү тэд маань ам булаалдан миний эрдмийг гайхан бахдаж, би сандлын түшлэг налан тамхн баагиулж суулаа.

- Өө хаанаас. Ид шидийн эрдмийг өчүүхэн хомхой сэтгэлдээ ганц удаа л ашиглах юм бол хоёрдахь удаагаа бүтэхгүй болно. Ухаан нь энэ алтан зоос байна... та нар үзэж ханасан бол би одоо буцаагаад гадд хийе гэв. Миний энэ үгийг дуулаад найз нар маань үгсэн хуйвалдсан юм шиг эсэргүүцэн хорив.

- Ийм их баялгийг буцаагаад нүүрс болгох гэж үү? Тийм муухай тэнэг юм байж болохгүй! "гэцгээв.

Би Мисракунд ам алдсан ёсоор алтан зоосыг заавал галд буцааж хийнэ гэж зүтгэв. Гэтэл миний найз нарын дотроос хамгийн зальтай нь гэгдэх нэгэн ёжтойхон инээмсэглэн:

- Та энэ алтан зоосыг дахиад нүүрс болгох гэж байна. Бид бол тэгэхийг хүсэхгүй. Бид энэ янзаараа хэзээ ч маргалдаж дуусахгүй. Би нэг юм бодож оллоо. Та бидэнтэй хамт хөзөр тогло энэ алтан зоосоо мөрийд тавина биз. Хожвол танд үлдэнэ. Тэгэөд та үүнийгээ дахин нүүрс болгодогсон уу дураараа бол. Хэрэв бид хожих юм бол бүх алтан зоосыг бидэнд өг. Ингэвэл хэн хэнд маань гомдолгүй болно! гэв. Би толгой сэгсрэв.

- Та энэ алтан зоосоо бидэнд өгөхгүй гэсэндээ хөзөр тоглохыг татгалзаж байх шив. Тэгсэн мөртлөө ид шидийг бүтээхийн тулд хомхой сэтгэлээ дарсан гээд байгаа юм шүу! Таны тэр ариун журамт сэтгэл гэдэг чинь одоо тун эргэлзээтэй санагдаж байна. Тийм үү гэв.

- Энэ алтан зоосыг та нараас харамласандаа нуүрс болгох гэж байгаа юм биш шүү, миний угийг үнэмшээрэй...

Бид өөр өөрийн учир шалтгааныг давтан өгүүлсээр эцсийн бүлэгт намайг алтан зоосоо мөрийд тавихыг зөвшөөрөхөөс өөр замгүй болгов. Тэд баярласан нь мэдээж. Би ер нь хөзөрт азгүй. Тэр орой юу болсон юм үгээр хэлж баршгүй азтай байлаа. Би аажмаар тоглоомд автаж улайв. Арван минут ч болоогүй байхад энэ дэлхийн юм бухнийг мартаж орхиод тоглоомын хорхой хөдөлж эхэллээ. Найз нар маань алдаж хожигдох нь ихсэх тутам царай нь хувхай даагаад миний эсрэг шийдсэн мэхээ хийцгээж байлаа. Яаж мэрийгээд ч юм болоогүй! Би нэг ч удаа алдсангүй! Харин ч анх надад хэдий хэрийн алт байсан бол бараг түүнийхээ дайтайг хожлоо. Яг тэр үед намайг мөрийтэй толгоё гэж өдөөж уруу татсан нөгөө санаа муут найз маань солиорсон юм шиг гар нь салгалан миний өмнө хөзөр холиод:

- За энэ. Хөзөр тат! Би өөрийн газар, орон байшин, морь мал машин, байгаа бүх хөрөнгөө тавья! Та өөрийн бүх алтан зоосон дээр хожсоноо бүгдийг нь тавь. Хөзөр татаач! гэлээ.

Тэрхэн агшинд миний шунал бадарлаа. Хэрэв одоо гай болж би хожигдвол өмнөө озоолготой байгаа алтан зоосон дээр хожсон юмаа бүгдийг нэмж өгөх болж байна уу? Хэрэв хожих юм бол найзынхаа хамаг эд баялгинг нэгмөсөн гартаа оруулж авна! Үнэндээ гэхэд ийм үеД хэрэглэхгүй юм бол ид шидийн эрдмийг сурсаны хэрэг юу билээ! Ингээд би биеэ барьж чадахыг больж, ид шидийн увдисыг нууцаар хэрэглэн сая л санаа шулуудаж: байгаа мэт байдал үзүүлж:

- За яах вэ, тэгье! Эхлээд та хөзөр тат гэв.  

- Ес байна

- Ноён! гэж баясан дуу алдаад царай нь үхсэн хүнийх шиг зэвхяй даасан нөхөртөө хөзрөө үзүүлэв.

Яг энэхэн торгон агшинд, мөн гайхамшигтайяа! хөзрийн ноён амилах шиг болж, титэм асаасан тэргүүнээ өргөж, хөзрийн цааснаас бүслэхүйгээ хүртэл сугаран гарч ирээд илдээ ёслолын байдалтай барьж, цаана л нэг эгдүүтэй инээвхийлэв.

- Эмээ! эмээ! Зочин маань гэртээ харих гэнээ. Ор зассаны хэрэггүй гэх сайн танил дуу дуулдлаа. Тэр даруй яагаадыг мэдэхгүй, цонхны цаана Оморийн хулсан шугуйнхтай адил ус ихтэй борооны том том дусал шаагин буух уйтгартай чимээ дуулдав.

Би гэнэт сэхээ авч, эргэн тойрон харваас түрүүчийнх шигээ Мисракуний өөдөөс хараад сууж байх агаад Мисракун керосин дэнгийн бүдэгхэн гэрэлд сайхь хөзрийн ноёнтой адил инээмсэглэн байв.

Миний хурууныхаа завсар хавчуулсан навчин янжуурын үнс унаж амжаагүй байлаа. Надад бүтэн сар өнгөрсөн мэт санагдсан атал жинхэнэ хэрэг дээрээ би зүүдэлж энэ зүүд маань ердөө хоёр минут хэр үргэлжилжээ. Энэ богино хугацаанд Хассанханы ид шидийн нууцыг итгэмжлэн таниулж болох хүн биш юм гэдгийг хэн хэн маань тодорхой ойлгов. Би ичиж зовсондоо толгойгоо унжуулаад нэг ч уг дуугарсангүй.

- Надаар ид шидийн эрдмийг заалгаж сурахын өмнө өөрийн хомхой сэтгэлийг дарах хэрэгтэй юм даа. Тэгэхэд та иймхэн жижиг юман дээр хорхойгоо дарж чадсангүй гэж Мисракун харамссан янзтай намайг зөөлнөөр зэмлэн өгүүлээд захаараа улаан цэцгэн хээтэй бүтээлгээр бүтээсэн ширээг тохойлдов.

Орос хэлнээс П. ЧОЙЖИЛ орчуулав

Зундуйн Дорж: Яруу найраг гэдэг халимаг үсээ сэгсэлзүүлж, гар хаялан дөвчигнөх хоосон жүжиглэл юм уу

Монгол Улсын Төрийн соёрхолт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, яруу найрагч, сэтгүүлч Зундуйн Доржтой ярилцлаа.

-Монгол түмний хэл, хил, мал гурвын “манаач” тантай энэ өдөр уулзсандаа таатай байна. Та хаагуур юу хийж явна даа?

