БУРХАНЫ ҮР

Г.Аюурзана “Дэлхийн сонгомол өгүүллэг" антологоор бэлэг барив

СГЗ зохиолч, яруу найрагч Г.Аюурзана уншигчиддаа "Дэлхийн сонгомол өгүүллэг"-ийн антологоор бэлэг барьж байна. Уг антологт дэлхийн утга зохиолд шилдэг хэмээн үнэлэгдсэн Оросын сод зохиолч А.П. Чехов, XX зууны аугаа романч төдийгүй өгүүллэгийн мастер Ж.Жойс, Ф.Кафка, Ш. Жэксон, У.Фолкнер, Э.Хэмингуэй, Я.Кавабатагаас эхлээд Хорватын шинэ үеийн нэрт төлөөлөгч А.Шолян, Японы Х.Мураками, Английн Линн Брайан, Германы Дёрри, 2008 онд Пулитцерийн шагнал хүртсэн залуу үеийн хамгийн нэр хүндтэй зохиолчдын нэг болох доминикан гаралтай, АНУ-ын зохиолч Хунот Диаз, Хятадын өнөө үеийн алдарт зохиолчид болох Еэ Гуанчинь, Ши Тиэшэн зэрэг 27 зохиолчийн өгүүллэгийг сонгон орчуулжээ.
Г.Аюурзана "Дэлхийн сонгомол өгүүллэг" антологийн өмнөтгөлдөө "Сайхан өдөр аз жаргалтай өнгөрдөг. Зовлон шаналлын тухай, хайр дурлалын тухай, хүний элдэв араншин, эрээн бараан учралуудын тухай жинхэнэ төвшинд бичигдсэн өгүүллэг гэдэг багаахан цаг зараад л амьдралаа жаргалтайгаар эргэцүүлэх боломж олгодгоороо хосгүй билээ. Эдгээр өгүүллэгийг орчуулахдаа би амьдралыг шинээр олж харах шиг болж аз жаргалыг мэдэрсэн, уншихдаа та ч мөн жаргалтай байх болтугай" гэжээ. 
Тэрбээр өмнө нь "Монголын сонгомол яруу найраг", "Монголын сонгомол өгүүллэг", "Монголын сонгомол тууж", "Дэлхийн сонгомол яруу найраг" зэрэг антолог гаргасан юм.

Владимир Набоков

Хуримын аялалаас буцаж ирсэн нь

Келлерийнхэн театраас оройтож гарчээ. Тэнгэр нь яльгүй сүүмгэр энэ нам гүмхэн герман хотод голын уснаа наймдахь зуундаа бидэртэн тольдогдож буй сүмийн дүр зурэг сэрүүхэн салхитай хоршоод Вагнерийн хөгжмийг чихнээ улам ч наалдацтай болгох аж. Келлер театраас гараад цагаан дарсаараа тун ч зартай уушны чамин газар эхнэрээ дагуулан оржээ. Шөнийн хоёр цаг болсон хойно л сая тэдний суусан машин унтаа гудамжаар сүнгэнэн давхисаар аятайхан харшийн төмөр хайсанд тулж зогсов. Келлер гээч энэ, гадаад төрхөөр ерөнхийлөгч Крюгертэй маш адилхан, янхигар хөгшин немц эр түрүүлэн буухад, дэнлүүний саарал гэрэлд моддын навчис чичрэгнэн үзэгдэнэ. Гэрэл Келлерийн цардмал энгэр болон араас нь бүдүүн хөлөө зөөж ядан бууж ирэх эхнэрийнх нь даашинзны гялгар хошмог дээр тусна.Үүдний өрөөнд гүйхээрээ гарч ирж тоссон үйлчлэгч эмэгтэй тэдэнд Чорб ирснийг эмээнгүй шивэгнэн дуулгав. Варвара Климовна Келлерийн мяраалаг хэвээрээ байгаа байгаа булцгар нүүр догдолсондоо чичигнэн улайж,
-Тэр охиныг маань өвдсөн гэж байна уу? гэлээ.
Үйлчлэгч улам аяархан хариу шивнэв. Келлер баривгар том алгаар босоо буурал үсээ илэхэд мичнийхэрхүү гүдгэр, гүн үрчлээст нүүр нь өвгөдөд л ажиглагддаг янзаар сул хөдлөв.
- Маргааш хүртэл хүлээж чадахгүй нь. Хоёулаа одоохон тийшээ очьё. Ээ, Бурхан шүтээн минь... Зүгээр болоод л, бүтэн сар захидал бичээгүй байв гэжүү? хэмээн Варвара Климовна дороо түүртэнгүй эргэлдэх зуураа амьсгаадан үглээд улбар хүрэн хиймэл үсээ даруулж тогтоосон сиймгэр алчуурыг арайхийн барьж авлаа.
Келлер зангидсан гараар бортгон бүрх малгайгаа засангаа, төвөнхөөрөө дуугардаг яг таг орос хэлээрээ:
- Тэр хүнд өөрийн гэсэн ухаан алга аа. Хэрэв эхнэр нь өвчтэй юм бол, яаж тэр өмхий зочид буудал руу ахиад аваачиж чадаж байна аа? гэв.
Охиноо өвчтэй байгаа хэмээн тэд эндүүрсэн хэрэг л дээ. Зарцад ийн хэлэх нь Чорбод хавьгүй амар байсан болохоор л тэгээд хэлчихсэн юм. Үнэндээ бол тэр хилийн чанадаас ганцаар буцаж ирсэн бөгөөд эхнэр нь хэрхэн амиа алдсан, яагаад тэр энэ тухай юу ч бичээгүйгээ яаж тайлбарлахаа л гагц бодож явлаа. Энэ бүхэн даанч хэцүү ажээ. Уй гашуугаа хөндлөнгийн хэнтэй ч хуваалцалгүй нэгэн биеэрээ амсаж өнгөрөөхийг хүссэнээ яаж ойлгуулна даа? Цэвэр, хурц гэрэл гаргадаг чийдэнгийн цахилгаанд цохиулж нас барсан эхнэрийнх нь үхэл нэн ховор, бараг дуулдаж сонсогдоогүй тохиолдол байлаа.
Хаврын налгар өдөр Ниццагаас арваад бээрийн зайд, цагаан зам дээр, эхнэр нь цахилгаан гүйдэлд амь орчихоод байсан гэрлийн шонд инээмсэглэн байж гар хүрсэн тэр цагаас л хойш Чорбын хувьд бүхий л хорвоо ертөнц холдож салаад явчихсан бөгөөд, ойролцоох тосгон хүртэл гар дээрээ өргөн аваачсан эхнэрийнх нь амьгүй цогцос ямар нэгэн харь, хэрэггүй зүйл мэт санагдан байжээ. Түүнийг оршуулах ёстой байсан Ниццад харахаас зэвүүн лам чухам юу болсныг тодорхой мэдэх гэж дэмий баахан шалгаахад Чорб дүйнгэхэн инээвхийлээд, өдөржин эргийн элсэн дээр хоёр алгандаа өнгө өнгийн хясаа сэлгэн асгаж суув. Тэгснээ гэнэтхэн, оршуулах ёслолыг ч хүлээлгүй, хуримын аялалаа хоёулхнаа өнгөрүүлсэн тэр л бараан газруудаар дамжин Герман руу буцжээ. Өвлийг хамт өнгөрөөсөн Швейцарт нь одоо алимын мод цэцэглэж гүйцээд байсан ч, тэрээр зочид буудлуудаас өөр юуг ч анзаарсангүй. Гэхдээ намар цагаар дайрч гарсан Шварцвальдад хүйтэн хавар болж байсан нь түүний дурсамжуудыг бүдгэрүүлсэнгүй.
Өмнөд нутгийн эргийн элсэн дээрээс тэр эхнэрийнхээ хамгийн сүүлд, зугаалахын өмнө олоод үзүүлж асан тэр л дугариг, гоёмсог цагаан судалтай хар хясааг олохыг хичээж байсан шигээ зам зуураа түүнийхээ дуу алдан харж явсан онцгой хад, мөнгөлөг цангаар хайрс мэт хучигдсан бяцхан байшин, бараан гацуур, цагаан голын дээгүүрх жижигхэн гүүр, утасны шонд гэрэлтэн үзэгдсэн аалзны торыг яг тийн хайж явлаа. Эхнэр түүнийг хаа сайгүй дагаж, урт түрийтэй гутлаараа түргэн түргэн алхахдаа нэг бол бутнаас навч таслан авч, нэг бол хажуух хадан ханыг илбэн, бяцхан гавшгай гар нь ямагт завгүй явсан сан. Түүнд эхнэрийнх нь ов тов сэвхтэй жижигхэн нүүр, том, цайвар ногоон нүд үзэгдэв. Цугтаа байхдаа олж харсан энэ бүх жижиг сажиг зүйлийг эргэн санаж чадах юм бол, эхнэрийнх дүрийг мөнхөд орлох юм шиг л Чорбод санагджээ. Гагцхүү шөнийг л тэсвэрлэн өнгөрөөх хэцүү байлаа... Шөнийн цагаар мөнөөх санаандаа амилуулсан дүр нь гэнэтхэн аймшигтай санагдаад, гурван долоо хоногийн энэ ёрын аялалын туршид тэр бараг л унтсангүй.

