АРДЫН ХУВЬСГАЛЫН ӨЛГИЙ АМУУ ТАРИАНЫ НУТАГ



МОНЦАМЭ агентлаг Сэлэнгэ аймагтай үүх түүхээрээ холбоотой. Сэлэнгэ аймагт ардын хувьсгалын анхны ялалтын уухай мандаж, шинэ Монгол Улсын түр Засгийн газар байгуулагдан, МОНЦАМЭ тэр тухай “Монголчуудын бослого” мэдээг 1921 оны гуравдугаар сарын 18-нд өдгөөгийн Алтанбулаг сумаас “МОНТА мэдээллээ” хэмээн дэлхий дахинаа цацсан түүхтэй. Тодруулбал, тэрхүү “Монголчуудын бослого” мэдээнд “Чита. 1921 оны 3 дугаар сарын 23. /Дальта/ Троицкавская /Дээд шивээ/-гаас авсан мэдээнээс үзвэл Унгерн, Комаровский нарын удирдсан хэрмэл дээрэмчин бүлэг цагаантан хийгээд санаа сэтгэлээр бүрэн дампууран унасан Хятадын цэргийн эрхтний аллага таллагад нэрвэгдсэн монголчууд тэмцэн босч Маймаа /Хиагт/ суурин болон түүний ойролцоох газруудыг байлдан эзлээд Монгол Ардын Засгийн газрыг зарлан тунхаглав.
Дэлхийн империалистуудын түрэмгий ашиг сонирхлыг илэрхийлсэн Оросын цагаантны балмад бодлогын эсрэг Монголын Засгийн газар шийдвэртэй тэмцэж, тусгаар тогтнолоо хамгаалан нутаг дэвсгэртээ аж төрөн сууж байгаа энгийн номхон орос, хятад, монгол иргэдийн энх амгалан аж байдлыг аль болохоор хамгаалах зорилт тавьж байна. Маймаа /Хиагт/-д гарсан улаан монголчуудын бослого нь Монголын хүн амын бүх давхаргыг хамарч ойролцоох хошуудад амжилттай дэлгэрч байна гэж хилийн районоос мэдээллээ /РОСТА/” гэжээ.

МОНТА нэрээр байгуулагдсан Монголын цахилгаан мэдээний агентлагаас гадагш цацсан энэхүү анхны мэдээг Ардын журамт цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын даалгавраар зөвлөгч-сургагч И.Г.Демко хэмээгч хүн илгээж, мөн оны 3 дугаар сарын 30-ны өдрийн “Правда” сонинд нийтлэгдсэн түүхтэй.
90 жилийн ойн босгон дээр түүхэн энэ үйл явдлыг мөнхжүүлэх, улмаар МОНЦАМЭ агентлагийн өнөөгийн ажил байдлыг энэ бүс нутагт сурталчлах, “МОНЦАМЭ мэдээ”, “Хүмүүн бичиг” сонины уншигч-редакцийн уулзалт зохиож, иргэдийн санаа бодлыг сонсон, ажил амьдралтай нь танилцах зорилгоор МОНЦАМЭ агентлагийн сурвалжлах хэсэг зургадугаар сарын 16-19-нд Сэлэнгэ, Дархан-Уул аймагт ажиллаад ирлээ.
***
Ажил үйлсээрээ тэргүүлсэн хоймор нутаг



Өргөн Сэлэнгэ минь холын замдаа
Ой дундуур шуугин урсана
Өтгөн шаргал тариалан минь
Түүний дэнжээр халиуранхан байна...хэмээн дуулдаг Сэлэнгэчүүдийн ажил амьдрал өөдрөг, зуншлага сайхан хүн малын зоо тэнэгэр байна. Аян замд биднийг угтаж уулзсан аймгийн ЗДТГ-ын Төрийн захиргааны удирдлагын хэлтсийн дарга С.Отгонжаргал, МОНЦАМЭ агентлагийн Сэлэнгэ аймаг дахь сурвалжлагч Р.Бумдарь нар тус аймаг 2009 оны ажлын амжилтаараа улсдаа тэргүүлсэн эхний таван аймагт багтсан тухай таатай мэдээ дуулгалаа.