-Би хэдэн жил бие тааруу хэвтсэн л дээ. Элэгний вирус, нойргүйдэл, чихрийн шижин оноштой. Улсууд намайг үхчихэж, нас барчихаж гэж ярьдаг гэсэн. Зарим сонинд тэгээд бичсэн байсан. Намайг үхчихэж, нас барчихаж гэж бичээд байхаар олон хүн харамсаж, цөөн хүн баярласан байдаг юм. Тэр ч яахав. “…Эрдэмт хүн элэгдэх тусам өнгө орно ” гэж үг байдаг шүү дээ. Одоо бие зүв зүгээр болсон. Ямар ч өвчний вирус байхгүй. Дахиж эмнэлэгт ирээд хэрэггүй гэж хоёрдугаар эмнэлэг хэлсэн л дээ. Одоо зохиол бүтээлийн ажилдаа орчихоод хэдэн боть гаргах гээд жаахан завгүй л байна.

-Таныг 10 боть ном гаргаж байгаа гэсэн?

-Хаанаас олоод мэдчихдэг байна аа. Би шүлэг, найраг, роман, туужийн 40 ном хэвлүүлсэн юм. Одоо эргээд уншихад хаях ч юм их байна, хасах ч юм их байна. Аль бололцоотойг нь аваад 10 боть гаргах санаатай. Дээр үед их дарагдаж байсан галавлет малевлет дээр гарахгүй хасагдаж байсан гэж яриад ч яахав. Тэртэй тэргүй өгөөд гарахгүй, хэвлэгдэхгүй юм чинь. Тэгээд бодож байсан зохиолуудаа эмхтгээд «Нэг үхэхээс хоёр үхэхгүй» нэртэй боть гаргах гэж байгаа. Энэ ботийг миний зээ дүү «Сод Монгол» группийн ерөнхийлөгч Анандбазар гаргаж өгнө гэсэн л дээ. Ботио 20 мянган хувь хэвлүүлнэ. Ямар ч байсан дороо гүйгээд алга болох ном болно.

-Кино зохиол бий юу?

-Бий. Дашдооров Кино үйлдвэрийн ерөнхий редактор байхдаа миний киног дараад, хасаад, баллаад хаячихдаг байсан юм.

-Яагаад тэр вэ?

-Үгүй мэдэхгүй. Бид хоёр ерөөсөө таардаггүй байсан. Одоо бие зүв зүгээр болчихоор юм хийх хүсэл, сэтгэл байна л даа, надад.

-Таныг эргээд нийгмийн амьдралдаа идэвхтэй оролцоод ирэхээр юуны өмнө малчид маань их баярлах байх даа?

-Тэгж магадгүй. Зарим зохиолчид намайг янз бүрийн яруу найргийн наадамд орох гэхээр «Чи тэр малынхаа хулгайчидтай ярь. Бидэнтэй битгий ярь» гэж нэг хэсэг над руу дайрдаг байсан юм. Тэр яахав, мулгуу хүний ажил л даа. Гэхдээ мал гэдэг бол Монголын сүлд, ард түмний баяр баясгалан, Монгол гэдэг нэрийн хуудас. Дээр үед малын хулгай маш их гаарч байсан. Хангай говь, газар сайгүй, баян хоосон ялгаагүй хулгайн хар мөр дайрсан. Малын дэргэд өсч буй хүнд үнэхээр байж суух аргагүй болтол хулгай, дээрэм дэндсэн. Би их хатуу тэмцэл явуулсан. Сум болгонд салбар зөвлөл байгуулаад, цагдаа хуулийн байгууллагатай хамтарч ажиллаж байсан юм.

-Багагүй ч дэмжлэг авсан шиг санаж байна?

-Энэ ажлыг тэр үеийн ЦЕГ-ын дарга , генерал Пүрэв, Ерөнхийлөгч Н.Багабанди, Ерөнхий сайд П.Жасрай нар их дэмжсэн. Тэр үед Эрүүгийн хуулинд малын хулгайн талаар А ч байгаагүй. Би тэмцэж байгаад 123 дугаар зүйл ангийг оруулсан. Айхтар хууль батлуулсан юм. Нэг үе малын хулгай тасарсан л даа. Сүүлд Эрүүгийн хуулийг шинэчлэн найруулахад тэр зүйл ангийг хассан байсан. Монголд малын хулгай дахиад гараад ирлээ л дээ.

-Малын хулгайчидтай үргэлжлүүлэн тэмцэнэ биз дээ?

-Одоо энэ талаар ярих ч үгүй, тэмцэх ч үгүй. Зохиолоо л бичнэ. Ер нь малгүй бол монголчууд яаж амьдрах юм. Сайд дарга нар жаахан юм бодмоор. Чингис хаан морь, малынхаа хүчээр Монголыг даян дэлхийд гаргасан шүү дээ. Чингис өөрөө зохиол, тууль найруулдаг хүн шиг санагддаг юм.

-Танд яагаад ийм бодол төрөв?

-Би Чингис судалдаг. Жишээ нь, «Эр хоёр загалын тууж» гэж гайхамшигтай найраглалыг Чингис хаан өөрөө бичсэн байх гэж зарим судлаачид үздэг юм. Магадгүй л байх. Малынхаа төлөө тэмцэх асуудал өнөөдөр хамгийн чухал. Одоо ус ч үгүй, бэлчээргүй боллоо. Ихэнхийг нь гадныхан ухаад, өвөлжөөнөөс нь бүгдийг хөөгөөд, зусланг нь ухаж төнхөөд Монголыг баллаж байна шүү дээ. Өвөрхангай аймгийн бараг ихэнх сумыг ундалдаг байсан Онгийн гол ширгэчихлээ. Орхон гол татарчихлаа.

-Одоо чинь уул уурхай хөгжлийн гарц л гээд байгаа?

-Малгүй бол Монгол яагаад ч цаашаа явж чадахгүй. Уул уурхайгаа ашиглалгүй яахав. Эрдэнэт манай сайхан жишээ. Монголыг олон арван жил авч явж байна шүү дээ. «Бороо гоулд», «Алтан дорнод монгол» гээд Монголыг луйвардсан аюултай аюултай юм гарч ирж байна. Харин Оюутолгойг ашиглахаар жаахан нааштай юм хийцгээж байгаад дотроо баярлаж л суудаг.

-Цаашдаа та тэгээд зохиолоо л бичээд нам жим суух юм уу?

-Яг үнэнээ хэлэхэд би зохиолчидтой таарамж муутай. Залуу наснаасаа эхэлж гавьяа шагналтай том зохиолчидтой хэрэлдэж муудалцаж явсан. Нэлээн ширүүн үзнэ. Намайг дарах гэж ч их оролдсон. Би дарагдаад ч шальсан юм байхгүй. Тэр байтугай Б.Явуухулан гуай хүртэл Цэндийн Дамдинсүрэнгийн шавь, Ш.Гаадамбын дүү гээд надтай ерөөсөө олигтой харьцдаггүй байсан. Тэр үед миний үеийн зохиолч Л.Лувсандорж бид хоёрыг Явуухулан ер анхаарахгүй. Бид хоёрыг эсэргүү бодлоготой зохиолч гээд, ном төлөвлөгөөнд оруулахаас дандаа цааргална. Б.Бааст, Д.Тарваа нар намайг үзнэ гэж байхгүй. Дандаа юм болгоныг хасаж редакторлана.

-Таны төлөө дуугардаг зохиолч байсан уу?

-Ганцхан Сономын Удвал гуай намайг айхтар хамгаалж, миний төлөө тэмцдэг байсан. Нэг усных болоод ч тэр үү, миний зохиолыг уншдагтаа ч тэр үү бүү мэд. Би одоо зохиолоо нэлээн шуурхай бичиж эхэлнэ. Ботиудаа хийхдээ нуршсан, дэмий юм гаргахгүй гэж бодож байгаа. Хүн аваад уншихаар, юм бодохоор. Одоо ч хүмүүс яруу найргаар тоглож гүйцлээ ш дээ.