Одоо эхнэртэйгээ учирч, сүй тавьсан энэ нам гүм хотод өнгөрсөн намар түүнтэйгээ хамт алсыг зорин гарсан тэр л галт тэрэгний буудал дээрээ, ядарч сульдсанаас болоод шартчихсан мэт болчихсон амьтан ирчихээд байдаг.
Оройн найман цагийн орчим. Буудлын өмнөх талбай дээр нөгөө л ядарч сульдсан морин тэрэгчид эгнэн зогсоно. Нөгөө л сонин борлуулагч үдшийн сөөнгө хоолойгоор хашгирна. Чорб гар чемодан, том шар авдартайгаа хөлсний морин тэргээр бүх л хотыг нэвт явлаа. Тэрэгчин нэг гараар авдрыг түшиж, жолоогоо залхуутайяа сэгсчинэ. Хэзээ ч тэр нэрээр нь дуудаж байгаагүй мөнөөх эмэгтэй морин тэргээр явах дуртай байсныг Чорб гэнэт санав.
Хотын дуурийн театрын булан тойруут гарч ирэх догол гудамжинд долоо хоногоор ч, ганц цагаар ч өрөө хөлсөлж болдог, гаднаасаа анзаарагдахгүй ч үргэлж хаалга нь онгорхой байдаг, хуучин, гурван давхар, тохь муутайхан зочид буудал бий. Цонхигор царайтай үйлчлэгч эр Чорбыг түүхий загас, байцаа үнэртсэн нарийхан хонгилоор дагуулан явлаа. Түүнийг даган өрөөнд оруутаа Чорб орны дээр өлгөсөн алтадмал жаазтай, усанд орж буй эмэгтэйн ягаан хөргөөр нь эхнэртэйгээ анхны шөнөө цуг өнгөрөөсөн өрөө болохыг танив.
Тэгэхэд эхнэрт нь хонгилд тааралдсан хүрэмгүй бүдүүн эр ч, яагаад ч юм бэ тэд ийм новшийн буудал сонгож авсан нь ч, угаалтуур дотор гайхалтай цайвар шаргал үс байсан нь ч, ерөөсөө л юм бүхэн, хамгийн гол тэд гэр орныхноосоо ийн нуугдаж чадсан нь тун зугаатай санагдаж байсан сан. Тэр өдөр бүсгүй сүмээс гэртээ очуут, уригдсан зочдыг хооллохоор завдаж байх зуур өрөөндөө гүйн орж хувцсаа сольчихоод гарч ирж билээ. Ганган фрак өмссөн Келлер мичин нүүрэндээ инээмсэглэл дүүргээд тэрний ч, энэний ч мөрийг алгадан архи хундагалж, Варвара Климовна дотны найзууддаа шинээр засч янзалсан унтлагын өрөөгөө, тэр дундаа шөнийн хоёр хос шаахай тавьсан, "Бид авсанд ортлоо хамт" гэж гот үсгээр бичсэн бичээс бүхий жижигхэн хивсийг үзүүлж байж л дээ. Хүн бүр хоолны ширээнд дөхөх үед л Чорб эхнэртэйгээ гэнэтхэн үгсэж арын хаалгаар зугтсан бөгөөд маргааш нь галт тэрэг хөдлөхөөс хагас цагийн өмнө л эд юмсаа авахаар хүрч иржээ. Варвара Климовна шөнөжин эхэр татаж, нөхөр нь (түүний хувьд Чорб гуйлгачин цагаач, зохиолч, хэзээд сэжиг бүхий этгээд байсан) охиныхоо сонголтыг ч, гарзадсан дарсаа ч, юу ч хийж чадаагүй цагдаагийн газрыг ч харааж байв... Хожим нь, залуу хосыг явсны дараа өвгөн дуурийн театрын булан тойруут байдаг зочид буудлыг очиж үзсэн бөгөөд, тэр цагаас хойш энэ байшин түүний хувьд ой гутам, бузар хар хэргийн дурдатгал мэт балиар бүхний илэрхийлэл болжээ.
Авдрыг зөөн оруулж байх зуур, Чорб ягаан өнгийн тосон будгийн зургийг хөдөлгөөнгүй ширтэж зогслоо. Хаалга хаагдмагц, авдар руугаа бөхийж тагийг нээв. Буланд, ханын цаасны сөрдийсөн тасархай доогуур хулгана точигнон булталзана. Тэр цочин өсгий дээрээ эргэлээ. Чанх дээрээс өлгөсөн нүцгэн чийдэн үл мэдэгхэн савлав. Утасных нь сүүдэр ногоон буйдан дээр тусч тахиралдана. Яг энэ буйдан дээр тэр тэгэхэд унтаж билээ. Эхнэр нь эгээ жаахан хүүхэд шиг жигдхэн амьсгалж байсан сан. Тэр шөнө Чорб түүнийг үнэн сэтгэлээсээ энхрийлэн үнсээд л, өөр яагаа ч үгүй.
Хулгана ахиад л точигнов. Их буу нүргэлэхээс ч аймшигтай, шалихгүй чимээ анир байдаг шүү дээ. Чорб авдраа орхиод, өрөөн дотуур хоёронтоо холхилоо. Дэнгийн эрвээхэй чийдэн рүү чимээтэйгээр мөргөв. Тэр хаалгыг түлхээд, гарлаа.
Шатаар уруудах зуураа тэр хичнээн ядарснаа мэдэрч, догол гудамжинд гарсан хойно тавдугаар сарын шөнийн бүгчим агаарт толгой нь эргэжээ. Цэцэрлэгт гудам руу гаруут тэр хурдлан алхав. Талбай. Морьтой хүний чулуун баримал. Хотын цэцэрлэгийн хар үүлс. Тэд хуримын өмнөхөн хоёулхнаа их удаан зугаалж билээ. Явган замыг хулдах хатсан навчсын үнэр хичнээн сайхан байлаа... Цэцэрлэгийн хайсны завсраар ороонго өвсөнд хэрүүлсэн хус мод үзэгдэхэд тэр:
- Орост бол хусанд ороонго өвс ургадаггүй хэмээн ярьж, эхнэр нь тэр ороонгоны хүрэвтэр жижигхэн навч индүүдсэн цагаан хэрэглэл дээрх зэвний толбыг санагдуулж байна гэж хэлсэн сэн. Эхнэр нь инээд алдан дэгдэж, Чорб араас нь бөгтийн алхаж явахад, эгээ л эдгээр хатсан навчис үнэртэж байгаа шигээр аз жаргал өөрөө анхилж буй мэт санагдаж байсан.
Одоо тэр туулайн бөөр моддын шөнийн гоо сайханд автсан энэ гудамжийг осолдохгүй л таньж явав. Холгүйхэн дэнлүү, гэрэлд нь хэдэн навчис гялтганаж тув тунгалаг харагдана. Чорб дөхөн очлоо. Хөлийнх нь урдуур явган зам даван тусах хайсны сүүдэр хөндөлсөнө. Төдөлгүй танил байшингийн нүүрэн тал бараантан нүдэнд нь тусав. Нэг цонх нь нээлттэй, гэрэлтэй аж. Үйлчлэгч эмэгтэй хурц өнгийн дэвсгэр даавууг дэлгэж үзэгдэнэ. Чорб түүнийг огцомхон, чанга дуудлаа. Нэг гараараа тэр хашааны хаалганаас барив. Алган доороос нь хайрах тэр төмөр хамгийн тод дурдатгал нь байлаа.
Үйлчлэгч эмэгтэй гүйн гарч ирэв. Варвара Климовнад ярьснаар бол, хашааны хаалгыг шууд очоод нээсэн атал Чорб гадаахь зам дээр зогссоор байсан нь эмэгтэйд юу юунаас илүү хачирхалтай санагджээ.
- Тэр малгайгүй, дэнлүүний гэрэлд дух нь хөлрөөд норчихсон, үс нь духандаа наалдчихсан харагдсан. Би түүнд "эзэд театрт байгаа" гэж хэлээд яагаад ганцаараа явааг нь асуусан. Түүний нүд аймшигтай гялалзаж, бас сахлаа хусаагүй их удсан юм шиг байсан шүү. Тэгснээ, түүнийг өвчтэй байгаа гээд хэлчихээрэй гэж аяархан дуугарсан. "Та хоёр хаана буусан юм бэ? " гэж асуухад минь, "Нөгөө л газраа. За, тэр ч яахав. Би маргааш өглөө ирнээ" гэсэн. "Жаахан хүлээхгүй юу" гэтэл, тэр юу ч хэлэлгүй яваад өгсөн хэмээн зарц эмэгтэй ярьсан байна.
Ингээд л Чорб дурсамжуудынхаа эх булаг тийш буцжээ. Энэ бүхэн одоо төгсгөл рүүгээ дөхөж л байна. Гэрлэлтийнхээ анхны тэр өрөөндөө одоо л ганц хоночихвол, маргааш түүний дүр төгс болон мөнхөрнө.
Зочид буудал руугаа цэцэрлэгт гудамжаар буцаж явахад нь зам дагуух урт сандлууд дээр сүүмгэр дүрсүүд сууцгааж байв. Тэрээр гэнэтхэн, хичнээн их ядарсан ч гэсэн, нүцгэн чийдэн, точигносон чимээтэй булан бүхий тэр өрөөнд ганцаараа унтаж чадахгүйгээ ойлголоо. Тэгээд талбай руу гарч гол гудамжаар явлаа. Яавал дээр вэ гэдгээ мэджээ. Гэвч тэр их удаан хайв: хот жижигхэн, элдвийн юм дэлгэрээгүй, дур хүслийн арилжаа явагддаг цорын ганц буйдхан гудмыг нь Чорб мэддэггүй байв. Ямар ч үр дүнгүй, өлмийгөө халуу оргиж, чихээ шуугитал бүтэн цаг дэмий тэнэсний эцэст санаандгүй нөгөө гудманд хүрч, өөрийг нь дуудсан эхний эмэгтэй рүү шууд явж очлоо.
- Нэг шөнө хэмээн Чорб шүдэн завсраа өгүүлэв.
Эмэгтэй толгойгоо гилжийн, гар цүнхээ савчсанаа, - Хорин тав гэлээ.
Тэр толгой дохив. Бүр дараа нь, санамсаргүй ажиглан хараад, хэдийгээр завхайрч самуурсан нь илэрхий ч, богино зассан шаргал үстэй, аюулын царайлаг хүүхэн байхыг хайнгуут анзаарчээ.
Бүсгүй Чорбын буусан зочид буудалд өөр эрчүүдтэй нэг бус удаа хонож байсан бололтой, -шатаар уруудаж явсан цонхигор царайтай үйлчлэгч эр түүн рүү нөхөрсгөөр ирмэж харагдав. Тэднийг хонгилоор явж байхад, нэгэн хаалганы цаана дүнз хөрөөдөх мэт нэг хэмээр, хүндээр хяхтнан дуугарах орны чимээ дуулдав. Ахиад хэдэн хаалга алгасаад, мөн яг тийм чимээ сонсогдоход, бүсгүй хүйтэн тохуутай харцаар Чорб руу ширтжээ. Тэр юу ч дуугаралгүй, бүсгүйг өрөөндөө оруулснаа шууд л нойр нь жигтэйхэн их хүрэхийг мэдрэн, цамцныхаа товчийг тайлав. Бүсгүй түүн рүү дөхөн тулж зогсоод, инээмсэглэн:
- Нөгөө бяцхан бэлэг маань яалаа? гэж асуув.
Чорб түүн рүү нойрмог, хэнэггүй харснаа юун тухай яриад байгааг нь арайхийн ухаарчээ. Мөнгөө авуут бүсгүй цүнхэндээ нямбайлан хийгээд, хөнгөн амьсгалснаа, ахиад дөхөн ирж, үсээ сэгсрэн:
- Би хувцсаа тайлах уу? гэлээ.
- Тэг, тэг, хэвт. Өглөө би дахиад өгнө гэж Чорб бувтнав.
Бүсгүй цамцныхаа товчийг яаран мултлах зуураа, Чорбын хачин зантай дүнсгэрийг гайхан нүднийхээ булангаар байнга ажиглах аж. Чорб хувцсаа хам хум тайчаад, хөнжилд орж хана руу харан хэвтлээ. "Бааштай илбэчин байх нь ээ" гэж бүсгүй зовонгуйран бодов. Тайлсан цамцаа тэр сандал дээр тавьлаа. Чорб аль хэдийн унтсан байх нь тэр.
Бүсгүй өрөөн дотуур холхин, цонхны дэргэд байгаа авдрын бага зэрэг нээлттэйг ажиглуутаа явган сууж завсраар нь шагайв. Тэгснээ нүцгэн гараа болгоомжтой шургуулж, эмэгтэй хүний даашинз, торгомсог оймс, бөс даавуу тэмтрэгдэхийг, тэдгээр нь гойд сайхан үнэртэхийг мэдэрсэн тул нэг л гунигтай болчихжээ.
Тэрээр өндийж, эвшээлгэн, нүцгэн байсан тул гуяа маажаад, цонх руу дөхөж, хөшгийг сөхөв. Харанхуйн дунд дуурийн театрын булан үзэгдэнэ... Бүсгүй хөшгийг буулгаж гэрэл унтраагаад, Чорбын хажуугаар орж хэвтлээ. Унтаж эхлэх зуураа тэр яг энэ өрөөнд урьд нь хоёр удаа байсан тухайгаа бодов. Ханан дахь ягаан зургийг сайтар цээжилж авчээ.
Бүсгүй цагаас илүү унтаж чадсангүй: аймшигтай орь дуу тавих хашгираан түүнийг сэрээв. Чорб хашгирсан хэрэг. Шөнө дунд сэрээд хажуу тийш эргэтэл, эхнэр нь зэрэгцээд хэвтэж байх нь тэр. Тэгээд хамаг чадлаараа хашгирчээ. Эмэгтэй хүний цагаан сүүдэр орноос үсрэн босов. Бүсгүй салгалж чичирсэн хэвээр гэрэл асаахад, Чорб хуниралдсан даавуун дээр нуруугаараа хана налан суух бөгөөд нүүрээ дарсан хуруунуудынх завсраар өрөөсөн нүд нь галзуу хүнийх шиг гялалзаж байлаа. Дараа тэр нүүрнээсээ гараа аажмаар авч, бүсгүйг танив. Хүүхэн түүнээс жийрхэн ямар нэг юм үглэн, хувцсаа өмсч байлаа.
Харин Чорб сэтгэлийнх цочрол нэгэнт арилсныг ойлгон, уртаар санаа алдлаа. Тэр буйдан руу гарч, үсэрхэг өвдгөө тэврэн бүсгүйг хайнгуут инээмсэглэн ширтэв. Ийн инээсэн нь хүүхнийг улам ч айлгаж, тэр буруу харан байж татуургаа татаад, шаахайгаа үдэж, бүрх малгайгаа өмслөө.
Яг энэ үед хонгилд ярилцах дуулдаж, хөлийн чимээ гарав.
- Гэхдээ тэр эмэгтэй хүнтэй байгаа... гэх үйлчлэгч эрийн үгийг төвөнхөөрөө дуугарах нэгэн:
- Тэр чинь миний охин гэж би танд хэлээд байна шүү дээ! гэж эрс няцаалаа.
Хөлийн чимээ хаалган тушаа ирээд зогсов. Тэгээд тогших дуулдлаа. Тэгмэгц хүүхэн сандал дээрээс цүнхээ шүүрч, хаалгыг шийдмэгхэн онгойлгов. Өмнө нь бортгон бүрхтэй, цамцныхаа цагаан энгэрт сувдтай, балмагдаж эвгүйрхсэн хөгшин ноёнтон зогсож, мөрнийх нь цаанаас үсээ сиймгэр алчуураар боон, уйлж унжсан, тарган хатагтай шагайн, тэдний ард давжаа бие, цонхигор царайтай үйлчлэгч эр өсгийгөө өргөн, нүдээ бүлтэлзүүлэн, гараараа урих мэт хөдөлгөөн хийж харагдлаа. Бүсгүй ч энэ дохиог ойлгоод өөр рүү нь гайхан харсан өвгөний хажуугаар хонгил руу зүтгэн хатагтайтай зэрэгцэн зөрж босго алхав. Хаалга хаагдлаа.
Бүсгүй, буудлын үйлчлэгч хоёр хонгилд зогсон хоцорч, бие бие рүүгээ айсан янзтай харснаа бөхийн чих тавилаа. Гэвч өрөөнд цөм дуугүй л байх аж. Энэ хаалган цаана гурван хүн байгаа гэхэд итгэмээргүй санагдана. Ямар ч чимээ анир сонсогдсонгүй.
- Тэд юм ярихгүй байна гэж үйлчлэгч шивнээд, хуруугаа уруулдаа хүргэлээ. 