Сэлэнгэ гэхээр өргөн талд халиурсан тариа буудай, амт чанараараа гайхагдсан хүнсний ногоо, утсан загас, зөгийн бал, хмельтэй талх хэн хүний санаанд ордог. Үнэхээр л тийм юм. Хаа сайгүй хагалсан газар, соёолон буй тариа, хашсан ногоо. Тариалангийн газраа эргэсэн тариаланч, ногоон дундаа бүртэлзэх ногоочин үзэгдэнэ. Тариаланч, ногоочид хаврын тариалалтаа хийгээд түр амсхийгээд байгаа аж.
Сэлэнгэчүүд нийт 54 нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг, үүнээс хмельтэй талх, утсан загас, зөгийн бал, чацаргана нь нутгийн бренд бүтээгдэхүүн болсон гэж тэд ярьж байна. Хаа байсан Увсын чацаргана яагаад Сэлэнгийн бренд болчихдог хэрэг вэ гэсэн чинь сүүлийн жилүүдэд Сэлэнгийнхэн чацаргана ихээр тарих болжээ. Ургац сайн байгаа учир чацарганы аж ахуй сүүлийн үеийн хамгийн их хөгжиж байгаа үйлдвэрлэлийн нэг болжээ. Угийн ажилсаг хүмүүс болохоороо тэндээ тос гаргаад, жүүс хийгээд /өөр юу хийдэг юм бүү мэд/ тэдгээр бүтээгдэхүүн дээрээ “Сэлэнгэд үйлдвэрлэв” гээд тавьчихаж. Сэлэнгийнх биш гэж маргах ямар ч үндэсгүй. Чацарганыг нутагшуулаад бренд болгосон хэрэг.
Сэлэнгийнхэн нийслэлийн Баянгол дүүргийнхэнтэй гэрээ байгуулаад нутгийн бүтээгдэхүүнүүдээ тус дүүргийн бүх захаар зардаг болсон байна. Бусад аймаг санаа авмаар санагдсан шүү.
Монгол орны газар тариалангийн гол бүс нутаг болохоор айл өрх бүхэн тариа ногоо тарьж, туслах аж ахуйг хөгжүүлж чадсан, тэр хэмжээгээрээ иргэдийнх нь амьдрал ахуй баталгаатай, бусад аймгийн иргэдээс илүү хангалуун амьдардаг санагдлаа. Тариа ногоогоо тарихаас гадна уламжлалт тахиа, гахай, зөгийгөө өргөнөөр үржүүлдэг төдийгүй тэмээн хяруулын өндөг Оросоос нууцаар хил давуулж оруулж ирээд үржүүлэн нутагшуулж, одоо тэр нь ашиг орлогынх нь гол эх үүсвэр болсон овсгоотой иргэн хүртэл байна.
Аймгийн нутаг дэвсгэрийн 50 гаруй хувь нь буюу 2084,6 мянган га нь хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар гэнэ. Газар тариалангийн салбарт улсын хэрэгцээт үр тарианы 60 хувь, төмсний 28 хувь, хүнсний ногооны 63, байгалийн хадлангийн 20 шахам хувийг үйлдвэрлэдэг байна.
Аймгийн Засаг даргын орлогч С.Бүрэнбат: “Энэ жил 141 мянган га-д тариалалт хийлээ. Тариалалтын хэмжээ хуучин нийгмийн үеэсээ давсан. Хүмүүсийн санаа сэтгэл ихээхэн өөдрөг байна. Энэ жилийг аймгаас жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх жил гэж зарласан. Сумдаа 4 бүсэд хуваагаад жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжүүлэх зорилттой байна. Сэлэнгэчүүд ногоо тарьж, даршлахаараа алдартай. Өрхийн үйлдвэрлэгчдийн ихэнх нь ногоо тарьдаг. Энэ жил тэдэнд зориулан 400 сая төгрөгийн хүүгүй, барьцаагүй зээлийг үр сортоо шинэчлэх, шошго, хаягаа цэгцлэхэд зориулан олголоо. Үр зохих хэмжээгээр нэмэгдсэн гэж үзэж байгаа.