-Юу гэсэн үг вэ?

-Аяга шил булаацалдсан «Болор цом» гээд нэг хачин наадам. Хуйвалдаж, ар өврийн хаалгаар аваад, бие биеэ цоллож гайхуулж байдаг. Яруу найраг гэдэг чинь аяга шаазан булаалдах мөрийтэй тоглоом юм уу? Эсвэл халимаг үсээ сэгсэлзүүлж, гар хаялан дөвчигнөх хоосон жүжиглэл юм уу? Огт тийм биш. Би энэ тал дээр хатуу ширүүн дуугарна гэж бодож байгаа. Би Пушкинийг жаахан судалсан. Лерментовын нутгаар явж байсан. Байроныг бага зэрэг гадарлана. Эртний Ромын тэргүүн шүлэгч Гароцийг бас жаахан уншсан. Тэр үүднээсээ өнөөгийн яруу найргийг би үнэхээр голж байгаа. Яруу найргийг өөд татах, хийц хэлбэрийн асуудал дээр би нэлээд хүчтэй дуугарна гэж дотроо бодож яваа.

-Та «Болор цом»-д орж байсан биз дээ?

-Эхнээс нь эхлээд орсон. «Болор цом»-ыг санаачлагч Пүрэвдорж хоёр жилийн насгүй, Америкийг доромжилсон шүлэг уншаад түрүүлж байсан. Би «Болор цом»-д дандаа шүлэг уншиж байсан. Гэхдээ «таваг» булаацалдаагүй. Зүгээр яах нь вэ гэж, үзэж тарах л гэж очиж байхгүй юу. Дандаа хасдаг, дардаг. «Тоодог шандын булаг» шүлгээ би уншаад бас л байнд ч үгүй, банзанд ч үгүй хасагдаж байсан. Тэр шүлгийг уншаад, телевизээр нэвтэрсний дараа Зохиолчдын хорооныхон бие биедээ эпарм зохиогоод,
“Ухаангүй мунхаг хун байдаг байдаг гэхэд
Улаан нудэн Тарваа шиг нь байдаг гэж үү
Харанхуй агуй байдаг байдаг гэхэд
Хавтгай Цэвээн шиг нь байдаг гэж үү
Мөнгөтэй зохиолч байдаг байдаг гэхэд
Мөнгөн гуталтай Батбаяр шиг нь байдаг гэж үү (Тэгэхэд Дармын Батбаяр өвөл мөнгөн гутал өмсөөд явдаг байсан юм хэмээн инээв.сурв) гээд шүүмжилж байсан. Тэр байтугай миний шүлгээр надад дургүй шүлэгч намайг духдаж,
“Зуудаг чоно байдаг байдаг гэхэд
Зундуйн Дорж шиг нь байдаг гэж үү” гэж билээ. Тэгээд ч зогсохгүй Гандантэгчэнлин хййдийн лам хуврагууд хоорондоо хагараад, бие биеэ духдаж,
“Санаа муутай хүн байдаг байдаг гэхэд
Сандагийн Сосорбарам шиг нь байдаг гэж үү” гэж байсан. Яруу найраг гэдэг худлаа үнэн шүүгчийн дураар шүүгддэг эд биш. Пушкин насаараа хавчигдаад, «Хөшөө дурсгалаа босгов» гэдэг шүлгэндээ хэлсэн байдаг.
“Өөрийнхөө эх зохиолоор өнө мөнийг дуулж,
Өршөөлгүй хатуу цагт эрх чөлөөг дуудаж
Өвдөг нугалсан доройчуудыг хамгаалан тэмцэж явснаараа
Өнөр олны дунд би мөнхөд дурсагдана” гэж. Ер нь яруу найргийг хөнгөн хуумгай, одон гавьяатай зохиолчид шийддэг юм биш. Эрин зуунаар шалгагдаж, үлдэх балрах хоёр нь тодорхойлогддог агуу зүйл шүү.

-Цэндийн Дамдинсүрэн багшйнхаа тухайд юу хэлэх вэ?

-Намайг оюутан байхад миний үеэл ах Гаадамба, Дамдинсүрэн гуайнхтай зэргэлдээ хоёр байшинд амьдардаг байсан юм. Ренчин гуайнх бас тэр байранд. Гаадамба ах намайг дагуулж Дамдинсүрэн гуайнд орно. Би тэдний яриаг сонсоно. Ш.Лувсандамба гуай тэр гурав дандаа шог юм ярина л даа. Орос авгай, хүүхдүүд нь хаяад явчихсан, гэртээ ганцаараа. Тэр үеэс би Дамдинсүрэн гуайг сайн мэддэг юм. 1961 онд Булганы 10 жилд сурч байгаад хот орж ирэхэд манай Гаадамба ахынх Хүрхрээний аманд гарсан юм. Их сургуулийн багш нар Хүрхрээд гардаг байсан үе. Тэгээд намайг айлд очъё гэж дагуулаад одон орон орлоо. Тэгээд одон оронд нэг их том, улаан халзтай гэрт ортол хоймор нь хоёр хөмсөгнийхөө хооронд босоо зураастай, шовгордуу нүүртэй хүн байсан нь Дамдинсүрэн гуай. Намхан авгай идээ будаа бариад завгүй. Тэр нь Нинжбадгар гуай байсан юм билээ. Тэтжл анх Дамдинсүрэн гуайгхарсан. Тэрнээс хойш байнга ойр дотно явсан. Бас тэнд байсан хүмүүс нэг альбом дээр бүгд гарын үсэг зурлаа. Манай Гаадамба ах тэрэн дээр дөрвөн мөрт шүлэг бичиж байсан юм.
“Төрд минь нэг төмөр багана хэрэгтэй
Орой дээр минь нэг очир алмаз гялалзаж явах учиртай” гэж Төмөр-Очирыг л магтан дуулсан. Тухайн үедээ дарагдсан болохоос Монголыг авч явах ганц хүн байсан л даа.

Дамдинсүрэн гуай жаахан 100 гр татчихдаг, хонины мах чануулаад идчихнэ. Дандаа хошин шог, малчин ардын амьдралтай холбоотой юм ярьдаг тийм хүн байсан. Энэ хүний тухай бичвэл их сонин юм гарна. Шавь нараас нь Дандар-Ёондон гэж их сүрхий хүн байсан, нас барчихлаа. Өөр Дамдинсүрэн гуайн тухай биччих хүн санаанд орохгүй л байна даа.

-Та л бичих нь дээ?

-Би яахав, ганц нэг дуу гарна л гэж бодож байгаа.

-Зарим хүн таныг их ааш муутай гэдэг. Энэ нь магадгүй таны хэлэх гэснээ шулуухан хэлдэгтэй холбоотой байх?

-Намайг зохиолчид голдуу тэгж ярьдаг юм. Их ааш муутай, хүнтэй таардаггүй гэж. Тэр нь юунаас болдгийг би мэдэхгүй. Би санасан бодсоноо хэлчихдэг. Зохиолоо хасч редакторласан улстай сайн үздэг байсан. Нэг онигоо байдаг юм. Кавказын нэг яруу найрагч Москвагийн нэгэн сонинд шүлгээ өгчээ. Маргааш нь ч хэвлэгдэж. Гэтэл дөрвөн бадгийг нь хасчихжээ. Яруу найрагч уурлаад сонины газар очиход эрхлэгч хассан гэж. Тэгэхээр нь эрхлэгчийг нь хоёр давхрын цонхоор аваад шиджээ. Шүүхэд дуудагдаад яагаад ингэснийг асуухад «Энэ муу намайг хасч редакторласан юм. Тэгэхээр нь өөрийг нь хасч редакторлаад» гэж хэлсэн гэдэг. Тэрэн шиг би жаахан үздэг хүн л дээ. Тэрийгээ нуугаад ч яахав. Одоо ч гэсэн би зохиолчдын эвлэл, Үндэсний чөлөөт зохиолчдын холбооныхонтой О.Дашбалбараас хойш таарахаа байчихаад байгаа юм аа.