Орчуулсан Г.Аюурзана

Сатрижос Рагана
(Энэ зохиолч 1878-1930 онд амьдарч байсан Латвийн зохиолч юм байна. Их олон зохиол бичсэн, Латви улсдаа бол их нэр аж. Энд тавьж байгаа өгүүллэг надад үнэхээр таалагдлаа. Ийм сайхан бичсэн юм чинь бусад зохиол нь ч мундаг биз ээ. Ёстой уншиж үзээгүй зохиолч байсан байна. Нэг зураг оллоо, мөн л байгаа даа...)

Иркагийн эмгэнэл

Хэдийнээ баруун руу тонгойсон нарны алтан ордны хаалгаар цухуйж буй мэт тал хагасыг Ирка жимсний цэцэрлэг дундах толгой дээрээс харж байснаа хүүхэлдэйнүүдээ түргэхэн цуглуулж аваад гэр рүүгээ явлаа. Тэрбээр нар гудайтал энд байхдаа шингэхийг нь харахааа мартана гэж үгүй. Ер нь энд жаахан байзнаж Жимтэй тоглох дуртай байдаг ч ээж нь болохоор дуулгавартай сайн хүүхэд ээжийнхээ үгээр байх ёстой гэж хэлсэн, бас өдөржингөө тэнгэрийн орноо инээд алдан тоглосон нартай адилхан гэр рүүгээ ярахдаа Ирка баяртай байдаг байв. Охин нар шингэхтэй уралдан гэртээ орохоор товцог дээрээс уруудан гүйлээ.
Tүүний ард Иркагийн хамгийн хайртай нөхөр,бас цорын ганц найз хилэн хар нохой Жим нь цогино. Нар ямар сайхан газар байдаг бол оо. Сарнайгаар хучигдсан дээвэртэй,нил цэцгэн цонхтой, алтан өнгөөр туяарсан ордон байгаа даа. Дотор талд нь ямархан баяр хөөр, гэрэл гэгээтэй байдаг бол. Тэгэхэд Иркагийн гэр болохоор хоосон баргар. Ээж нь алга байлаа. Хаалга нь цоожтой, үйлчлэгч Лидва завгуй, гал зууханд. Жимийг гал тогооны өрөөнд тулганы арын харанхуй, нууцлаг буланг шиншлэн нэгжиж байх зуур Ирка үйлчлэгч Лидватай ярих дуртай байв. Гэвч үйлчлэгч эмэгтэй үргэлж завгүй, нааш, цааш холхино, мөс хадгалдаг өрөө, саравч, пин явахгүй газаргүй.
Ирка ч бас хоосон гунитай өрөөнүүдийг сүлжин унтаа,дүнсгэр тавилгуудыг сэртэл чанга, чанга явна. Тавилгууд Иркаг явахад доргиж,санадал ширээ нь хэн нэгнийг суухыг хүсэн дулаацах шиг болж, гар хүрэхэд өөрсдийн гоо үзэсгэлэнг магтан дуулж,инээд хөгжөөн, яриа хөөрөө болох шиг охинд мэдрэгддэг байв. Гэвч төдхөн дуугаа хурааж аанай л гүн нойрондоо умбан зөвхөн цаг ямагт чимээ нь гарч байдаг унтлагын өрөөний цаг, өрөө хэссэн шумуулны уйтгартай дуу хоёр л сонсогдож үлдэнэ. Ирка ганц цагаан ор бүхий өөрийнхөө өрөөнд ороод ажилдаа орж явчихлаа. Тэр хүүхэлдэйнүүдээ түргэхэн оронд нь оруулахгүй бол болохгүй,орой унтвал маргааш ядарна гэдгийг охин мэднэ.Гэвч тэднийг унтахынх нь өмнө сөхрүүлж суулгаж байгаад залбирал хийлгэв. Ээж нь түүнд бурханд залбирч бас хүүхэлдэйнүүдээ залбируулж бай гэж хэлээгүй ч тэгэх ёстой гэдгийг тэр хүнээр хэлүүлэлтгүй мэднэ. Тийм болохоор Ирка хүүхэлдэйнүүдтэйгээ үдэш болгон залбирал хийдэг байв. Тэрбээр хүүхэлдэйнүүдийнхээ хажууд сөхөрч суугаад "Бүтээгч эцэг,бурхан тэнгэр минь...талх....хайрла. Биднийхээ нүглийг өршөөн хэлтрүүл...Амен."
Өөр үгнүүд байдгийг Ирка мэдэх боловч санаанд нь нэг л орж өгөхгүй байв. Үйлчлэгч Лидвад мөргөлийн үг зааж байх зав байхгүй, ээж нь болохоор том болоод мөргөж залбирах болвол үгийг нь аяндаа сурчихна гэж хэлсэн аж. Харин Иркагийн хувьд том болохоосоо өмнө бусад хүүхдийн адил одооноос мөргөл үйлдэж байх хэрэгтэй байв. Харанхуй боллоо. Эхний хэсэг одод цонхоор жирвэлзэн үзэгдэж эхлэв. Ирка хүүхэлдэйнүүдээ оронд нь оруулж дуусаад нойрмог Жимийг сагсанд нь хийж өвдөг дээрээ тавиад цонхны дэргэдэх сандал дээр суугаад авав. Илүү олон одод түгчихсэн байлаа. Чанх дээр нь түүний дуртай од хөгжөөнтэйгөөр анивчина. Тэр од цонхоор нь харагдахдаа гэрэл цацруулсан толгойгоороо охин руу дохиод байдаг болохоор Ирка түүнд дуртай байдаг байв. Нэг удаа Лидва охинд однууд диваажин руу явчихсан хүүхдүүдийн сүнснүүд байгаа юм гэж хэлснээс хойш охин бусад однуудад ч мөн хайртай байх болжээ. Тэд тэнд үнэхээрийн баяртай байгаа даа. Аав нь, бас ээж нь бурхад байж таарна. Тэд өөрийнх нь аав, ээж шиг биш үргэлж хамт байдаг байх. Иркагийн хувьд аав нь Каунaс хотод их хол суудаг, тийм болохоор ээжтэйгээ байдаг байв. Охин аавтайгаа байхдаа үнэхээр жаргалтай байдаг байлаа. Тэгтэл нэг өдөр ээж нь хааш нь юм бэ яваад ганцаар иржээ.
Хүйтэн өвөл...тэгээд Kристмас болсон. Ээж нь охинд сүлд мод зассан боловч аав нь байхгүй байсан болохоор түүнд гунигтай. Харин дараа нь аав нь их бэлэгтэй ирээд буцсаныхаа хойно охинд захиа бичиж Иркаг өмнө нь нэг удаа аваачин заан, бас арслантай кино үзүүлэн халуун шоклад амттаны мухлагт ууж байсан Каунас хотод ирэх хүсэлтэй эсэхийг асуусан байв. Дахиад нэг ирэхдээ Жимийг авчирч өгөөд ирээгүй байгаа нь энэ юм. Бурхан ч, Иркагийн ээж ч мөнхийн завгүй ажилд дараастай, бурханы хувьд охин тэнгэрүүдээ хүмүүсийг хамгаалуулахаар явуулсан байж таарна. Иркагийн ээж болохоор ажил төрлөө эмхлэх гээд нааш, цааш явна. Цаг өөр болсон болохоор хүн болгон өөрт оногдсоныг хийхээс аргагүй. Бурхан шиг хэн нэгнийг зараалаар явуулна гэж үгүй. Хэрвээ хүн хөлсөлж гэмээн тэд үргэлж хуурч мэхэлнэ. Эсбөгөөс хулгай хийнэ. Тийм болохоор Иркагийн ээж үргэлж тэр болгоныг харж хянадаг байлаа. Бурханы оронд бол харин хэн ч хулгай хийдэггүй гэдэгт Ирка итгэдэг байв. Ер нь нүгэлгүй хүн л тийшээ очдог гэж Лидва охинд хэлсэн аж. Бас хулгай хийх бол нүгэл гэж Ирка итгэнэ. Гагцхүү ээжийнхээ үгэнд ордог хүүхэд л тийшээ очдог гэж Ирка бодно. Аз жаргалтай олон, олон жижигхэн одод тэнд байж таараа. Хуучин тээрмийн тэндэх цэцэгс мэт үй түмэн оддын олонх нь тоглохоор гарч ирдэг, тэгээд тэнгэрт гэрэлтдэг гэдэгт охин бас итгэдэг байв. Тэднийг хэн ч, Иркагийн ээж нь ч тоолж чадахааргүй олон. Харин аав нь...охин ааваасаа тэдгээр оддыг дахин харахаар ирэх эсэхийг асуудаг байв. Хэрвээ аав нь ирвэл... Аав нь хамгийн сүүлд ирснээсээ хойш ирэлгүй их уджээ.Тэр удаагийн ирэлт бол Жимийг авчирсан ирэлт биш харин хавар цаг байсан, хавар Жимийг авчраагүй санагдана. Аавтайгаа модон дундуур нил цэцэг хайж явсан юмдаг. Одоо бол алим хэдийнээ боловсорч гүйцсэн цаг. Охинд Жимийг аав нь авчирч өгсөн нь түүний хувьд үнэлж барашгүй тустай зүйл болсон байлаа. Охин аавдаа учиргүй хайртай болохоор Каунас хотоосоо ирж ээж, бид хоёртой байхгүй юм уу гэж асуужээ. Аав нь болохоор ажил төрөл болохгүй байна гэж хариулсан аж. Тийм хөгийн заваан ажил төрөл гэж бас байдаг аа. Охин тэрхүү ажил төрөл гээчийг үзэн ядаж байлаа. " Тэнгэрийн оронд ажил төрөл гээч юм байхгүй биз дээ?" гэж охин оддоос асуув. Тэд инээмсэглэж толгойгоо сэгсэрчээ.
"Байхгүй ээ, Ирка, байхгүй" Охин толгой сэгсэрч Жим рүүгээ бөхийн
"Сонсоо биз дээ, Жим. Тэр ажил төрөл гээч юм тэнгэрийн оронд байдаггүй юм байна шүү дээ. Тэр жаахан одод мөн ч жаргалтай байж таарна даа" гэв. Гэвч Жим сонссонгүй. Эзнийхээ үгийг дуулаагүй болохоор энэ ертөнцийн оршихуйгаас зүүдний эзэнт улс руу явж байлаа. Тэр нарийхан хоншоороо Иркагийн өвдөг дээр тавиад гүн нойрондоо автжээ. Тиймээс охин хайртай андаа тэрхүү аз жаргалтай газраас авчрахыг хүссэнгүй, харин зөөлөн илэх завсраа өөрийн бэрхшээл, шаналалынхаа тухай оддод хэлсээр авай. Охин өдөржингөө Жимтэй тоглоод шөнө нь ододтой ярилцдаг байлаа. Харин ганцхан бороо орох л юм бол Бурхан ээж нь тэднийг гадаа гаргадаггүй болохоор Иркагийн хувьд ганцаарддаг байв. Ирка хамгийн дуртай одоо олж харлаа. Хэрвээ нүдээ онийлгоод харах юм бол тэрхүү одны алтан утаснууд нь гадагшаа хөврөөд эхэлнэ. Тэгснээ өөрийг нь анхааран хайр энэрлээ ирүүлж байх шиг охинд санагддаг байв.Тэр үед бүх одод инээмсэглэн хоорондоо шивнэлдэнэ. Хэрвээ хэн нэгэн хүүхэд тоглох хүүхэдгүй ганцаардаад байвал тэр оддоос аль нэг нь газарт буугаад ирдэг гэж Ирка боддог байв. Бурхан нэг жижигхэн одоо тийнхүү хэн нэгэн хүүхэдтэй найзлуулахаар явуулдаг гэдэгт тэр итгэнэ. Магадгүй, өөрийг нь үргэлж ганцаарддаг болохоор нэг одоо явуулах ч юм бил үү. Үнэндээ Жим өөртэй нь тоглож наадахаас бус юу ярилцаж болохгүй, тийм болохоор одны хүүхдэд ярих юм түүнд зөндөө байлаа. Охиныг ийнхүү бодол болон сууж байтал гэнэтхэн цонхны цаанаас танил дуу гарлаа. Ирка суудлаасаа огло үсрэн босч харанхуй өрөөнүүд дундуур ээжийгээ тосон баяр хөөртэй гэгч нь гүйн очиж хаалганыхаа түгжээг мултлан хаалгаа онгойлгож өгөөд ээжийнхээ гарыг үнсэн, нүүрийг нь илж эрхэллээ.
"Ирка минь аядаж үз" гэж ээж нь инээснээ "гадуур хувцасаа тайлаадхая "гэв.
"Ээжийгээ учиргүй их саначихаа юу? Өдөржингөө миний охин юу хийж байв даа, сайхан байв уу?" гэж ээж нь асуулаа.
"Та ирж байгаа болохоор сайхан байлгүй яахав. Би өнөөдөр бас л нар дагуулж, нартай хамт гэртээ орж ирсэн шүү дээ. Би сайн хүүхэд, тийм ээ, ээж ээ? Таны ажил төрөл гоё байв уу?"