Ирэх жил аймаг байгуулагдсаны 80 жилийн ой болно. Үүнийг угтаад аймгийн хэмжээнд энэ жил 3 тэрбум гаруй төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг бүтээн байгуулалт, сум суурингийн иргэдийг амьдрах ая тухтай орчноор хангахад зориулан хийжээ. Тухайлбал, 6000 хүний суудал бүхий иж бүрэн цэнгэлдэх хүрээлэн, түүхэн дурсгалт гэрэл хөшөөдийн цогцолборыг барихаар ажлыг нь эхлүүллээ. Энэ ондоо төлөвлөгөөт ажлуудын 80 хувийг гүйцэтгэнэ.
Аймаг 102 мянга гаруй хүнтэй. Баруун аймгаас малтай иргэд их шилжин ирж байна. Үүнээс үүдээс аймгийн хамгийн хэцүү шийдэж цэгцэлдэггүй ажил мал боллоо. Малын бэлчээргүй болсон. Аймагт 750 мянган мал байхад л хангалттай гэж үздэг. Гэтэл 1.560.000 мал манай нутаг дэвсгэрт байна. Малчид, тариаланчдын хооронд газар нутаг булаацалдсан маргаан их гарах болсон. Бидний барьж байгаа гол бодлого эрчимжсэн мал аж ахуйг түлхүү хөгжүүлэх. Тиймээс ч сүргийн хатуу дэг тогтоосон. Ялангуяа ямаа, адууг хатуу хориглож байгаа” хэмээн аймгийн ажил байдлын талаар товч танилцууллаа.
Шаамарын тэргүүн зөгийчнийд
Шаамарын жимс ногооны аж ахуй гэж дээр үеэс нэрлэж хэвшсэн Шаамар сум руу Сүхбаатар сумаас 20 км давхиад л хүрчихдэг аж. Зөгий үржүүлэг, бал үйлдвэрлэлээрээ сүүлийн үед аймагтаа төдийгүй улсдаа нэр хүнд олоод байгаа “Аргангат” нөхөрлөлийн үйл ажиллагаатай танилцлаа. Нөхөрлөлийн тэргүүн Ж.Баярсайхан Башкирт 6 жил зөгийний чиглэлээр сурсан нэгэн гэнэ. 1995 оноос хойш энэхүү зөгийний нөхөрлөлөө байгуулан үйл ажиллагааг нь эхэлжээ. Зөгийгөө үржүүлнэ, үржүүлсэн зөгийнээсээ зохих үнээр зарна, дээр нь зөгийнөөс гарсан бүтээгдэхүүнээ зардаг. Эдний гол нэрийн бүтээгдэхүүн “Шижир” нэрт зөгийн цэвэр бал.
“Аргангат” нөхөрлөл 500 орчим бүл зөгийтэй юм байна. Жилдээ 4-5 тонн бал хураадаг. Нэг бүл зөгий 8-10 кг бал гаргадаг аж. Үндсэн таван зөгийчинтэй, хажуугаар нь улирлын чанартай, шаардлагатай үед түр туслах ажилчид аваад ажиллуулчихдаг, зөгийчдийнх нь дундаж цалин 250 мянган төгрөг байдаг гэнэ.
Нэг кг зөгийн балаа газар дээрээс нь 18000 төгрөгөөр зардаг, ихэнхийг нь “Номин” авдаг ажээ. “Номин”-гийнхон 18000 төгрөгөөр авсан зөгийн балаа Улаанбаатарт сүлжээ дэлгүүрүүдээрээ 24000 төгрөгөөр зардаг гэнэ.
“Аргангат” нөхөрлөл нь 1997 онд аймгийн шилдэг бренд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчээр шалгарч байсан бол 2009 онд зөгий нь төвийн бүсийн шилдэг бренд, шилмэл мал болж байжээ. Сонирхолтой нь зөгийчид зөгийгөө нэг төрлийн мал гэх юм. Биш гэх бас л үндэсгүй. Намар цэцэггүй болохоор өвөлжөөндөө орж, сахарын сиропоор тэжээлгэдэг ажилчин зөгий хаврын эхний цас хайлж хайлс, монос цэцэглэхээр ажилдаа гардаг байна. Ажилчин зөгий өдөртөө 4-5 км газарт явж хоолоо цуглуулдаг. Хэдий олон бүлтэй ч хэзээ ч бүлээсээ төөрөхгүй.