-Тийм холбоо одоо байдаг юм уу?

-Бий. Эртээд Улаанбаатар их сургууль дээр Үндэсний чөлөөт зохиолчдын холбоо унтарчихлаа, юу ч хийхгүй байна гэсэн чинь Байгалсайхан гэдэг нэг шүүмжлэгч надтай хэрэлдсэн. Үндэсний чөлөөт зохиолчдын холбоо Дашбалбар, Гаадамба, Ж.Бадраа, Пүрэвхорлоо гуай нарыг байхад сайн ажиллаж байсан юм. Одоо Данзанравжаагийн яруу найргийн наадам ч байхгүй. Зохиолчдын эвлэлийнхэн худлаа л бие биеэ магтаад байдаг. Манайхан нам жим. Би одоо зохиолчдын аль ч эвлэлд хамаарагдахгүй.

-Та гадны олон орноор явсан уу?

-Хориод орноор явсан. Цаашид очоогүй орноороо очно, уулзаагүй хүнтэйгээ уулзана, уншаагүй утга зохиолоо уншина гэж бодож байгаа. Надад гутарч гундах, айх эмээх зүйл өчүүхэн ч алга. Эмилиан Пугачёв шоронд байхдаа дуулдаг шүү дээ
“Эр хүний элдэв үзсэн толгой
Өндөр модны орой дээр өлгөгдөх цаг нь болжээ” гэж. Бараг тэрэн шиг болчихоод байна шүү дээ.

-Өвдөж зовох цагт найз нөхөд холддог гэдэг?

-Найз нөхөд гээд эргэж тойроод байсан нь цөөхөн л дөө. Би өвчтэй зовлонтой байхдаа нөхөр сүүдэр муутай юм байна гэдгээ мэдэж авсан. Их эмч Бямбаа, Цогт-Очир гээд хоёр дүү минь их тусласан.

-Ингэхэд та хэдэн хүүхэдтэй билээ?

-Би арван хүүхэдтэй хүн л дээ. Тэнгэрханд, Отгонханд гээд хоёр бага охины ээж, математикийн багш Лхагвын Тунгалаг гэж бий. Миний том охин «Сод монгол» группэд ажилладаг, Нефть баазын дарга. Удаах охин Чинханд Монголын радиод улс төрийн редакцид сэтгүүлч хийдэг. Том хүү Сэнгэнжав Горькийн дээд сургууль, Телевиз радиогийн дээд сургуульд сурсан. Одоо Монголын Үндэсний радиод “Баянмонгол” студийн захирал, хоёрдугаар программын хөтлөгч, редактороор ажилладаг. Батханд охин маань ТВ9-д, миний хүү Сономрагчаа Өргөө кино театрт менежер хийдэг. Хүүхдүүд яахав гайхуулаад ч байх юм алга, хоолтойгоо, баяртайгаа л амьдарч байна. Намайг миний үеэл дүү, Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сумын 10 жилийн сургуулийн захирал Дашзэвэг, Хархоринд буй дүү Д.Дагвадорж гээд улсууд эргэж тойрч байсан. Зохиолчдоос Л.Хуушаан гуай, Д.Цэдэв, Ж.Дашдондог, Монголын Үндэсний радиогийн захирал Б.Пүрэвдаш нар эргэж тойрч байсан даа. Зохиолчид надад муу юм чинь, намайг үхээсэй л гэж бодож байсан байх даа. Бие муу байхад тавлаж доромжилсон уу л гэхээс олигтой анхаарсан нь бараг байхгүй дээ.

-Бие тавгүй байхад эвгүй яриа сонсох ямар сайн байх вэ. Юу бодож байв?

-Ямар ч байсан үхэхгүй л гэж бодож байсан. Би өвчин гэдгийг мэднэ. Өвчин тусаад, эдгэдэг л эд шүү дээ. Бага залуугаасаа ч урт насны тухай баахан ном уншсан.

-Та аль нутгийн хүн билээ?

-Булган. Сая нутаг руугаа яваад ирсэн. Миний эгч Шадав гээд малчин хүн байдаг юм. Эгчтэйгээ уулзаад, голоороо явж айраг цагаа уугаад ирсэн. Удахгүй дахиад явна. Эцэг эхийгээ амьд байхад бараг cap болгон очдог байсан. Талийгаач болсноос хойш очих нь цөөрсөн л дөө. Гэхдээ өвөлжөө, бууц бүх юм маань байдаг. Ус нь ширгэж, ой мод нь шингэрчихсэн, миний багын үеийнхээс их л хачин болчихсон байналээ.

-Эмчилгээтэй, гэр зуур байх үед нийгмийн асуудалд бухимдаж, гараад хашгирмаар санагдах юм уу?

-Би хамаа намаагүй үг хэлж явсан л даа. Жишээлбэл, тусгаар тогтнолыг хамгаалах бүх ард түмний 281-ийн холбоог Дашбалбар бид хоёр ээлжилж удирддаг байсан. Тэгэхэд хятадууд цагаан хэрэм дээрээ 19 пут өндөр, 14 пут өргөн мөнгөн цаг Монгол руу харуулж тавиад, «Монголын нутаг бол Хятадын ариун нутаг мөн» гэсэн хоёр хэл дээр гаргасан номыг 50 мянган хувь хэвлүүлээд дэлхий дахинд тараасан. Энэ үед манай холбоо Бээжин, Оросын төв радио, телевиз, Монголын үндэсний радио телевизийн Монголын дуу хоолой нэвтрүүлэг зэрэгт «Эсэргүүцэн тэмцэх сонордуулга» явуулж, Хятадын даварсан үзлийг жаахан номхтгоход бага ч гэсэн хэрэг болсон байх гэж би одоо боддог юм. Тэр үед энд тэндгүй жагсаал цуглаан хийж, Ялалтын талбайг пиг дүүргэж бид нэлээн хөдөлж байсан л даа. Одоо төрийн бус байгууллагууд гээд нэлээд яриад байх юм. Энэ дотроос гайгүй гэж бодогдохоор нь «Дайралт хамгаалалт» гээд нэвтрүүлэг явуулаад байдаг Г.Арслан, Миний монголын газар шороо хөдөлгөөний Болд, Иргэдийн шударга шүүхийн Бат-Ялалт байна. Эд нар яг үнэн юм хэлээд байгаа улс л даа. Засаг төр хүлээж авах юм уу, бүү мэд. Одоо Монголыг олигтойхон засаг төр гараад ирвэл аваад явах их амархан шүү дээ. Хоёр сая гаруйхан хүн байна. Ийм өргөн нутаг, тэгээд ийм сайхан мал. Пушкиний хэлснээр ёстой харж барагдахгүй ил юмтай, халхалж барагдахгүй далд юмтай. Уул уурхайн баялаг гэж маш их байна. Энэ бүхнээ зөв зарцуулаад, зохицуулаад явбал өнөөдөр шиг гуйлгачин, хулгайч дээрэмчин Монголд гарах ёсгүй л дээ. Зөвхөн сайн удирдах л хэрэгтэй.