"Ирка минь дээ. Ажил төрөл тийм ч сайн биш. Санаа зовоосон юм их байна аа" гээд ээж нь санаа алдлаа. Ирка ээжийгээ тайвшруулах хэрэгтэй гэдгийг мэдэрлээ. Eр нь ч өсч том болж байгаа болохоор тэрхүү гүйцэгддэггүй ажил төрлийг нь гүйцэлдүүлэхэд ээждээ туслах ёстой гэдгийг тэр ойлгож байв. Охин тэр өдөр Жим юу хийснийг, бас хэрхэн ухаантай, дуулгавартай байсныг ээждээ ярилаа. Тэрбээр шувуу мэт шулганан жиргэж түүнийхээ аясаар улаахан уруул нь түр ч атугай зогсолтгүй хөдөлсөөр байв. Ээж нь харин яриаг нь арайхийн тасалж
" За сайн байна, Ирка. Түргэлж үз. Хоолоо ид. Унтах цаг болсон байна шүү" гэв.
"Тийм л дээ, ээж. Гэхдээ би тантай хамт байж жаахан яриллцмаар байна шүү дээ. Надад ярих юм их байна" гэж уруу царайлав.
" Чи надад бүх юмаа л ярьсан шүү дээ. Маргааш ярьж бас болно биз дээ. Би маргааш гадагшаа явахгүй." Ээжийгээ тэгж хэлмэгц Иркагийн хөнхөр хар нүднээс хоёр дусал нулимс гарч ирэв. Гэвч ээж нь уйлсанд нь дургүйлхэж хөмсгөө зангидсан болохоор ээж, охин хоёрын хэн нь ч түүнийг арчсангүй. Үнэндээ бол ээж нь түүний нулимсыг олж хараагүйдээ биш харин удахгүй хойноос нь орж ирэх гэж байгаа хамт ажилладаг Гурскисд сандал суудал засч хамт хооллоход бэлтгэх гээд завгүй байсан хэрэг юм. ”Та Гурскис гуайтай удаан ярих, тэгээд би унтах ёстой юм байна л даа” гэж охин асуусан, тунирхсаны завсраар хэлжээ. “Юу гэсэн үг вэ, Ирка! Би яагаад хүнтэй ярилцаж болохгүй гэж. Чи ч гэсэн том болоод хүсвэл хэн нэгэнтэй шөнө дунд хүртэл ярьж болно шүү дээ.” Ирка хэсэг чимээгүй байснаа цайгаа уулаа.
" Ээж,аав хэзээ бидэн дээр ирэх юм бэ?"
"Мэдэхгүй ээ..."
" Ирэхгүй их удаж байна даа. Магадгүй зуун жил болов уу. Аавын ажил төрөл нь амждаггүй юм уу, ээж ээ?"
"Магадгүй ээ..."
"Ээж ээ, тэнгэрийн жижигхэн оддоос алтан одод нь далавчтай байдаг гэж үнэн үү? Тиймгүй бол тэд нисэж чадахгүй байх даа?"
" Ирка, юугаа яриад байгаа юм бэ? Энэ болгон чинь Лидвагийн хэрэг. Томоотой бай. Өвөл болохоор би чамд асрагч хөлслөмз. Тэгэхлээр түүнтэй одод далавчтай байдаг эсэх талаар ярилцаж болно." Иркагийн ухаан санаанд олон бодол, бас олон асуултууд чихэлдэн байх авч тэр болгоныгоо асуух боломж олдож өгсөнгүй, ээж нь түргэхэн хооллоод өрөө рүүгээ явлаа.
Тэр уг нь ээждээ “тавтай нойрсоорой” гэж хэлэх гэсэн боловч дугуй босоо захтай цагаан даашинзаа түргэхэн өмсөөд эхэлсэн болохоор тийнхүү чимээгүй гараад ирсэн хэрэг юм. Тэрхүү дааашинз ээжийг нь цагаан сарнай шиг болгож харагдуулдаг болохоор Ирка түүнд дуртай байдаг байлаа.
" Гурскис гуай таныг ширтсээр байгаад хоолоо ч олигтойхон идэж чадахгүй дээ" гэж охин үнэн санаанаасаа хэлжээ.
"Чалчаа минь унтаж үз" гээд ээж нь инээд алдав.
"Би том болоод үүн шиг чинь даашинзтай болоод шөнө орой болтол зочидтойгоо хөөрөлдөнө, тийм ээ".
Энэ үед хаалга цохиж, хатагтай София ч яаруухан хувцаслаж дуусчээ.
Тэгмэгц Ирка ээждээ сайхан нойсохыг ерөөж ч амжсан юм байхгүй зөвхөн гарыг нь үнсээд өрөөндөө орoв. Өрөөндөө орж ирээд хамгийн түрүүнд хүүхэлдэйнүүдээ хэр тавтай унтаж байгааг нягталж үзээд Жимийн хүйтэн хоншоорыг үнсээд орондоо оржээ. Орондоо ороод бодож байхнээ ямар нэг зүйлийг дутуу хийчихсэн юм шиг түүнд санагдаад байв. Нэг л болохгүй юм байгаад байх шиг санагдах авч чухам юу байж болох вэ гэдгийг тэр хэлж нэг сайн чадахгүй байлаа. Ээж нь өрөөнд нь орж ирж гэзгийг нь сүлжиж унтуулдаг хэрнээ түүнээ мартчихсан юм шиг санагдана. Энэ бол нээрээ Гуpскис гуайг ирэх болгонд байнга болдог зүйл л дээ. Лидва ч орж ирэхгүй, яагаад гэвэл тэр хоол хош бэлтгээд завгүй. Ирка өөрөө гэзгээ сүлжинэ гэхэд үнэндээ жоохон байлаа. Чин үнэнийг хэлэхэд гэзэг сүлжихдээ гол нь биш ганцаардана гэдэг түүнд амаргүй байлаа. Магадгүй ингэсгээд ээж нь ороод ирэх ч юм билүү гэж Ирка горьдоно.Тэгэхгүй дээ, ээж надад сайн биш гэх бодол Иркад төрнө. Хэрвээ Гурскис гуай ирээгүй бол ээж нь орж ирэх байсан. Яагаад тэр нээрээ манайд ирээд байдаг юм бол оо?Ээж нь түүнийг сайн хүн,ажил төрөлдөө тусалдаг гэж ярьсан боловч Ирка түүнд угаасаа дуртай биш байв. Охин төдөлгүй босоод бурханд мөргөж эхэллээ. "Тэнгэрийг бүтээгч эцэг минь..." Энэ удаа тэр хэлдэг үгээ огт санасангүй,харин чин сэтгэлээсээ хүсэн мөрөөддөг зүрхнийхээ үгийг мөргөл болгон хэлжээ.
"Бурхан минь энэ заваан ажил төрөл гээч юмыг дуусгаж өгч Гуpскис гуайг манайд ирэхийг болиулж харин аавыг минь буцааж ирүүлээч, Амен." Tөдөлгүй Ирка гуниг зовлонгоо мартаж сэтгэл нь тайвшрав. Охины хувьд асрагчтай болох, тэгээд асрагчаараа үсэг заалгаад аавдаа өдөр болгон захиа бичиж байх, бас аав нь эргээд хариу бичнэ гэж бодоход сайхан байв. Уг нь тэр аль хэзээний бичиг сурмаар байсан боловч ээж нь ажилдаа түүртээд түүнд багшлах завгүй байсаар өдийг хүрсэн хэрэг юм. Ирка маргааш ээжийгээ хааш нь ч явахгүй гэртээ өнжинө гэснийг саналаа. Тийм болохоор тэр ээжээсээ ой руу явах эсэхийг асууна. Тэгж бодуут Иркагийн зүрх хөөр баяраар бялхаж өмнөх гунигтай бодлууд нь мартагдан аз жаргалтайгаар инээмсэглэсэн хэвээрээ нам унтчихсан байлаа. Маргааш өглөө нь Ирка жимсний цэцэрлэгтээ тоглож байгаад тоглоомынхоо жижигхэн байшингаас год үсрэн гарч ирэв. Үнэхээрийн гоё дулаахан, бас нарлаг өдөр байсныг тэр анзаарах ч сөхөөгүй байжээ. Тэрбээр ээжийнхээ босох цагийг болсон гэж бодоод гэр рүүгээ гүйлээ. Асрагч Лидва эзэгтэйнхээ өглөөний цайг оронд нь уулгахаар дөнгөж оруулж өгч байхад Ирка унтлагын өрөө рүү харваж ороод эхийгээ тэврэн үнслээ.
"Ээж ээ, би тантай өнөөдөр мод руу явмаар байна. Гоё доо.Та намайг аваад явна биз дээ?"
"Үдийн хоолны дараа явж болох л юм. Мөөг олдож магад, сагснуудаа авч явах юм шүү." Иркагийн нүд айсуй баярын зөнгөөр сэргэн гялалзаж байв.
"Тэгэхдээ ээж ээ, Жим бид хоёрыг л авч явна биз дээ? Сайхан даа,сайхан!"
Тэгснээ тэр "Мистэр Гурскис гуай өнөөдөр aрай ирэхгүй биз дээ?" гэж болгоомжлонгүй асуув.
"Яагаад ингэж асуух болов? Ирэхгүй байлгүй дээ."
"Би ч бас л ирэхгүй байх л гэж бодож байна. Яагаад гэвэл тэр өчигдөр ирсэн. Дахиад өнөөдөр юу л гэж ирэв гэж."
"Ухаантай бай, Ирка минь. Хэрвээ чи ээждээ хайртай л юм бол мистэр Гурскисийг ирэхэд баяртай байх ёстой. Тэр ээжид чинь сайн, бас их тусалдаг. Чамд ч тэр сайн. Түүний авчирч өгсөн нэг их гоё хайрцагтай чихрийг чи санахгүй байна гэж үү?"
"Би түүнийг чинь аль хэдийнэ идчихсэн шүү дээ. Eр нь ч дахиад хэрэггүй. Түүнийг ирэх болгонд та намайг хайрлахаа больчихдог. Аавыгаа л ирүүлмээр байна."
"Дэмий юм битгий чалчаад бай, Ирка. Хүүхдийн үгийг тэр бүр авч хэлэцээд байдаггүй юм. Ээжийгээ л юу хэлнэ, хүүхэд харин түүнийг дагах ёстой. Хэрвээ ийм юм яриад байх юм бол чамайг хайрлахаа үнэнээсээ болино шүү."
Ирка дуулгавартай байхаа амлаж цэцэрлэгт нь шөнө цэцэглэж хоносон шинэ цэцэгсийг ээжийгээ дагуулж ирж үзүүлжээ. Түүнийг явсны дараа Ирка цэцэрлэгтээ үлдэж элсний хувин дотроо цэцэг суулгаж өөрийн бяцхан цэцэрлэг байгуулан тоглож эхлэв. Эхлээд бүх юм сайхан болж байсан ч удалгүй Жим бас тоглож Иркагийн хувин доторх цэцгийг суга татаад хаячихав. Охин түүнийг хөөж байснаа сүүлдээ дагаж гүйлээ. Тэр хоёрын хөөцөлдөн гүйж дэгж дэрвэн орж, гарч байх нь нарны гэрэлд загас усандаа байх мэт жаргалтай харагдана. Төдөлгүй Лидва Иркаг хоолыг нь идүүлэхээр дуудаж ирлээ.
"Ирка чи зочинтой байгааг мэдсэн үү?" гэж Лидва асуугаад "мистэр Гурскис дөнгөж ирээд байгаа " гэв. Ирка уг нь мэдээгүй байсан юм.Түүний баяр хөөр лаа мэт бөхжээ.
"Ээж мод руу явахаа больсон байх даа" гэж тэр бодлоо. София хатагтай, мистэр Гурскис хоёр ширээний ард аль хэзээний суудлаа эзэлжээ. Ирка тэр хоёр руу гараараа дохин мэхийж мэндчилээд суудал руугаа явлаа.
"Мисс Ирене, эрхэм дээдэс Жим хоёр өнөөдөр ямар ая зантай байна даа?" гэж мистэр Гурскис асуулаа.
"Намайг мисс Ирене гэж битгий дууд л даа. Миний нэр зүгээр л Ирка. Тэгээд л болоо" гэж тэр хэгжүүрхэн хариулжээ. Мистэр Гурскис инээлээ.
"Ямар сүрхий хүүхэд вэ, танай охин. Том болсон гэхэд дуртай баймаар атал харин гомдож байдаг."
"Охин маань жаахан ууртай байгаа юм" гэж гэж хатагтай София хариулаад Ирка руу зэмлэсэн харц чулуудав. Ирка хооллож дуусан дуустлаа юу ч дуугарсангүй. Харин дараа нь ээж рүүгээ ойртон
" Та амласнаараа намайг мод руу авч явах юм байгаа биз дээ?" гэж асуув.
"Наадахаа зочинд хэл. Хэрвээ чи аятайхан хэлбэл тэр за гэж магадгүй дээ.Тэгвэл гурвуулаа явамз."
" Хэрвээ надаас асуувал би зөвшөөрч магадгүй л юм" гэж мистэр Гурскис нэмлээ. Гурвуулаа явна гэдэг нь Иркагийн хувьд байх боломжгүй зүйл шиг санагдаад байв. Мистэр Гурскис цуг явбал ээж нь Иркаг тоохгүй гэдгийг тэр мэдэж байв.Тийм болохоор Ирка зочныг алгасан шууд ээждээ хандаж