Бүлдээ ажилчин зөгий, гэрийн /туслах/ зөгий, хатан зөгий, эр зөгий гэсэн бүтэцтэй. Ажилчин зөгий нь цэцгийн тоос цуглуулах, ус зөөх гэх мэт гадуурх бүх ажлаа амжуулна. Гэрийн зөгий болохоор дотоод ажлаа амжуулна. Хавар хатан зөгийг хамгийн чадалтай, хамгийн өндөрт хөөрч түүнд хүрч чадсан нь хээлтүүлдэг юм байна. Яг л чоно шиг. Нэгэнт хатан зөгийг хээлтүүлэх эрх авсан эр зөгий яг л хаан шиг тэжээлгээд л байж байдаг гэнэ. Идэмхий гэж ярилтгүй. Ажилчин зөгийний 2-3 удаа идэх хоолыг ердөө нэг дор л идчихдэг аж. Гэхдээ эр зөгийний жаргал богино. Хатан зөгий хавар эр зөгийг өөрөө гарган тэжээж байгаад намар хүйтрүүт үүрнээсээ гаргаад хаячихдаг аж. Гарахгүй гэснийг нь бүр чирээд гаргаж хаядаг байна. Хөөрхий эр зөгийний нас ингээд л дуусна даа. Бүр үхсэний нь дараа хавь орчноо хүртэл цэвэрлэдэг гэж байгаа.
Ж.Баярсайханы гэргий Т.Шижиртуяа, 36 жил зөгийчнөөр ажиллаж байгаа Цагаанчулуун нар зөгийнхөө талаар энэ мэтийг сонирхуулж, ажлаа танилцууллаа.

Газрын өгөөжийг нэмэх био бордоо
Ургамлын бордоо үйлдвэрлэдэг Сэлэнгэ аймгийн “Био-агро” ХХК-ийн ажил байдалтай танилцлаа. Тус компани 1996 оноос хойш бордоо үйлдвэрлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж иржээ. Жилдээ 100 мянга орчим литр био бордоо үйлдвэрлэж, Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Хөвсгөл, Төв, Булган аймгуудад борлуулдаг байна. 1997 оноос хойш улсад ургацаараа тэргүүлсэн бүх компани “Био-агро”-гийн бордоо хэрэглэж, үр шимийг нь хүртэж байжээ.
Эдний бүтээгдэхүүний давуу тал нь хүн байгальд хоргүй экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн учир ямар ч ургамлыг бордож болдог. 1 га-д химийн бордоо 200-300 кг ордог бол био бордоо ердөө л 10 литр байхад хангалттай аж. Үнийн хувьд ч химийн бордооноос 10 дахин хямд юм байна. Тусгай тоног төхөөрөмж шаардахгүй хэрэглэхэд хялбар энгийн. 1 га-д хэрэглэх бордооны үнэ 1 центнер улаан буудайны үнээс 3 дахин хямд болдог аж.
Тус компанийн захирал доктор Т.Янжив уг нь дулааны инженер хүн аж. Одоо харин биологич болжээ. ОХУ, БНХАУ-д био бордоог төрөөс зориуд дэмжин тусалж дэмжиж байдаг бол манай төр засгийн хариуцлагатай хүмүүс энэ ажлыг ойлгохгүй, санаа ч авахгүй юм. Тэгсэн мөртлөө орос, хятадаас өндөр үнээр бордоо зөөхийг дэмжээд байдаг сурагтай хэмээн тэрбээр сэтгэл дундуур явдгаа илэрхийлэв.
Гэхдээ компаниуд бордооных нь үр ашигтай, хямд төсрийг нь мэдчихээд зориуд авдаг болсон юм чинь Т.Янжив гуайн зүтгэл талаар болохгүй гэж найдаж байна.
Алтанбулагийнхны асуудлыг шийдэж өгөөч, эрхэм түшээд ээ...