-Та ч гэсэн 281-ийнхээ холбоог удирдаад дуу хоолойгоо гаргаад явж болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?

-281-ийн холбоо хөдлөх юм бол аюултай л даа. Ард түмэн сайн мэднэ. Бид нэр өгөхдөө хүртэл бодож өгсөн. Хоёр нь арга билиг, найм нь тахил, нэг нь Монголын тусгаар тогтнол нэг шиг хуваагдашгүй юм гэсэн санаатай. Маш том холбоо л доо. Иргэний хөдөлгөөнүүдээс ч хүчтэй, бүх аймаг, сумыг хамарч хөдөлнө л дөө. Миний цаг зав, сэтгэл санааны асуудал л даа. Би хөдөлгөх үү, байх уу гэдэг дээр эргэлзээд л суугаа юм. Их цаг зардаг, бас их хэцүү.

-Та Дашбалбар агсантай ойр байсан хүний нэг. Үгүйлэх юм уу?

-Үгүйлэлгүй яахав. Бид жигтэйхэн ойр дотно байсан. Надаас бага зэрэг дүүлдээ. Дашбалбар Омскийн ТМС-д дөрвөн жил сурч төгссөн. Сүүлд Горькийн дээд сургуульд суралцаж төгссөн. Горъкийд шалгалт өгөх болж. Математикийн шалгалт авдаг байж л дээ. Тэгсэн Дашбалбар шалгалт дээрээ «Тэр Горькийн дээд сургууль чинь уран зохиол үздэг болохоос тоо боддоггүй юм байх чинь билээ» гээд шүлэг бичээд өгчихсөн гэсэн. Тэгэхээр нь комиссынхон ярьж. Комиссын даргаар нь Л.Дашням гэж эрдэмтэн, зохиолч байж. Шүлэг нь үнэхээр сайн болохоор ярилцаж байгаад Горькийд явуулсан гэдэг юм. Горький төгсөж ирээд Утга зохиол урлаг сонинд ажиллаж байсан л даа. Бидний шүлгийг сониндоо сайн тавьж өгнө. Харин алдар цолтой зохиолчдын шүлгийг «үзүүлээд» өгнө дөө.

-Ер нь шударга хүн байсан гэдэг?

-Жигтэйхэн шударга. Дашбалбарыг нэг хэсэг Сэрүүлэг сонин айхтар доромжилсон юм. Тэр үед би Баян монгол гээд чөлөөт радиогийн студи байгуулаад ажиллаж байсан. Нэг өдөр «Аугаа их Очирбатын Дашбалбар» гээд 30 минутын нэвтрүүлэг хийсэн юм. Ажил дээрээ байж байтал Дашбалбар Сүхбаатар аймгаас ярьж байна. «Чиний нэвтрүүлгийг үзээд амьсгаа авлаа» гэж хэлж байсан (нулимс унагав.сурв) Амьсгал хураахад нь очсон. Оршуулахад нь ч очсон. Сүхбаатар, Чойбалсанг хөдөөлүүлэхэд тийм том оршуулга болж байсан юм уу, бүү мэд. Маш том оршуулга болсон. Зарим нь байшингийнхаа орой дээр гараад зогсчихсон, хүн болгон харуусан, жигтэйхэн эмгэнэж байсан. Зохиол бүтээлийг нь ботьлоод хэвлэж л байна. Хүүхдүүд нь гаргаад ирэх юм байгаа биз. Ганц нэг юм гарсан олигтой юм алга л байна лээ. Дашбалбарын үхсэн шалтгаан тодорхой шүү дээ.

-Тийм үү?

-Тагнуулын ерөнхий газрыг УИХ-ын гишүүн Ц.Нямдорж, Дашбалбар хоёр шалгахаар очсон. Ер нь тааруухан, удирдлагыг нь халж солих юм яриут нөгөөдүүл нь задалсан Чингис архи гаргасан гэж байгаа. Тагнуулын ерөнхий газрын дарга нь өөрөө уулгүй, Нямдорж нэг хундага уусан юм уу, яасан юм Дашбалбар бүгдийг нь уучихгүй юу. Хор найруулсан архи байсан, тэрнээс хойш бие нь муудаад, тэгээд л үхсэн шүү дээ.

-Хэн ч таныг өвдсөн гэж харахааргүй сайхан болжээ. Гудамжинд хүмүүс таныг таньж байгаа биз дээ?

-Өө танилгүй яахав. Хүмүүс «Өө та амьд байгаа юм уу» гээд ганц нэг хундага уучих гээд дагуулах гэдэг юм. Би дагадаг ч үгүй. Үгүй яахав, хүн намайг мартаагүй л юм билээ. Миний зохиолыг ч, хэлж ярьж байсан үгүүдийг ч мартаагүй байна. Түүнд дотроо баярлаж л байдаг даа. Одоо зохиол бүтээлээ хэвлэн нийтлээд ирэхээр хүмүүс намайг урдаасаа ч илүү бүрэн таних байх аа. Эргэлзэх зүйл алга.

-Ярилцлагынхаа төгсгөлийг таны мэдэлд үлдээе?

-Ард түмэн зоригтой байгаасай гэж хэлмээр байна. Дундыг бариад, худлаа үнэн улс төржөөд, гэр орондоо шивэгнээд, аймхай харимхай байж болохгүй л дээ. Нэг их хашгираад байх нь юу юм, гэхдээ шийдэмгий, зоригтой, тууштай байгаасай. Тэгэхгүй бол Монгол минь хэцүү байна шүү.