"Ээж, бид зочныг явтал хүлээж байгаад дараа нь явж болохгүй юу?" гэж асуув.
" Чи маш бүдүүлэг, бас найрсаг биш байна шүү" гэж ээж нь хэлээд царай нь улайжээ.
"Ийм охинтойдоо сэтгэл өвдөх юм" гэж тэр нэмж хэллээ.
" Хэрвээ би ээжтэй чинь цуг явбал юу болчих гээд байгаа юм бэ, залуу бүсгүй? Тэгээд яaх хэрэг вэ? " Ирка том хар нүдээрээ мистэр Гурскисийг тааламжгүй харж
"Та явах ёсгүй...та миний аав биш " гэв.
" Хатагтай София, танай охин хэрцгий нэгэн болж эхэлж байгаа юм байна шүү. Анхааралтай байхгүй бол аав шигээ болж байгаа юм байна даа. Миний хувьд зөвлөхөд ойд явахаа хойшлуулаад харин түүний оронд нөгөө худалдаанд гаргах царс модоо надтай цуг гарч үзвэл яасан юм бэ?". "Хэрвээ та ядрахгүй байгаа бол би сүйх тэрэг бэлэн болгоотхоё, тэгээд одоохон гаръя л даа."
Тэгж хэлмэгц Иркагийн нүдэнд тэртэй тэргүй бүрэлдэн бий болж байсан нулимс томрон хацар дээгүүр нь бөмбөрлөө. Тэр хоолны өрөөнөөс гүйн гарч өөрийнхөө өрөөний буланд очиж гомдож цөхөрсөндөө гараараа толгойгоо түшин суугаад уйлж эхэлжээ. Ээж нь хэдий амласан боловч мод руу явахгүй. Харин түүний оронд мистэр Гурскистай зугаалах бөгөөд түүний хэзээ буцаж ирэхийг гагцхүү бурхан л мэднэ. Мистэр Гурскис бол аймшигтай, бүр аймшигтайн цаад аймшигтай, Иркаг нэг удаа айлгаж байсан эр галуунаас аймшигтай гэж охин бодно. Тэр өчигдөр, бас өнөөдөр ирсэн, магадгүй маргааш, нөгөөдөр, бүр үүрд мөнх ирэх болно. Тэгэхлээр Жимийг эс тооцвол тэр ганцаар болж байна гэсэн үг. Бяцхан эзэгтэй нь ая тухыг нь хангаж байдаг өөрийнх нь тухай бодож байгаа гэдгийг мэдэж байсан ч Жим түүнийг хоншоороороо зөөлхөн нударлаа. Тэр нь Иркаг бүр гунигтай болгосон болохоор Жимийг өвөр дээрээ авч нүүрээ хүзүүнд наан мэгшин уйлжээ. Жим түүнийг үнэнээсээ ойлгосон нүдээр харж нулимсыг нь долоов.
Хэсэг байзнасны дараа охин бодлоо. Магадгүй ээж нь охиноо өрөвдөөд гадгшаа гарах бодлоо өөрчилсөн ч юм билүү. Ээжтэйгээ уулзах нь зөв юм байна, ээж нь түргэхэн гарaад буцаад ирж ч болно, ирчихээд дараа нь Лидватай мод руу явж бас болно. Охины хувьд ч гэсэн ээжийнхээ гарыг үнсэж хоолон дээр муухай авир гаргасандаа уучлал гуйх юм шүү гэж бодож байв. Ирка нулимсаа гайгүй сайн арчиж аваад хоолны өрөө рүү гүйж орлоо. Хоолны өрөө хоосон, харин зочны өрөөнөөс дуу, хөгжмийн чимээ гарахыг сонсчээ.
Ээж нь төгөлдөр хуурын ард суугаад мистэр Гурскис түүнд ойртон чихэнд нь ямар нэг юм шивнэж байснаа охиныг орж очиход холдов. Охин ямар нэг юм хэлэх гэсэн боловч ичиж балмагдсан ээжийнхээ "Юугаа хийгээд гадаа гарч тоглохгүй үүгээр гэтээд яваа юм бэ? Түргэл, цэцэрлэгтээ оч!" гэж ууртайгаар хашгирахад чимээгүй болжээ. Ирка өмнө нь ээжийнхээ ийм ууртайгаар хашгачиж байхыг сонсоогүй болохоор гайхан хөшсөн түүнийг эх нь гараараа эргүүлэн хаалгаар түлхэн гаргав.
"Цэцэрлэг рүү марш!" Ичгүүр, уур хоёрын давалгаа Иркагийн зүрхэнд босч ирэв. Зөрүүдлэхдээ зэргэлдээх өрөөнийх нь цонхны дэргэд хэсэг зогсов. Тэр онгорхой хаалгаар ээжийнхээ дууг сонсож байлаа.
"Ингэх нь зөв гэж бодож байна. Би л сайн барьж байхгүй бол Ирка аав шигээ хэрцгий нэгэн болж өсч магадгүй."
" Оо, наад асуудлаа одоо бүр орхичих "гэж мистэр Гурскис үгийг нь таслав.
"Би түүнийг байнга чи бид хоёрыг зааглаж харин эцэгтэйгаа чамайг аль болох ойр байлгахыг эрмэлзэх болно гэдгээс айж байдаг юм. Охинтой тааралдах болгондоо би тэгж шаналдаг. Хонгор минь, би хэзээ нэгэн цагт чамайг бусдынх байсан гэж бодоход ямархан хүнд байдгийг чи төсөөлж чадахгүй дээ."
"Чи юмыг их хуучнаар сэтгээд байх юм " гэж хатагтай София хариулав.
" Наад явдал чинь аль хэдийнээ өнгөрсөн.Ямар хамаа байна аа. Одоо бол би чинийх. Ганцхан л чинийх."
Ирка сайхь яриаг бүхэлд нь сонссон боловч эхэндээ нэг сайн ухаж ойлгосонгүй.Тэр эхдээ өширхсөндөө зөрүүдэлж хэсэг зогссоноо харанхуй ойд төөрсөн хүн шиг хааашаа явж юу хийхээ шийдэж чадахгүй болчихов. Гэвч ээжийнх нь үг түүнийг ямар нэг хэмжээгээр сэрээжээ.
" Яагаад мистэр Гурскистэй ээж тийм дотно байна вэ? Тэр миний аав, тэр ч байтугай миний нагац биш, бас хоолон дээр ээж ямар ёсорхог байсан гээч. Аав, аав маань л..."
Нэг санаа толгойд нь сүүмэлзэн орж ирэхүй тэр бодол түүнийг өрөө рүү нь хөтөллөө. Бяцхан зүрх нь хэдий шархирч байсан ч нүдэнд нь өчүүхэн ч нулимс байсангүй. Уурласан шазруун зан нь түүний нулимсны булгийг бөглөсөн хэрэг. Ээж нь түүнд хайргүй, бас мистэр Гурскисын дэргэд шившиг болгосон, нохойн золбин гөлөг шиг хөөж гаргасан. Тэр дуулгавартай байхыг хичээж эцэст нь ядахдаа Лидватай ойд явах зөвшөөрөл авах гэж байсан юм. Ээж нь өмнө нь иймэрхүү байдалтай байж байсан удаагүй, харин энэ удаа аймшигт мистэр Гурскистэй аавыг нь янз бүрээр хэлж байдаг. Ээж аавыг нь, бас охиноо хайрладгаас илүү мистэр Гурскисийг хайрлаж байна гэхэд охинд бүх юм ойлгомжгүй байлаа.
Ирка энэ дэлхийд хамгийн хайртай, бас хамгийн сайхан сэтгэлтэй, бүхнээс илүү аав руугаа ээжтэйгээ явж хамт явж очоод цуг амьдрамаар байв.
Аав нь охиндоо учиргүй хайртай болохоор ээжийнх нь авирласан шиг гомдмоор зан яасан ч гаргахгүй дээ. Охинд мөнгө байжээ. Тэр нэг удаа Каунас хот руу авгатайгаа цуг явснаас үлдсэн жаахан мөнгө түүнд байсан юм. Цонхоор хартал сүйх тэрэг ирээд ээж нь мистэр Гуpскистай цуг тэргэнд сууж байлаа. "Ээж баяртай ч гэдэггүй байна шүү." Охины уур цухал хөдөлсөндөө уйлчих шахлаа.
"Тэр хоёр явах юмандаа яваг. Тэгэхлээр нь би аав руугаа явна даа."
Тэр аян замд бэлтгэн юмаа цуглуулж эхэллээ. Төмөр замын өртөө хоёрхон милийн цаана байдгийг охин ээжтэйгээ өмнө нь очиж байхдаа бас мэддэг болсон юм. Бас тэр түргэхэн амжаад очвол Каунас явах галт тэргэнд сууж чадна гэдэгийг мэдэж байв. Ханын шүүгээнээс хавар нь Каунас явахдаа авч явж байсан нэг аятайхан сагс байсныг гаргаад ирэв. Түүн дотроо хэдэн гайгүй хувцас, дуртай нусны алчууруудаа өрлөө. Сагсанд нь зай байгаагүй болохоор хүүхэлдэйнүүдээ цөмийг нь авч явж чадахгүйдээ тэднээс дотроо уучлал гуйж байв. Харин хамгийн их хайртай, бас анхаарал халамж хэрэгтэй хамгийн багыг нь сагсандаа байрлуулжээ. Урьд өдөр нь тэр цонхны тавцан дээр зогсож байгаад нэг том лийр цэцэрлэгтээ ургасан байхыг олсноо аавдаа бэлэг болгон өгөхөөр авлаа. Бас ээжийнхээ өгсөн цөөхөн чихрийг авчээ. Ирка хувцасаа сольж гоё хувцас өмсөж болохгүй байв. Яагаад гэвэл тэр арынхаа товчнуудыг товчилж чадахгүй Лидваг гуйх болно, мэдээж Ледва түүний явахыг зөвшөөрөхгүй. Одоо өмсөж байгаа хувцас нь ч ер нь гайгүй цэвэрхэн хэвээр байв.Тэр улаан малгай, хаврын хүрмээ өмсөж хармаандаа аавынхаа бэлэглэсэн шар түрийвчийг хийлээ.Энэ дотор нь арван шинэхэн латвийн мөнгөн тэмдэгт байгаа.
Ингээд Жимийг дуудаж өрөөнөөсөө сэмхэн гарлаа. Ирка зам даган алхаж байхдаа ээжийгээ замаар гэр рүүгээ буцаж ирж болох юм гэж болгоомжилж явав. Тэр ээжтэйгээ уулзмааргүй байлаа. Лидва түүнд намайг олсонгүй, цэцэрлэгт ч, хашаанд ч, өрөөнүүдэд ч, ер хаа ч байхгүй байна гэж хэлэх болно. Тэгэхлээр ээж нь түүнийг ой мод руу Жимтэй цуг яваад улаан малгайт шиг чононд идүүлсэн гэж бодох болно. Тэр үед би аавынхаа өвөр дээр сууж байх болно. Ээж нь санаа нь зовоод эрнэ....тэр уйлж ч магадгүй..бурхан минь! Тэр ээжийг нь аймшигт Гурскистай цуг яваад Иркаг дахин хайрлахгүй байхыг нь болиулж таарна.
Төмөр замын буудал дээр олон хүн байхаар Ирка айсандаа зүрх нь баригдсан шувуу шиг тонгочив. Гэвч тэр зоригоо чангалан тасалбар авах хэдэн хүний ард хэзээ язааны том хүн шиг очиж зогслоо. Хавар нь авгатайгаа явахад тэр тасалбарыг нь өөрөөр нь авахуулж байсан болохоор яаж авдагийг сайн мэдэж байв. Тасалбар худалдаалах цонхон дээр очин мөнгөө гаргаж түүнтэй эелдэгхэнээр харьцах буудлын эзэнд хандан
"Каунас орох хоёрдугаар зэргийн хагас суудал өгөөч" гэв.
Буудлын эзэн түүнийг сониучирхан харснаа инээмсэглээд тасалбар өглөө. Ирка тасалбарыг үлдсэн мөнгөтэйгээ цуг хармаа руугаа чихээд Жимийг авч галт тэрэгний суух талбай руу нэвтрэв. Tүүнийг ороход харин галт тэрэг ирж байж таарав.Зүрх нь түргэн түргэн цохилоод эхэллээ. Тэр хоёрдугаар зэргийн суудлынхаа вагоныг хайж олов. Гэвч хаалга нь хаалттай, хүн оруулахгүй байгаа харагдана. Энэ нь Иркад галт тэрэг түүнийг үлдээгээд явчих гэж байгаа юм шиг санагджээ. Гэвч нэг настайвтар эрэгтэй хүн вагоноос гарч ирлээ. Ирка тэр хүнээс хаалгаа хаахгүй байхыг гуйтал харин нөгөө хүн бууж ирээд Иркаг өргөж оруулаад Жимийг хойноос нь авч өгчээ. Тэр нь тэр вагонд явсан цорын ганц зорчигч бөгөөд суудал дээрээ сунаж хэвтээд унтаад өгөв. Ирка тэр хүний эсрэг талын суудалд суугаад Жимийг хажуудаа тавилаа. Галт тэрэг ч хөдөллөө.