Алтанбулаг суманд өдгөө 1382 өрхийн 5000 гаруй өрх амьдарч байна. Дээр нь хилийн хөнгөлөлттэй холбоотой түр бүртгүүлэн хөнгөлөлт эдлэж наймаа хийдэг Улаанбаатар, Дархан, Сэлэнгийн 600 гаруй иргэн байдаг байна. Нэг авах юм нь эндхийн иргэд ажилгүй байна гэсэн ойлголт байхгүй. Иргэд малаа маллаж, газар тариалангаа эрхлээд, аргаа ядахад л хилээр хүмүүс нааш цааш гаргаж, бараа савыг нь зөөгөөд хэдэн төгрөг олж амьдралаа болгоод явдаг аж.
Алтанбулагийн чөлөөт бүс гэж ажил нь урагшилдаггүй, тэгсэн мөртлөө энийгээ ингэе, тэрийгээ тэгье гэхээр чөлөөт бүстэй хамт шийднэ гэж ам тагладаг нэг газартай удаж байна хэмээн иргэд ярьж байна. За энэ ч яахав хөрөнгө мөнгөнөөсөө эхлээд болж бүтдэггүй юм байгаа биз гэхэд орон нутагт хэд хэдэн санаа зориг байвал Сэлэнгээс сонгогдсон гурван гишүүн нь тэрбум тэрбум төгрөгөөсөө шийдээд өгчихмөөр асуудал байна.
Сумын иргэд, удирдлагуудын танилцуулж, төр засгийн удирдлагуудад уламжлуулсан, хэлж яриад шийдэгддэггүй асуудлын түрүүнд сумын цэвэрлэх байгууламжийг шинэчлэх сэдэв орж байна. Цэвэрлэх байгууламж нь 1990 оноос хойш ажиллахгүй болсноос сумын төвийн бохир Монголын ганц эх оронч гол гэгддэг Хиагтын голын урсгалтай /сумынхан Бааст гол гэх болжээ/ нийлэн хавь орчны хөрсийг бохирдуулж, дулааны улиралд халдварт өвчин дэгдэх жинхэнэ голомт болжээ. Хэрвээ энд халдварт өвчин дэгдвэл хил хаахаас эхлээд юун Хонгор болж магадгүй байдал үүссэн байна.
Нөгөө нэг асуудал нь цахилгаан. Харанхуй сум болоход ойрхон байгаа аж. Эрчим хүчнийх нь шугамыг “Дархан-Сэлэнгэ ДЦС” ХХК хувьчилж аваад “танайд гэрэл өгөхгүй, ашигтай томоохон суурин үйлдвэр уурхай руу цахилгаанаа борлуулна” гэх болжээ. Бүр хөдөөгийн хэдэн баг суурингийн цахилгааныг таслах мэдэгдлээ өгөөд байгаа гэнэ. Ингэж дарамталж, борлуулалтын орлогоо өөрсдөө авчихдаг мөртлөө, сэргээн засах ажилд огт анхаардаггүй юм байна. Наад зах нь цахилгааны шонгууд нь аль 1970-аад оны үед босгосон, нэг л хүчтэй салхи гарахад хиараад унахаар болжээ. Орон нутаг өөрийн нөөц бололцоогоор шинэчлэе гэхээр мод огтлох эрх байхгүй, огтолбол өчнөөн сая төгрөг төлөх ялд уначих гээд, хуулиараа төрийн болон мэргэжлийн байгууллага энэ асуудлыг хариуцан шинэчлэхээр заачихсан. Төрийн байгууллага нь мэргэжлийн байгууллага руугаа ханддаг, мэргэжлийн байгууллага нь орон нутгийн өөрсдөө шийдэх асуудал, бидэнд хамаагүй гээд халгаадаггүй, нэг ёсондоо эзэнгүйдсэн байдал үүссэн байна.
Эдгээр асуудлаа шийдэхийг нь шийдэж, зүг чиг гаргаж, хэлж ярьдаг газар хэлж ярьж өгөхийг УИХ-ын гишүүнээр өөрсдийнх итгэлийг олж сонгогдсон эрхэм гурван түшээгээсээ Алтанбулагийнхан хүсэж байна. Энгийн иргэд, аймаг, сумын удирдлагууд хэлж, яриад шийдэгддэггүй болохоор УИХ-ын гишүүд асуудлыг шийдэх талаар дуугарвал арай жинтэй сонсогдох болов уу хэмээн итгэж найдаж байгаа нь илт.