/Д.Эрдэнэтуяа. 2009/11/07 "Нийслэл Таймс" сониноос/

Б.Баярсайхан

Өлөгчин

Өлөгчин хүнээс илүү юм ч үгүй, гажуу юм ч үгүй. Туранхай мөртэй, эцэнхий жаахан билээ. Харин нүд нь гэрэл цацруулсан ногоон юм. Ногоон гэхдээ оюу шиг цийлэн ногоон бас биш. Номин шиг цэв цэнхэр ч бас биш юм. Номин оюу хоёрын ууссан завсрын цэнхэр туяатай гэрэлт ногоон нүд билээ. Энэ нүднээс л хамаг хэрэг үүдсэн юм. Омгийн бүх эрчүүд түүнд тачаадаж билээ. Нууцын орноо хагас дутуу хаасан бүдүүн хадуун зэрлэг эрс эцэнхий жаахан өлөгчингийн юунд тэгтлээ унаж тусдаг байна вэ?
Өөрсдийн нь эхнэрүүд гэж чийрэг бадриун, идэр есийн хүйтэнд дагжиж үзээгүй өөх харвин зузаан, мунаар цохивч нэг удаа тэсэхээр муухан эрсээс ч хавьгүй илүү эмс билээ. Тэгэвч хөгшин залуу гэлтгүй бүгд өлөгчинд татагдаж түүнийг тойрсон нэгэн хүрээ үүсгэдэг байв. Юунаас болж тэр вэ гэж эр эмгүй толгой гашилган боддог байлаа.
Харин эхнэрүүд өлөгчинг өрөөсөн нүдээрээ ч үзэхгүй.
-Шулам царайлсан олиггүй өлөгчин гэлцэнэ.
-Галд шатаж усанд үйж далдраасай гэж зүхнэ.
-Нүдийг нь ээ. Яг шуламаа... шулам гэж арга нь барагдан шогширно.
Олноос зүсэлж өмчилсөн өнөө "хар юм" нь сав хийвэл өлөгчинд сэртэндэж, маасганаж саасганаад байхаар чинь ямар ч эм амьтан сэтгэл амар байж дөнгөх үү дээ. Үгүй, яавч зүгээр сууж чадахгүй. Өмчирхөх зөн гэдэг зүрх сэтгэл бий болохоос ч өмнөх эд юм.
Тараг исэхээр савнаасаа хальж сагадаг. Хэнд ч, юунд ч үл захирагдан асгаран урссаар байдаг. Яг энүүнтэй адил эхнэрүүдийн хар хор исэн иссээр байв. Тэвчээрийн түгжээ пүрш шиг мултрав. Бортогоны тагийг хол чулуудан тараг сагах нь тэр. Ариун цагаан сүүний тараг биш эхнэрүүдийн дотроо исгэсэн өшөө хорслын, байж ядсан тэчьяадал, уур хилэнгийн тараг юм. Эр нь энхрийлэн сорж, үр зулзага нь зүүгдэн үлгэж тэжээгддэг зангирсан хоёр хөхнөөс нь цагаан сүү ивлэдэг билээ, уг нь. Тэгэвч яахаараа арзыг нэрж хорз, хорзыг нэрж хор болгосон шиг тараг исдэг хэрэг вэ. Мод шатааж, төмөр хайлуулах хүчил шүлт шиг уур хилэн хөөрхий өлөгчингөөс яс үс ч үлдээхгүй үгүй хийхээр хөөсрөн пор пор буцалж байв.
Эрс эрхбиш ходоодноос гадна зүрх гээч юмтай тул өлөгчинг хаацайлан эхнэрүүдтэй уралцах шахжээ. Багаахан шиг гардан тулалдаан болох дөхсөн юм байх. Эхнэрүүдийн буруу ч юу байх билээ гэмээр юм. Яагаад ер нь өөрийн өмчийг өөрөө эдэлж хэрэглэж болохгүй байх билээ дээ.Тэдний дунд өлөгчинг эзэмдсэн нь ч байв, эзэмдээгүй боловч эзэмдэх сэн гэж цаг үргэлж шүлэнгэтэж явдаг нь ч байв. Юу ч болов өмгөөлөх нь өмгөөлжээ.
Тэгэвч эхнэрүүд гэдэг эхнэрүүд юм. Тэдний хуурч овлох, харгислан тамлахын дэргэд хамгийн сайн яргачин ч балчирдана. Яргачин бол эзний зарлигаар цаад нүгэлт болон нүгэлгүй амьтныхаа судсыг нь сугалж, арьсыг нь өвчиж, халуун гадсан дээр суулгаж тамлах нь бий. Тэгэвч хэзээ ч тэрний тархинд ийм аймшигт санаа орж ирэхгүй. Магадгүй энэ санаа анх эхнэрүүдийн тархинд боловсорч харин хийхийг нь яргачин хийдэг байж болох юм.
Зэрлэг эрс ходоодны дуудлагаар ан ав эргүүлэн хэдэн уул давж, хэдэн гол гатлан одов. Эхнэрүүд арай л баярын марш тоглуулж үдсэнгүй.
-Ятууны шөл уумаар байна шүү гэж нэг нь тунирхав.
-Гахайн өөхтэй хавирга шарж идэх сэн...
-Бугын чөмөг ташаад сорж суух ч ай даа бас л сайхан юмны нэг дээ гэлцэн тал талаас нь шаагилдаж гэнэ.
Эрс "хайртай" эмсийн даалгаврыг тархиндаа бичээд аян зам шуударчээ. Их олон хоног ч өнгөрч, захисан болгоныг олж авлахын тул эцэж цуцалтгүй цааш явсаар л байв.
Харин энэ хооронд эхнэрүүд өлөгчинг шүүжээ. Хийх ажилгүй тэдэнд энэ зугаатай, бас бахтай сайхан юм байв. Өшөө хорслоо өөрийн гараар тайлна гэдэг бодвол сайхан л байдаг байлгүй дээ.
Эхнэрүүд гэвэл үзэшгүй муухай эмс байв. Үс гэзэг нь сэгсийсэн, хав хар дэлэнгээ унжуулсан, бөгс нь шавар торх шиг ландгар, тахир гишүү шиг хөлтэй, арьс нь матрынх шиг арзгар ажээ.
Даанч тэр үед гоо сайхны тухай ямар нэгэн ойлголт байсангүй.
-Эхнэрүүд минь! Энэ өлөгчинг яаж шийтгэх вэ? Энүүнээс болж амар заяа үзэхээ болилоо. Өнөөх хар юм маань энүүний төлөөнөө...
-Харин тийм гэм. Энүүний төлөө...
-Шулам царайлсан энэ өлөгчингийн төлөө
-Тэгээд яагаа вэ? Энүүний төлөө юм, тэд бүгдээрээ... Өнөөхөөр нь улайтгасан гадсан дээр суулгах уу энүүнийг?
-Тэр чинь юу юм бэ? Нялх хүүхдийн тоглоом сэдэх юм даа чи.
-Муу ёрын хоёр гарыг нь хуга цохилтой биш дээ. Өнөө муу "хар юм"-ыг минь тэвэрч байдаг гар шүү дээ.
-Ингэхэд ер нь энүүний юунд болж тэд шүлэнгэтэж байдаг вэ? Та нар бодож үзсэн үү гэж торх шиг ландгар бүдүүн бөгстэй цоохор эхнэр хэлэв.
-Нээрээ тийм. Юунд болдог байсан юм бол тэд...?
-Энүүнд минийх шиг дэлэн лав байхгүй
-Тийм ээ, чинийх шиг байтугай минийх шиг дэлэн байхгүй. Минийх шиг хөл байхгүй, тийм биз дээ !
-Үнээн. Чинийх шиг байтугай минийх шиг хөл байхгүй. Бас минийх шиг арьс байхгүй...
-Яг чухам. Чинийх шиг байтугай минийх шиг арьс байхгүй...
Эхнэрүүд бодолд оров. Яахаараа тэгээд эрс зөвхөн энүүнийг гэж шүлэнгэтэн, ягаан шүүс савирах шарсан махнаас илүү үздэг билээ. Бодсоор л байв. Энэ муу эсвэл дур тавихдаа зэрлэг хашгирдаг байж таарна.
-Алив чи, өлөгчин минь дур тавихдаа яг яаж хашгирдаг вэ тэгж хашгираадах !
-Зүйтэй. Хашгираадах, хашгираадах гэлцэн тал талаас нь шахамдуулав.
Хөөрхий өлөгчин юугаа мэдэх билээ. Эрс түүнийг дуртай цагтаа дарж аван дагиж дагиж яваад өгдөг юм чинь, өлөгчин сайхан муухайн тухай юугаа мэдэх вэ.
Тэгтэл өнөөх ландгар бөгст эхнэр гэнэт уулга алдан
-Тэгнээ тэр, мэдээд авлаа шүү гэж бахтай нь аргагүй хашгирав.
-Юу мэдээд авлаа гэж гэлцэн тал талаас нь хашгиралдав. Эхнэрүүдийн зэрлэг инээд учиргүй чанга хашгираанд моддын мөчир дагжин, шарласан шилмүүс нүдний сормос шиг ганц нэгээр сугаран унаж байлаа.
-Нүд....!
-Юун нүд ..солиров уу чи!
-Энүүний хоёр нүдэнд байна...
-Энүүний хоёр нүд яачаав?
-Харахгүй юу чи. Шулмын нүд шиг... гэрэл ассан ногоон нүд. Энэ хоёр нүднээс болж бид амар заяа үзэхгүй байгаа юм байна.
-Тийм байна. Энэ хоёр нүднээс болж. Гэрэл ассан энэ хоёр нүднээс болжээ.
-Одоо яахав, тэгээд. Ухаад хаячихалтай биш дээ.
-Юу ярьж байгаа юм. Ухалгүй яадаг юм. Энэ хоёр нүд асаж байсан цагт хэзээ ч амар заяа үзэхгүй...
-Үзэхгүй болов уу ?
-Үзэхгүй, үзэхгүй. Шарсан хавирга барьж тангараглая. Энэ хоёр нүд байсан цагт амар заяа үзэхгүй.
-Юуг нь хүлээсэн юм бэ тэгээд. Барьж байгаач наадахаа.
-Зүгээр нэг ухаад хаячих гомдолтой юм даа. Эхлээд дэрсээр цоо хатгаж байгаад дараа нь ухаж хаяяа
-Нээрээ тэр нь зөв. Эхлээд дэрсээр цоо хатгая. Дараа нь ухаад хаячихъя...
Эрс олон даваа гүвээг давж, олон ус голыг гаталж, олон хоногийн аянаас ирэв. Олз омог гэж арвин. Гөрөөсний тураг мах, ятуу хөтүү, зэрлэг гахайн хавирга ,бугын нойтон арьсаа дааж ядан ирэв. Нар салхинд явж аяншихын хэрээр нар салхинд зүлгэгдсэн хүрэн бор арьс нь гэрэлтээд улам ч зэрлэгэрхүү болсон хүдэр бадриун эрсийн инээлдэх нь хүртэл бас зэрлэгэрхүү болжээ. Өлөгчингийн дэргэд байхдаа нойтон бургас шиг уян зөөлөн болдог байсан юм.
Эрс, хэн нь ч хамаандлаагүй байхад нэгэн дуугаар
-Өлөгчин хаа байна гэлцэв.
Эхнэрүүд бас л хэн нь ч хамаандалж дохиогүй байхад нэгэн дуугаар
-Өлөгчин та нарын араас тэнээд алга болсоон гэв.
-Ай хөөрхий, тэрнийг минь чоно идчихсэн байх гэж нэг нь хэлэв. Арай сийрэг ухаантай нь
-Хэзээ ч бидний араас явдаггүй л байсан даа гэв. Эхнэрүүд жишимгүй
-Тэр яах вэ таминь. Галаа хурдхан түлээд махаа шаръя, шөлөө ууя гэж бусдаа шамдуудав.
Гал цоролзон асаж ятууны шинэхэн шөлний нялуувтар үнэр, гахайн өөхтэй хавирганы тос шажигнасан аятайхан үнэр, гөрөөсний нойтон махны хамар цоргим үнэр ойгоор нэг тарж хатсан өвс, навчны дарагдмал үнэртэй холилдон ханхалж байхад зэрлэг эрс хөөрхий муу өлөгчинг онхи мартжээ.
Харин өлөгчин харангасаж үхсэнгүй. Бурханд тэтгэгдэж мөнх насыг олов. Тэгээд үзэсгэлэнт бүсгүйн биед хувилан эрсийн тархи зүрхийг эзэмдэж, дуртай цагтаа эхнэрээс нь булааж, шүүрч аван тохуурхдаг болжээ. Тэр ч бүү хэл яруу дуулал болгоны эхний шадад өлөгчний тухай гансармаар уяруу дуулал байдаг гэж хууччуул өгүүлдэг билээ.