"Ээж, ээж" гэж тэр уйлсан боловч ээжийнх нь дэргэд нэг том хар сүүдэр гарч ирээд өөрийг нь хайрлаж байсан ээжийнх нь хайрыг тагалчих шиг охинд санагдав. Галт тэрэгний дугуйны хэмнэл түүний бодлыг дуу болгон цууриатуулж
"Ээж нь Иркад хайргүй дээ, хайргүй дээ
Охин нь аав руугаа явлаа даа, явлаа даа..."
Ирка өөрийнхөө сэтгэлийн хөдлөлийг ялж хэнэггүй байхын тулд цонхоор харлаа. Нэг морьтой хүн замаар явах харагдана. Тугал хөтөлчихөж. Тэр хүн зах ороод хүүхдүүддээ олон сайхан бэлэг аваад очиж байгаа даа гэж Ирка бодов. Аавыгаа очихоор ямар сайхан байх бол оо. Цаахан нь Иркагийн үеийн баймаар нэг охин хонь хариулж явна. Ирка тэр охины хариулж яваа хонин дундах шиг жаахан хургануудыг харах дуртай. Харин Ирка нугаснаас л айна. Тэнд бас нэг хэдэн хүүхэд байшингийн үүдэнд сууцгаах харагдана. Ах, эгч нар байж таарна. Тийм олуулаа байх ямар сайхан байдаг бол. Ээж нь тэр байшинд нь амьдардаг байлгүй дээ. Бүх юм нь үзэсгэлэнтэй сайхан, амьдрал нь сонирхолтой байгаа даа. Ийнхүү юм бодсоор яваад Ирка цаг өнгөрснийг нэг хэсэгтээ мэдсэнгүй, галт тэрэг хаа нэгтэй зогсох гэж байлаа. Дахиад гурав зогсоод аав дээрээ очино гэдгийг Ирка мэдэж байв. Гэнэтхэн аав нь охиноо ганцаар хүрээд очиход яaсан их гайхах бол гэж Ирка бодов.
Уурладаг болов уу? Жаахан хүүхэд галт тэргээр ганцаараа явж байгааг Ирка хараагүй.
Ийнхүү юм бодсоор яваад Ирка цаг өнгөрснийг нэг хэсэгтээ мэдсэнгүй, галт тэрэг хаа нэгтэй зогсох гэж байлаа. Дахиад гурав зогсоод аав дээрээ очино гэдгийг Ирка мэдэж байв. Гэнэтхэн аав нь охиноо ганцаар хүрээд очиход ясан их гайхах бол гэж Ирка бодов.
Уурладаг болов уу? Жаахан хүүхэд галт тэргээр ганцаараа явж байгааг Ирка хараагүй.
Тэгснээ өөрийнхөө бодлыг өөрөө үгүйсгэлээ. Аав нь түүнд өмнө нь хэзээ ч уурлаж байгаагүй. Тэр өөрт нь хачин их хайртай. Ээж өөрийг нь ерөөсөө хайрлаагүй болохоор цаашдаа ээжтэйгээ хамт байхгүй гэж аавдааа хэлнэ гэж охин бодно. Тэгснээ аавыгаа хамт буцаж очоод ээжтэйгээ хамтдаа амьдарцгаая гэж гуйх нь зөв юм байна гэж бас бодов. Аав буцаж очоод ээжийн ажилд туслах болохоор мистэр Гурскисын хэрэг байхгүй болно. Ийнхүү охин өөрийн бүхий л хүсэл мөрөөдөлдөө итгээд бүх юм сайхан болно гэж бодоход жаргалтай байлаа. Гэтэл нэг танихгүй бүсгүй өртөөн дээр вагонд орж ирээд Иркагаас юм асууж эхлэв.
"Жаахан охин минь, хаа хүрэхээр явж байна даа?"
" Би Каунаст байдаг аав дээрээ очихоор яваа юм аа."
" Хэнтэйгээ цуг аав руугаа явж байгаа юм бэ?"
"Жимтэй цуг."
"Сайн байна. Чи Жимтэйгээ яваа юм байж. Хэн харин чамайг авч яваа юм бэ?" гэж асуугаад бүсгүй инээв.
" Хэн ч авч яваагүй.Жим бид хоёр л "
"Ганцаараа явж байгаа хэрэг үү? Ийм жаахан байж уу?"
"Би тийм жаахан биш. Долоо хүрч байгаа."
"Тийм байж. Том болж байгаа юм байна. Гэхдээ чамайг хэн явахыг зөвшөөрсөн юм бэ?"
Ирка хариулсангүй, цонхоор харж эхэллээ. Тэр хатагтай түүнийг гэр рүү нь буцааж магадгүй гэж тэр айжээ. Эмэгтэй дахиад л ам нээж
"Чи Жимээ өвөр дээрээ авч суух нь дээр. Таслбар шалгагч орж ирэхдээ нохой суудал эзлүүлснийг хараад уурлана" гэв. Охин эмэгтэйн зөвлөснөөр нохойгоо өвөр дээрээ авлаа.
Нээрээ л төдхөн тасалбар шалгагч орж ирэв. Тэр Иркагийн тасалбарыг авч үзээд
"Нохойд чинь тасалбар байна уу?" гэв.
" Би тасалбар авдагийг мэдээгүй. Мэдсэн бол авах байсан юм" гэж Ирка айсандаа ээрүүтэв. Түүний зүрх дахиад л торонд орсон бор шувуу хана мөргөн сандчих адил булгилаад явчихав.
"Тасалбар авах ёстой байлгүй яахав. Одоо тэгээд яах вэ?" Иркагийн нүд нулимсаар бүрхэгдэв. Тасалбар шалгагч Жимийг тасалбаргүй болохоор шүүрч аваад цонхоор шидчих юм шиг санагдав. Тэр нохойгоо өгөхгүйн тулд чанга тэвэрч суулаа. Цонхоор шидвэл хамт л шиднэ биз. Ирка "Жимийг минь цонхоор битгий шидээч дээ" гэж чичирхийлсэн уруулаа хөдөлгөн хэлээд нулимстай нүдээр шалгагч руу царайчлангүй харлаа.
"Надад үлдсэн жаахан мөнгө байгаа. Тийм болохоор би тасалбар авчихаж чадна" гэж арайхийн нэмж хэлэв.
"Мөнгө байгаа юм байж. За яaхав, Жимдээ чи тийм их хайртай юм бол энэ удаа өнгөрөөе. Гэхдээ би дахиад ийм байдлаар тасалбар авахгүй зорчихгүй байх гэж бодож байна" гэв. Шалгагч тийнхүү хэлснийхээ дараа үнэн сэтгэлээсээ инээд алдаад цааш явлаа. Мөнөөх эмэгтэй жаахан нарийн боов гарган охиныг, бас Жимийг дайллаа. Ирка айхаа больж сайхь эмэгтэйгээс юм асуув.
"Та охинтой биз дээ?"
" Байгаа. Ганц биш, бүр гурав шүү. Бас нэг жаахан хүү байгаа."
" Ямар сайхан юм бэ? Тэд цугтаа байдаг болохоор сайхан байгаа даа. Гэхдээ тэд хэнтэйгээ цуг байдаг юм бэ?"
"Аавтайгаа."
"Аав нь бас л тантай цуг байдаг уу?"
"Тэгэлгүй яахав." Ирка хүүхдүүдийн нэрсийг асууж ямархуу тоглоомоор тоглодог, бас юу хийснийг нь асууж гарав. Сайхь бүсгүй инээмсэглэн хариулна. Дараа нь бүсгүй Иркагийн талаар сонирхлоо. Тэр юу болоод ийнхүү ганцаар аялж явааг нь мэдэхийг хүсч байв. Охин их л болгоомжтой хариулж байсан болохоор тэр Иркагаас нэг их тодорхой зүйл сонсож чадсангүй.Зөвхөн л урьд нь Каунас хот орж байсан, ээж нь их завгүй, аавыгаа удахгүй гэртээ харих гэж байгаа гэхчлэн цөөн үгээр хариулжээ.
Хэдий ингэж ярьж байвч Иркагийн сэтгэл өвдсөн хэвээр байлаа. Олон хүүхэд аавтайгаа цуг амьдарч байгаа. Ирка л ганцаараа, аав нь хол байгаа, бас ээж нь түүнийг хайрлаагүй! Эцэст нь Ирка удаан сууж ядраад цонхноос цонхны хооронд холхиж эхэллээ. Эмэгтэйн бугуйн цагийг хараад хэдий хугацааны дараа аавынхаа байгаа хотод очихыг асуув. Тэгээд цонх руу буцаж очоод амандаа ганцаар "дөчин минутын дараа би аавтайгаа уулзсан байна даа, дөчин минутын дараа би аавтайгаа уулзсан байна даа " гэж зөөлөн аяллаа. Хэдэн минут болоод дахиад цаг асуув. Үлдсэн цаг богиносох тусам тэвчээр нь барагдаж байлаа. Бүсгүй буугаад аав дээрээ яаж очихыг нь асуув. Ирка өмнө нь авгатайгаа ирж байсанчлан хоёр дугуйтай жижигхэн морин тэрэг авч Жимтэйгээ суугаад Кэстүтис гудамжинд хүрчихнэ гэж бодож байв. Сайхь эмэгтэй буугаад Иркаг хүргэж өгье гэхэд нь "Танд баярлалаа. Та сайн хүн юм. Гэхдээ би замаа өөрөө мэднэ" гэж хэзээний учраа олоод сурчихсан туршлагатай аялагч эмэгтэй шиг хариулав. Гэвч тэр хоёрын очих гудамж нэг байв. Галт тэрэг Каунаст орж ирэхэд цугларсан олон хүний дунд аавыгаа байж магадгүй гэж Ирка тал, тал тийш нь гайгүй сайн харав.
"Аав байдаггүй юм байх даа?" Тэд сүйх тэргэнд суугаад ойртож явахдаа охин аавынхаа байшинг олж хараад танихгүй эмэгтэйтэй цуг ирж байгаадаа учиргүй их ичиж, морин тэргэн дээрээс уначих юм шиг санагдаж байв. Хөтөчийг зогсуут охин түрийвчээ гаргаж ирлээ. Гэвч сайхь эмэгтэй Иркагаар мөнгө төлүүлээгүй болохоор Жимийг тэврэн үсэрч буугаад хаалга руу хурдлав. Охин хаалганы хонхыг дарж тэвчээр нь алдагдсандаа бараг зогсож чадахгүй болж байв.
Удаж удаж нэг юм хүний хөлийн чимээ гарлаа. Түлхүүр эргэж, хаалга онгойв. Гайхан алмайрсан үйлчлэгчийг анзаарсан ч юмгүй аав нь байнга ширээнийхээ ард ажиллаад сууж байдаг өрөө рүү нь чавхдав. Тэр аавыгаа тэврэхээр гараа алдлан инээд алдсан уруулаас нь "аав аа, би ирлээ" гэсэн үг алдууран алдаж гүйж явлаа. Гэвч тэдгээр үгс аманд нь царцан хоёр гар нь доошоо хоосон унжив. Аавынх нь бичгийн ширээний ард танихгүй залуухан эмэгтэй сууж байх нь тэр ээ.
" Аав хаана байна вэ? Би уулзахаар ирлээ!" Иркагийн нүд томрон танихгүй эмэгтэйг гайхсан харцаар ширтжээ.
"Хэн юм бэ, чи? Ханаас яваа юм бэ?" гэж өөр шиг нь бас л гайхсан залуухан эмэгтэй асуув.
" Миний нэр Ирка. Би аавтайгаа уулзах гэж ирлээ."
"Түүнийг уруу татахын тулд ээж чинь явуулаа юу? Энд чи яах гэж ирэв? Аавд чинь чамтай зууралдах цаг байхгүй."
Tэрхүү үгс маш хахир хатуу сонсогдож Иркагийн нүд эрээлжлэн толгой нь эргэжээ. "Аавын сандал дээр юун эмэгтэй сууж байгаа юм бол?Тэр сандал дээр аав нь суудаг, хааяaхан л ээжийг нь суухыг зөвшөөрдөг биш бил үү? Яагаад тэр эмэгтэй өөр рүү нь огт гэмгүй байхад ийнхүү уурсан харна вэ? Яaж тэр эмэгтэй тийм хахир хатуу үгсийг хэлж чадаж байна аа?"
Ирка эдгээр асуултад хариулт олж чадсангүй. Хэн нэгэн түүнийг аймшигтай, харанхуй, гүнзгий нүх рүү түлхэх шиг, зүрхийг нь төмөр хумсаар урах шиг санагдав. Охин өмнө нь хэзээ ч гаргаж байгаагүй чанга дуу гарган уйлж эхлэв. Тэр ойролцоох буйдан руу очин дээр нь савж унаад нулимсандаа хутгалдан мэгшлээ. Нөгөө гоё сагс нь шалан дээр унаж, улаан малгай нь чихэн дээр нь арай гэж тогтоно.
Жим түүн рүү зориг муутайхан дөхөж очин урд хоёр хөлөө буйдан дээр тавьж итгэл найдвараа гээсэн бяцхан эзэгтэйнхээ нулимсанд халтартсан нүүрийг аяархан долоожээ.