Төр засаг түүхийн дурсгалт газруудаа засах мөнгөгүй юу?
Алтанбулаг суманд Ардын цэргийн журамт цэргийн жанжин штабын байр, Ардын түр Засгийн газрын байр /Одоо сумын ЗДТГ байрладаг, лавтайяа 100 гаруй жилийн түүхтэй аж/, Монголын анхны банкны болон шүүхийн байр, хөдөөгийн анхны бага сургууль, гүн Цэрэнпилийн өвөлжөөний туурь, Дөрвөлжин сүм зэрэг түүх дурсгалын газрууд байдаг аж. Харамсалтай нь хадгалалт хамгаалалт, нөхөн сэргээх чиглэлийн ажил бараг хийгдэхгүй байгаагаас заримд нь устах аюул нүүрлээд байгаа гэнэ. 2007 онд эдгээр түүхэн дурсгалыг сэргээн засварлах Засгийн газрын хөтөлбөр гарсан ч одоо болтол хэрэгжээгүй ажээ. Тиймээс Алтанбулагийнхан төр засагт түүхийн дурсгалт газруудаа засах мөнгө алга уу, УИХ-ын гишүүд гэхэд л жилд төсвөөс тэрбум тэрбумаар нь мөнгө авдаг. Үүнийхээ багаахан хэсгийг ч гэсэн монголчуудын тусгаар тогтнолын гэрч болсон түүхэн дурсгалуудаа сэргээхэд зориулж болохгүй хэмээн асууж, үг дайлаа.
Үнэхээр ч төр засаг ойрын үед тусгаар тогтнолын гэрч түүхэн дурсгалуудаа хамгаалахад анхаарахгүй бол нэг л өдөр “энд ийм үйл явдал болсон юм, тийм байсан юм” гэсэн хоосон хөндий ярьдаг, гэрчлэх баримтгүй учраас сонссон нэгэн нь үл итгэсэн тоомсоргүй харц чулуудаж тохуурхах өдөр ирэх вий хэмээн бодогдож явлаа.
Ой хамгаалагчийн цалин хаачив?
Үндсэндээ дөрвөн жил шахуу цалингүй ажиллаж яваа нэгэнтэй Алтанбулаг суманд тааралдлаа. Л.Одончимэг гэх эл эмэгтэй уг нь Алтанбулагийн Ойн ангийн даргын албан тушаалтай. Газар нутгийнх нь 80 хувийг ойн сан бүрдүүлдэг тус суманд 2007 онд сумын ИТХ-ын тогтоолоор Ойн анги байгуулж, Засаг даргын захирамжаар Л.Одончимэг даргаар нь томилогджээ. Харамсалтай нь 2008 онд дээр дооргүй хөөцөлдөж байж дөрвөн сарын цалин гэж хэдэн төгрөг авснаас өөр Л.Одончимэг огт цалин аваагүй гэнэ. Анх цалинг төсвөөс олгох чиглэлтэй байсан ч өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд хаанахын төсвөөс хэдэн төгрөгийн цалин олгохыг заасан тодорхой шийдвэрийг Ойн газар, аймаг, сумын удирдлагууд гаргаагүйгээс энэ хүн цалингүй сайн дурын ажилтан болжээ. Цалингаа авъя гэхээр бүгд “манай төсөвт цалин чинь суугаагүй” гээд хөдөлдөггүй аж. Ийнхүү цалингүй ажиллуулж байгаа мөртлөө Ойн газраас 2010 онд Ойн ангийн мод үржүүлгийн ажлаа өргөтгө гэсэн чиглэл өгсөн байгаа юм.
Уг нь энэ ойн анги сумандаа дэмтэй л газар аж. 2009 онд л гэхэд сумын төсөвт түлээний гоожингийн мөнгө гэж 11 сая төгрөг оруулжээ.
Тиймээс одоо Л.Одончимэг БОАЖЯ-ны эрх мэдэлтнүүдийг цалинг нь тодорхойлон эзэнтэй газрын төсөвт суулгаж, цаг хугацаандаа олгож байхыг хүсэж байна.