Мягмарсүрэнгийн Хангал

1987 онд Орхон аймгийн Жаргалант суманд Хангалын голын хөвөөнөө төрсөн. Бага наснаас шүлэг бичсэн бөгөөд яруу найрагч Д.Мандахсангийн удирддаг "Уран-Өд" дугуйлангийн гишүүн. МЗЭ-ийн 80 жилийн ойн хүрээнд зарласан анхны номын уралдаанд “Бороо орохын өмнөх өдөр” шүлгийн түүвэр нь шалгаран хэвлэгдсэн юм. Өдгөө өдөр тутмын "Үнэн" сонинд ажиллаж байна.

Он удсаны дараа өнөөдрийг дурсахаар…

Уснаа мартагдсан эзэнгүй хялгас  
Он удсаны дараа хялгасан хорхой болно
Урагдаж гээгдсэн өнө эртний үнэрээс чинь
Уйлах мэдрэмжийг өмчлөхөөс эмээнэ
Ув улаан зүрхтэйгээ ирсээн, би
Уурших үедээ эргээр чинь алхмаар санагдана.
Уснаа үлдээх уйтгарт санаашрал  
Он удсаны дараа үлгэр болох ерөөлтэй
Нуурын гүнд бясалгасаар… өнөө чимээгүй,
Бодлын аниргүйд салхи унтчихвий дээ…
Бороо далимдуулж битгий уйл бүсгүй
Сар  чамд уусан шингэнэ, нар харцнаас чинь ойно 
Халуун зүрх, хүйтэн инээд нэгэн биед цогцолсонд
Оршихуй тэрсэлдэх тусмаа батжихыг ойлгоно.
Бүхэллэг, дусаллаг  усны мөн чанарт
Бүлээн биеэ хувилгахыг гэрээслэж,
Орхигдсон санаашрал дунд чинь  өөрийн зайг тэмдэглээд
Он удсаны дараа өнөөдрийг дурсахаар ирэхсэн. 
***
Яван явсаар улаан
Гаран гарсаар улаан
Уйтгартай уур хүргэм улаан.
Амьдарсаар улаан
Амьдралаас явсаар улаан
Дурсамж улаан
Дулаан амьдардаг аа, би
***
Хайртай
Хавраас хаварт
Харцнаас үзэн ядалтад
Хамгийн сүүлчийн зүүдээ хүртэл
Хайртай
...
***
Эрх чөлөөг үзэн ядахуй

Алгаа хацартаа наагаад цурхиртал уйлмаар
Адгасан мэдрэмж дахиад л төрлөө
Хараад л баймаар, харагдаад л суумаар
Хайрлаад л дуусмаар…
Бусдын мөрөөдлийг гудамжнаас олбол
Чиний амьдралаас асуух юм даанч их байна
Нүдээ аниад л хүүхэд насаа мэдрэхсэн…
Уртаар амьсгалмаар, шар үсээ салхинд хийсгэмээр  санагдана

Газар доороос ч дуулдах ганцаардлын дуугаа аяласаар
Гавъяа шагналаар зүрхээ будагсадтай цуг
Гал голомтод чинь багтах хүсэлгүй би
Нүдэнд үзэгдэхгүй ногоон ургамалтай өрөөндөө
Нүдээ анилгүй зүүдэлж сурахыг л хичээнэ
Анхных шигээ инээмсэглэлээрээ догдлуулбал чинь
Алхан одно оо, өөрөөсөө…
Алгаа хацартаа наагаад л амьдралаас
“Хүн” байхаа болих эрх чөлөөг олно оо.
***
Буй биеэрээ…

Буй биеэрээ шорон болжээ…
Харцнаас цөллөг үзэгдэж
Арьснаас цөхрөл хан хийнэ.
Хуруунаас минь хувь тавилан алдуурахад
Хавирганыхаа завсраар амиа тэмтрэхэд хүрнэ.
Хүүхэд насаа нуугдаж харахаас аргагүй
Хуурамч болсоон би…
Үл ялиг улаан туяатай зүрхнийхээ
Өчүүхэн буланд мөрөөдлөө нуусан сан.
Буй биеийн минь эхний өрөөнд харааны шилтэй бүсгүй
Хамгаас тааламжтай санаа алддаг
Удаахь өрөөнд цээл хоолойтой эмэгтэй
Уйлаад л суудаг…
Нөгөө өрөөнд өөртөө итгэлтэй хоёр дагина
Надад хүлээн зөвшөөрүүлэх үлгэрүүдээ хэлдэг
Зүүдэнд ч сонсдох тэдний тачаалаас
Бурхан болох замыг олно.
Буй биеийнхээ гинжийг тайлбал харин
Буцаж ирэх замгүй болохоо мэднэ.
***
Минийх