Орчуулсан Т. Дашбалдан

www.dayarmongol.com-оос авав.

Хулио Кортасар

Эзлэгдсэн байшин 

Тэр байшинд бид их хайртай байлаа. Цэлгэр тэгээд бас хуучин хамгийн гол нь тэнд бидний өвөг дээдсийн тухай, өвөө, эцэг, эх, тэгээд бидний хүүхэд насны тухай дурсамж хадгалагдаж байсан юм. Ирене бид 2 найман хүн элбэгхэн аж төрж болох энэ байшинд хоёулахнаа суудаг байсан маань тэнэг хэрэг боловч үүндээ дасчихсан юм л даа. Бид 7 цаг босож, юм хумаа цэгцлээд, 10 цагт үлдсэн ажлаа эгчдээ үлдээгээд би гал зуухруу явна. Яг үд дунд өглөөний хоолоо идээд л бидэнд таваг угаахаас өөр ажилгүй болно. Бид ширээний ард суугаад энэ том байшинг хоёулахнаа огтхон ч түүртэхгүй авч явж чадаж байгаа тухай сэтгэл хангалуун боддог байв. Заримдаа энэ байшингаас болоод л бид ийм жожиг ганцаардмал болсон юм шиг санагдана. Ирене өөртэй нь суухыг хүссэн хоёр ч залууд ямар ч шалтгаангүйгээр татгалзаж, миний Мария Эстер болохоор хуримын өмнөхөн нас барчихсан юм. Бидний нас нэгэнт одоо 40 шахчихсан болохоор өөр хүнгүйгээр энэ голомтоо үргэлжлүүлэн авч явахаас ондоон зам үлдсэнгүйв Нэгэн цагт бид эндээ л үхэх байх. Тэр үед өөдгүй хамаатан саднууд маань газар болон чулуу тоосгийг авч ашиглахын тулд байшинг маань нураана даа гэж бид боддог байлаа. Ирене төрлөхийн хэнэггүй хүн л дээ. Өглөөний цэвэрлэгэний дараа тэр унтлагын өрөөнийхээ ханзан дээр суугаад шөнө дөл болтол юум нэхнэ. Яах гэж иим их юм нэхдэгийг бүү мэд. Ер нь эмэгтэйчүүд юу ч хийхгүй суухын тулд л юм нэхдэг байх. Эмэгтэйчүүд лл тэр шүү дээ, харин Ирене бол дандаа хэрэгтэй юм нэхдэг. Өвөл хэрэг болох зүйлс, надад оймс, эсвэл өөртөө цамц. Нэхсэн юмнаас нь юуч юм бэ таалагдахгүй бол тэр дөнгөж сая хийу дуусан цамцаа ч хөвөөд хаячихна. Сагсан дотор хөвөгдөх ноосон утас урьдын хэлбэрээ хадгалсаар байхыг би харах дуртай. Бямба гаригт би төврүү явж утас авдаг. Эгч намайг өнгөний мэдрэмж сайтай гээд энэ ажлаа надад итгэсэн хэрэг л дээ. Ийн явах замаараа би номын сангаар орж Францаас ямар нэгэн шинэ юм ирсэн эсэхийг асууна. 1939 оноос хойш Аргентинд суугаа бидэнд ямар ч илгээмж шуудан ирээгүй юм. Гэвч би энэ талаар биш, байшингийхаабайшин эгч хоёрынхоо, тухай л ярих гэсэн юм. Надад өөр юуч сонин биш. Хэрэв Ирене юм нэхдэггүй байсан бол бид ер нь яах байсан юм бол оо. Гэхдээ цамц нэхнэ гэдэг чинь жинхэнэ ажил байхгүй юу. Нэгэнтээ би өвлийн хувцас хадгалдаг шүүгээнийх нь доод шургуулганаас нафталин үнэртсэн эгээ л мухлагийн бараа шийг гишгэгдэж үрчиисэн, цагаан, ногоон, ягаан алчуурууд оллоо. Ийм олон алчуураар харин яах гэж байгааг нь асуусангүй. Бид мөнгөөр гашигдаж байсангүйв Сар бүр л хөдөө тосгоноос мөнгө ирдэг тул хөрөнгө маань улам л зузаарч байсан юм. Бодоход эгч зүгээр л юум нэхэх дуртай байж дээ. Би түүний гар хэрхэн гялалзан зүүгээрээ тоглож, шалан дээр тависан сагсан дахь утас хэрхэн бөндөгнөхийг хэдэн цагаар ч хамаагүй харж суудаг сан. Зугаатай байдаг юм. Өрөөнүүдийн нь зохион байгуулалтыг хэзээч мартахгүйдэгэээ. Хооллох өрөө, туургандаа хивстэй танхим, номын сан. Тэгээд байшингийн нөгөө үзүүрт гурван том унтлагын өрөө, тийшээ чиглэсэн урт хонгилыг тусгаарласан нарсан хаалга. Харин бидний амьдардаг жигүүрт гал зуух, угаалгын өрөө, Ирене бид 2-ын өрөөнүүд , манай өрөө рүү ч хонгил руу ч дамжмх болох зочний танхим байрладаг байв. Хэрэв нөгөө царсан хаалганы тэнд зүүн гар тийшээ эргэх юм бол нарийнхан хонгилоор дамжаад галын болон угаалгын өрөө рүү орчихож болно. Тэр нарсан хаалга нээлтэй үед байшин маань их том харагдаг бөгөөд хаачихсан үед эгч бид 2 нэг муу давчуу байранд л суугаа мэт санагддаг байлаа. Ирене бид 2 тэр хаалганаас наашхи хэсэгт л суудаг, нөгөө хэсэг рүү зөвхөн тавилгын тоосыг арчих гэж л ордогсон. Агаар хуурай, салхи ихтэй тул буйдан сандал, төгөлдөр хуур тоосгүй байна гэж үгүй. Энэ бүх явдал хэтэрхий энгийн байдлаар өрнөсөн тул би түүнийг дандаа санадаг юм. Ирене юмаа нэхэн сууж, цаг 8-ыг цохих үед надад гэнэтхэн мате /парагвай цай/ уумар санагдлаа. Хонгилоор би хаалттай хаалга хүртэл яваад гал зуухруу эргэхдээ хоолны өрөөнд юмуу номын санд ямар нэгэн чимээ гарахыг сонсов. Тэр чимээ бөглүү, ойлгомжгүй, яг л тэнд хүмүүс ярилцаад байх шиг, бас хивсэн дээр буйдан сандал унах шиг, тэгтэл ч бас хонгилын нөгөө үзүүрт мөн чимээ гарав. Би шалавхан шиг хаалгыг дарж хаагаад түгжчихлээ. Азаар наад талд нь түлхүүр байсан юм. Баттай нь дээр гэж санаад давхар оньсолчихлооо. Дараа нь гал зуух руу орж мате чанаад эгчид авчирч өгөхдөө
Хаалгыг түгжих хэрэгтэй боллоо. Нөгөө өрөөнүүдийг эзэлчихэж гэж хэллээ. Тэрээр нэхэж бйасан юмаа доошлуулан над руу нухацтай ядрангуй харцаар ширтэж,
-Чи итгэлтэй байна уу
Би толгой дохив.
-Одоо яах вэ дээ эндэээ л байхаас гээд эгч ажлаа үргэлжлүүлэн тонгойв.
Би матег болгоомжтой дөхүүллээ. Ирене жаахан тээнэгэлзэх шиг боловв Тэр саарал өнгийн хантааз нэхж суусаныг би санаж байна. Их гоё хантааз байсан. Анхандаа ч эвгүй байлаа. Тэр хаалганы цаана миний олон дуртай зүйлс үлдсэн болохоор. Миний франц номнууд номын санд байсан. Эгч блохоор амны цааснууд, гэрийн дулаахан шаахайгаа үгүйлж байв. Би арц модон гансандаа харамсаж байхад эгч бас тэндээс ганц лонх хуучны дарс авчирмаа л байсан биз. Бид арга буюу элдвийн хайрцаг онгичиж дуртай зүйлсээ дэмий л эрээд , өөд өөдөөсөө хараад гунигтай сууллаа.
-Үгүй ээ энд алга.
Зарим талаар амарч юум шиг болчихов.Том байшин цэвэрлэнэ гэхгүй. Бид 10 болгож боссоод, 11 хүргэж байж л гал тогоондоо зүглэнэ. Намайг үдийн хоол хийх зуур эгч орон зууш бэлдэж байхаар тохиролцсон юм л даа. Үдэш орой болсон хойно гал зуухтай ноцолдох шиг залхуутай ажил хаа байна. Ингээд бид Иренегийн ширээн дээр хүйтэн зууш тавиад хооллочихдог болов. Эгч юум нэхэх зав ихтэй болсондоо тун баяртай байлаа. Би номгүйдсэндээ жаахан дурамжхан байсан боловч цаг нөхцөөхийн тулд эцгийн хуучин маркны цуглуулгыг янзалж суух болов. Санаа амар уйдаад байх юмгүйв Тохитой дулаахан болохоор нь голдуу эгчийн өрөөнд сууцгаана. Тэр заримдаа
-Пөөх ямар сонин дүүжлүүр вэ Бараг л номын тавиур шиг дүүжлүүр байна гэнэ. Би түүнд гадаадын сонин маркнуудыг үзүүлдэг юм л даа. Нэгэнт бидэнд сайхан байсан тул нөгөө үгүйлээд байсан зүйлүүдгүйгээр амьдарч болохыг ойлгов. Харин бүх юм дуусчихаагүй бол, энд бичээд байгаа юм үгүй болох сон. Нэгэн үдэш унтахын өмнө ам цангаад би гал тогооруу явлаа. Босго алхангуут би галтогооч юумуу, угаалгын өрөөнд чимээ гарахыг сонсон юм. Юм нэхэж уусан эгч миний зогтусахыг мэдээд өрөөнөөсөө гарч ирлээ. Бид нөгөө чимээг цугтаа сонсов. Ямар ч эргэлзэх юмгүй, хаалганы цаана биш, харин энд гал зуух, угаалгын өрөө хоёрын аль нэгэнд чимээ гарч байх нь тэр. Бид өөд өөдөөсөө харсангүй. Эгчийн гараас шүүрэн хөтөлж, үүдний өрөө руу ухас хийлээ. Ард маань нөгөө бөглүү чимээ улам тод дуулдав. Би хаалгаа чанга саван хаалаа. Үүдний өрөөнд нам тайван ажээ.
-энэ хэсгийг ч бас эзэлчхэж хэмээн эгч сулхан дугарлаа. Бөөрөнхий утас нь өнхөрсөөр хаалган доогуур орчихов. Утас нэгэнт тэнд, хаалганы цаана орчихсан болохоор нэхэж байсан зүйлээч хайнгадуухан унагачихлаа.
- Чи юу ч аваагүй юу хэмээн би тэнэгдүүхэн асууллаа.
-Юу ч аваагүй ээ.
Бид тэр чигээрээ цааш алхлаа. Шүүгээн дотор 15000 песо бийг гэнэт санав. Гэвч тэр мөнгийг авахад нэгэнт оройтжээ. Харин гарт цаг байсан тул би 11 болж байгааг харлаа. Би эгчийгээ / тэр уйлж байх шиг/ тэвэрч бид байшинг орхин гарав. Надад гунигтай байлаа. Хаалгаа түгжээд түлхүүрийг нь ус урсгах хоолойд хаяв. Тэнэмэл хүмүүст ч яг одоо айл ухдаг цаг даа. Гэхдээ байшин нэгэнт эзэнтэй шүү дээ.