Орос ах нар онцгүйтсээр уджээ
Сэлэнгийнхний толгойны өвчин Орос ах нарын хүнд суртал болоод байгаа аж. Оросын хил гаалийн хүнд суртал, дараалал дугаар, хүлээлгийн талаар амтай болгон ярьж байна. Манай тал иргэдэд аль болох хурдан шуурхай үйлчлэх гээд гүйгээд байдаг, оросууд болохоор манай иргэдийг хүлээлгэдэг, элдвээр дарамталж доромжилдог, аар саархан шалтгаанаар шалтаглаж буцаадаг, хээл хахууль өгөхийг тулгадаг гэх мэт зүй зохисгүй аашилсаар уджээ. Орос монгол иргэд хилээр харилцан 20-30 кг ачаа үнэгүй оруулахыг зөвшөөрдөг ч оросын тал манай иргэдийн хамаг байдгийг онгичоод, зарим үед барааг нь оруулахгүй хүртэл арга хэмжээ авдаг байна. Дипломат пасторттой байгаад ч дугаарладаг, хамаг байдгаа онгичуулдаг гэнэ. Саяхан Эрээн хотын дарга Сэлэнгэ аймагт ажиллаад цааш Буриад улсад айлчлахад нь оросууд хил дээрээ 2 цаг гаруй зогсоож “шийтгэжээ”. Ноднин Сэлэнгэ аймгийн ИТХ-ийн төлөөлөгчид хойд хөршид ажиллах гэхэд сууж явсан автобус чинь өөр байгууллагын өмч, итгэмжлэлгүй байна гээд хилээрээ нэвтрүүлэлгүй буцааж байжээ.
Мөн ноднин оросын тал Сэлэнгэ аймгаас 5000 хонь хөлөөр нь авахаар тохиролцож зунжин үзлэг шалгалт хийж сүржигнээд эцэст нь 500 хонь хэл ам болж байж авсан байна.
Нөхцөл байдал ийм байгаа учраас Сэлэнгийнхэн энэ хилийн хүнд суртал, ойлгомжгүй байдлыг хилийн хэлэлцээ, сайд дарга нарын харилцан айлчлалын хүрээнд яаралтай шийдэж өгөөсэй хэмээн хүсч байна. Хил гаалийн хүнд суртал, дарамт шахалтаас үүдэн иргэд маш их бухимдалтай байдаг юм байна.
Алтанбулагийн хонх судлаачаа хүлээж байна
Монгол Улс тусгаар тогтносон тухай анхны мэдээг эх орныхоо хоймор нутаг Алтанбулагийн торгон хилээс дэлхий нийтийн сонорт хүргэж байсан МОНЦАМЭ агентлаг 90 жилийнхээ ойн угтаж анхны мэдээндээ зориулсан дурсгалын самбарыг нэгэн цагт жанжин Д.Сүхбаатарын ажлын өргөө болж байсан дан дүнзэн байшингийн хананд мөнхжүүллээ. Орон нутгийг судлах музейн эзэмшилд байгаа тус байшинд Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч их жанжин Д.Сүхбаатар хувьсгалын жилүүдэд ажиллаж амьдарч байжээ.
Нэгэнт нутагт нь ирснийх Алтанбулаг сум дахь Сэлэнгэ аймгийн нэгдсэн музей үзэж хувьсгалын өлгий нутгийн үүх түүхээс сонирхлоо.
Ерөө сумын Бугант тосгоноос олдсон савагт хирсний толгойн яс, зэрлэг үхрийн толгойн яс, тугалмай, арслан зааны яснууд, 2.2 метр өндөр хүннүгийн үеийн хүний яс, 48 кг жинтэй Чингисийн үеийн хөө хуяг /Энэ үзмэрийг нэгэн америк жуулчин 100 ам.доллар өгөөд өмсөж үзье гэж бараг өдөржин музейн захиргаанаас хүсээд эцэст нь хүслээ биелүүлсэн ч Улаанбаатараас авсан шинэхэн ноолууран цамцаа ураад бөөн зарга үүсгэсэн гэнэ/, ардын хувьсгалтэй холбогдолтой төрөл бүрийн үзмэрүүд, Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангаас эхлээд ардын хувьсгалын партизануудын өв, дурсгалууд, Сумьяа бээсийн Шилийн гол хүртэл авч явж Хятадуудтай байлдсан 1746 онд Орост үйлдвэрлэсэн их буу гэх мэт баялаг үзмэрүүд энэ музейд байна. Онцгой сонирхолтой гэвэл, Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын музейд эртний том хүрэл хонх хадгалагдаж байна.