Нэг л өглөө нар өөрөөр мандаж
Миний сэтгэлийг сэрээнэ
Нэг л үдэш сарнаас өөр нөхөргүй болж
Миний тархины ургамлууд ширэлдэнэ
Нэг л удаа санаа алдаад би
Ганцаардлын сахилаа үүрд гээнэ
Нэг л юм дутуу санагдвал би
Тэнгэрт далавчны ором үлдээгээд нисэн одно оо
Нэг л мэдэхэд гэсгээлийн өрөөний үүдийг нээж
Хөвөлзсөн хавар ирнэ
Нэг л мэдэхэд шоргоолж гүйж, цонхны чинь өмнө цэцэг дэлгэрнэ
Нүдний манан арилгаж улаан даашинзтай бүжих мэт
Дулаан бороо зүсэрнэ
Нууцат мэнгийг үнссэн анхилам шөнүүд анхных шиг үргэлжилнэ
Тархин дотор минь өвс ургаж, шувууд өндөглөлөө ч
Тамхины утаа мэт өөрийн сүүдэр замхарлаа ч
Ертөнцийн хязгаараас хашхирах сүүлчийн нэр л
Мөрөөдөл, дурсамж, минийх…
***
Бурхан

Мөнхийн асуултыг чинь олохоор
Мөрөөдлөө хүүдийлж одлоо
Ертөнцийн аглагт хана ширтсээр  зүрхээ зогсоох цагт
Ерөөс харцанд минь инээмсэглэл тодорч
Цас будрана.
Санаа алдахаар дурсамжаа уудлах аяст
Сарны гэрэлд тохиосон бүхэн хийсэн оджээ
Зүүднээсээ хагацаж ядахдаа л жамыг дагаж
Ижийдээ захиа бичнэ      
Ирэх хавар цэцэг дэлгэрэх тухай хүүрнэнэ
Тариа тарьж, талх иднэ
Тахиа тэжээж, өндөг шарна
Амьдралын өнгө шаргалтахыг ч анзааралгүй намаржина
Гол усны чимээнд зөөлрөн сууна
Шувуу өт зуун нисэхийг үзнэ   
Өвс найгахад уярна
Өрөөндөө мөнхрөхөөр явлаа би
Өлмийд минь цэнхэр чулуу торсоныг
Хүүдээ өгөхөөр хадгална
Мөнхийн асуултын нэгэн хэсэг гэж тайлбарлана...
***
Гадаа ямар байгааг мэдэж байна уу
Бороо ороод л...
Яаж ийм дулаахан, зөөлөн, дотнохон шивэрдэг юм бол оо
Танай цонхыг бас л бүлээхэн алгаараа арчиж байгаа даа
Яг одоо л уулзвал...
Яг одоо л чамайг анхных шигээ үнсвэл...
Үсний чинь үзүүрээс хуучин бороо дусвал...
***
Санаад л байна.
Өглөөгүүр халуун байхад
Өдөр гурван цагт бороо ороход
Үдэш шар айраг шимэхдээ
Үнэндээ бүх мөчид санаад л байна.
Үүрээр
Үд дундад
Үдшийн бүрийд
Үнсэлцсэн шөнүүдэд
Одоо ч бас... 
***
“Хуучин болзоо”

Үнэрлээд л
Үнсэлцээд л
Хүрэлцээд л
Хөтлөлцөөд л
Инээмсэглээд л
Тэврэлдээд л
Ширтэлцээд л
Шивнэлдээд л
Туниад л
Салаагүй байж уулзахын тухай ярилцаад л
***
Тогтоол уснаа бидрэх хэлбэр...
Гөлрөн суух агшнаа
Чулуу шидэж тоглодог байснаа гайхан бодно.
Өөрчлөлт бүхэн нээлт болдоггүй байжээ.
Тогтоол усны нам гүм
Бидрэх хэлбэрийн үзэсгэлэн
Байгаль зүүрмэглэхийг бахдах
Түрүүхэн ирэхдээ ийм бодолтой байсансан бол...
Мөчир найгахыг энхрийлэгч
Салхины мөрөнд зүүрмэглэгч
Санаа алдахдаа орчлонд ирэгч...
Адган хүссээр дотоодоо чагная гэж
Амьдралыг томъёолохоор
Өвсний гарыг үнсэхдээ
Гурван шоргоолж гишгэсэн байна.
***
Тэнгэрээс унасан нар
Тэндээ хононо гэнэ ээ
Тийм болоод л…
***

Хөхөө минь би хэд дурлах вэ?
Гүүг, гүүг
Нэг, хоёр
Гүүг, гүүг
16,17
Гүүг, гүүг
...
Хөхөө минь би хэзээ үхэх вэ?
...
***
Оддыг тоолох хүсэл төрөөд өө
Оройжин тэнгэр ширтэж хэвтэв
Эхний од гарахад баярлаж
Удаахийг нь тэвчээртэй тэмдэглэв
...
Оддыг тоолох хүсэл төрөөд өө
Бүдэг нь тодорч, тод нь замхрах
Хуучин нь мартагдаж, дахин шимтэх
Хэрвээ үүнийг дөнгөчихвөл өвс тоолж болох юм байна.
...
Оддыг тоолох хүсэл төрөөд өө
Олон ааштай чиний ертөнцөд яагаад
Одод ийм хурц гэрэлтэнэ? 
Үс, намайг татагч увидаст үнэр
Хүйтэн шөнөд уусан замхрах чинь
Хүслийн минь зоргоор...
Тэнгэрийн эрхэс та хоёр тийм болоод л…
Оддыг тоолох хүсэл төрөөд өө…
***
Хааяагүй хуцах нохойн дуутай
Харанхуй шөнө...
Хааяахан дуслах бороонд
Шалба норохыг хүсэн алхахдаа л
Хатаж үхэх тавилантайгаа ойлголоо
***
Хацар дээр
Уруул дээр
Нүд, мөр
Хацар, нүд, үс, хуруу, мөрөн дээр
Хаврын бороо...
Хатаж, аглагшжээ
***
Өвс найгахыг ажин өдөржин алхлаа
Үснийхээ хийсэхийг харсангүй... би
Шувуудын жиргээг шөнөжин сонслоо
Наргүй тэнгэрт хэрээний мөр л үлджээ...
Гүүрэн дээгүүр хүмүүс
Гүүрэн доогуур гол мөрөн...
Гүндээ хүсэл мөрөөдлийг живүүлнэ
Гүехэн байгаа даа, ганцаардал минь

Чулуу шидэн тоглодог бол одоо түүнийг ширтэн сууна
Он оны өмнөх улаан цэцэгс одоо ч   шаргалаарааг мэдэрнэ
Он оны дараах дулаан амьдрал одоо ч хуучнаарааг ухаарна
Оршихоон байгаад уджээ... би
Өглөөхөн өвсний толгойд шүүдэр буусан гэхээр л
Өөртөө дуу аялах минь гэнэн санагдана
Худгаас ус авахдаа хуруугаа жиндүүлээд ирэхэд
Хацартаа наахад чинь уйлахгүй байж чадсангүй, ээж ээ
Хүүхэд байхад минь тарьсан цэцгээ      надад
Үлгэр хэлэхдээ л хатаачихсан юм уу...

/"МОНЦАМЭ мэдээ" сонин. 2009.09.25-ны дугаараас/