Хонхны хормойд зурхайн найман хорголж хэмээн Монголчуудын нэрлэдэг найман тодорхой дүрс байгаагийн дөрөв нь БНСУ-ийн төрийн далбаанд байдаг байна. Хуучнаар Ахай гүний хошууны Зодын хүрээ, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутгаас олдсон эл олдвор нь “Их Ваншу хааны гуравдугаар цагаан барс жил Хятадын гурван иргэн олны сайн сайхны төлөө цутгав” гэсэн манж хэлээрх бичээстэй ажээ. Энэхүү бичээснээс үүдэн хонхыг 10-11-р зууны үед хамаарна хэмээн урьдчилсан байдлаар таамаглаж байгаа гэнэ. Харин зурхайн найман хорголж болон БНСУ-ын төрийн далбаан дахь дөрвөн дүрс дэх давхцалын хоорондох он цагийн зөрүү, тэдгээрийн уялдааг судлах ажил эзнээ хүлээж байгаа ажээ.
Мөн хандгай буга хоёрын дундаас төрсөн буган хандгай гэдэг амьтны эвэр Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын музейд хадгалагдаж байна. Энэ амьтныг Сэлэнгэ аймгийн начин Эрдэнэбилэг гэдэг хүн 1982 онд агнажээ. Эрдэнэбилэг тухайн үед аймгийн баазын жолооч байхдаа Зэлтэр сумын Оргихын булаг гэдэг газраас агнаж өөрийн биеэр Алтанбулагийн орон нутгийг судлах музейд авчирч өгсөн байна. Буга, хавтгай хоёр огт өөр зүйлийн амьтад ч гэсэн хамт эвцэлд орох нь бий хэмээн хуучцуул ярьдаг боловч хандгай бугын дундын төл үүнээс өмнө олдож байгаагүй юм байна. Энэ нь Монгол Улсын хэмжээнд ганц байдаг үзмэр бөгөөд амьтан судлаачдын анхаарлыг ихээхэн татдаг ажээ.
Сайханы хөтлөөс тээж буцсан бодол
Сэлэнгэ аймгаас буцахын өмнө Сайханы хөтөл хэмээх байгалийн сайхан цогцолсон газрыг үзэж сонирхлоо. Аймгийн төвөөсөө баруун тийш Орхон Сэлэнгийн бэлчир, Орос нутгийн хилийн дээсийн наахан байх энэ газрыг эрт цагт Тэмээн чулуутын хөтөл гэдэг байжээ. Хожмоо 20 дугаар зууны эхээр нутгийнхан таван сайхан цогцолсон газар гэж хүндэтгээд Сайханы хөтөл болгосон байна.
Үхрийн бөөр шиг олуулаа ч ихрийн сэтгэлтэй түмэн гэдэг шиг Сэлэнгэд ёстой л газар газрын хүмүүс байдаг аж. “Хоёрхон жилийн илгээлттэй ирээд хорь гучин жил амьдарч байна даа...” хэмээсэн хүмүүс захаас аваад байна. Сэлэнгээс ажил амьдралынхаа гарааг эхэлж, энэ л нутагт суусаар өдий хүрсэн болохоор нутагтай их хайртай юм.
Өнөөгийн Сэлэнгийг залуус залж чиглүүлж яваа ажээ. Аймгийн удирдлагууд нь ёстой л шижигнэсэн залуус байна. Ажил үйлс нь бүтэмжтэй нь иргэдийнх нь аж амьдрал, өрнөж байгаа бүтээн байгуулалт, цэвэр цэмцгэр аймгийн төвийнх нь төрхөөс харагдаж байв.
Ардын хувьсгалын өлгий, амуу тарианы нутаг улам цэцэглэн хөгжиж, Монголын хоймор нутгийг чимж явах болтугай гэж ерөөгөөд бид Дархан-Уул аймгийг зорилоо.