Орчуулсан Г.Аюурзана

O.Дашбалбар агсны хайртай бүсгүйдээ бичсэн захидал 

ҮРГЭЛЖЛЭЛ 2-р хэсэг

Яруу найрагч О.Дашбалбар агсны хайртай бүсгүй Н.Оюунханддаа бичсэн захидлыг уншигчдадаа үргэлжлүүлэн хүргэж байна.

ГУНИГ СЭТГЭЛИЙН ШУУРГА АЛИВ БҮХНИЙГ БИ ТЭВЧСЭН ШҮҮ

Оюунханд аа, чамд захиа бичмээр санагдана. Гэвч болохгүй...захиаг бэхээр бус нулимсаараа бичих хэрэгтэй гэж зүрх шаардах юм.
Чи гэртээ босон суун, сэтгэл үл тогтож, би чиний гарч ирэхийгхүлээн зүрх түгшин зогсоход танай хашаа чамайг, намайг тусгаарласан хэрэм мэт зуны тэр нэгэн үдшийг санаж байна уу?
Чи ирнэ гэсэн цагтаа ирэхгүй удтал хүлээлгэж, яагаад ч юм "Шөнөжин ч хамаагүй зогсоно" гэж би шийдэж, тэгээд л хүлээгээд байсан. Танай гэрт хүмүүс шуугилдах, телевизээр концерт гарч буй мэдэгдэж, би хашааны сүүдэрт зогсон гэрэлтэй тооныг чинь ширтсээр л...
Гэтэл нэг хүн гарч ирсэн. Айсандаа болж зүрх минь палхийсэн боловч зогссоор л байлаа. Чамайг тэгэхэд гараад ирнэ гэж бодоогүй л дээ. Зүгээр л хүлээж зогсох нь сайхан байсан юм.
Гэтэл чи минь юу ч хэлэлгүй санаа алдахад харин би гарыг чинь атгаж, чамайг тэвэрсэн. Хоёулаа удтал зогсож юу ч ярьж үл чадна,зөвхөн зүрхний цохилт л мэдрэгдэж байв. Ямар удаан, ямар түргэн уулзалт вэ? Зуун өнгорох шиг, гялбаа гялбах шиг. "За би оръё доо айж байна" гэж *чи* хэлсэн. Чамайг үнсэхэд, гарт минь захиа атгуулаад, битгий уурлаарай гэж хэлчихээд, гарыг чинь чанга атган санаа алдаж билээ.
Би хэсэг гадаа зогсоод, гэрийн зүг алхсан. Замдаа захидлыг чинь задалж, гудамжны чийдэнгийн гэрэлд уншаад, бүхнийг ойлгосон. Чи эргэлзэж, заримдаа айж, бас намайг ойлгож, эс ойлгож, элдвийг бодон хямарч буйг чинь ойлгосон.
Чамтайгаа уулзаж байсан жаргалтай мөчүүд минь мартагдашгүй. Тэр цөөн хэд хоногийн агшин бүр сэтгэл дотор зураастай үлдэж дээ. Зургадугаар сарын 20-ноос долдугаар сарын 5 миний хувьд алтан өдрүүд байв. Догдолж, баярлаж, чамайг тэсэн ядан хүлээсэн шаналгаат мөчүүд.
Гуниг сэтгэлийн шуурга алив бүхнийг би тэвчсэн шүү.

Бороотой үдэш хашааны гадаа
Бодлогошрон зогсох даанч сайхан
Нарсан банз хүйтэн оргиулж
Нойтон цамц биед наалдана

Эрт урьдын өнгөрсөн явдлаа
Эргэцүүлэн бодож догдлон зогсоход
Задгай үстэй, хөөрхөн ааштай
Залуу бүсгүй алхсаар ирнэ...

Чи минь санаж байна уу. Нам гүм тэр шөнө...бүлээн бороо шивэрч, өвсний сэрчигнээ зүрхэнд минь сонстож байсан. Толгодын дундуур чамайг хөтлөн тэнүүчилж байсан минь тодхон.
Зургадугаар сарын салхи чиний ичингүйрсэн дөлгөөн харц, энэ хорвоо юутай дотно байж вэ?
Чинийхээ алганд нүүрээ нааж, аз жаргалд мансууран байсан минь зүүд байв уу? Үгүй ээ үнэн. Чи даарсан шувуу шиг хөөрхөн гараа атганд минь хоргодуулж, чив чимээгүй мишээж зогссон.
Чиний минь дүр зураг шиг тодхон байна. Бороо шивэрч байна гэж би хэлсэн. Чи дуугүй алхаад л байсан. Хашааны чинь гадаа чамайг хүргээд, догдлон үнсэж байсан минь ч санагдана. Мартахын аргагүй мөчүүд минь... Үүнийгээ дурсан, чамайгаа санан “Бороотой үдэш” дууг зохиов.

БОРООТОЙ ҮДЭШ
Навчсыг хөглөн бороо орох нь
Насандаа мартамгүй хайрын шивнээ
Намайг хөтлөн чи минь алхах нь
Намуухан үдшийн зөөлөн уянга

Цэцгийн үнэр зүрхэнд шингэж
Цээжний хайр минь харцаар дамжина
Алан нүдэн ичингүйрэн мэлмэрч
Амьсгап даран санаа алдана

Үлгэрийн шивнээ бороо шаагиж
Өвсний сэрчигнээ зүрхэнд шингэнэ
Үе үехэн намдаж хааяахан ширүүсч
Өглөө үдшийн сэтгэл хямарна

Зургаан сарын цэцгийг таалсан
Зуны шөнийн одод нуугдана
Зуун жил чамаасаа хагацалгүй
Зөөлөн бороонд зогсмоор байна

Ш Госпидо помилуй О.Дашбалбар 1980 он

Н. 0-д
Өдөр бүхэн, мөч бүхэн чамтай цуг явдаг би
Өглөө гэрээсээ гарахад чинь хаалганы бариул болдог
Өдөр ажлаасаа ирэхэд буцахад гутлын чинь тоос болдог
Гэртээ орохдоо чи түүнийг гүвээд ордог
Үдэш орой цүнхэд чинь үзвэрийн билет болдог
Үеийнхээ бүсгүйтэй ярьж суухдаа зажилж орхидог
Яттьгүй дүрсгүйтсэн хүүгээ загнахад чинь зэмлэлийн үг болдог
Дэрэн дээрээ толгой тавихад чинь нойр болдог би
Нойрон дунд чинь зүүд болдог би
Зүүдэн дунд чинь жаргал болдог би
Жаргал дунд чинь саад болдог би
Сэрэхэд чинь алга болдог би

АРДЫН ХУВЬСГАЛЫН ӨЛГИЙ АМУУ ТАРИАНЫ НУТАГ

МОНЦАМЭ агентлаг Сэлэнгэ аймагтай үүх түүхээрээ холбоотой. Сэлэнгэ аймагт ардын хувьсгалын анхны ялалтын уухай мандаж, шинэ Монгол Улсын түр Засгийн газар байгуулагдан, МОНЦАМЭ тэр тухай “Монголчуудын бослого” мэдээг 1921 оны гуравдугаар сарын 18-нд өдгөөгийн Алтанбулаг сумаас “МОНТА мэдээллээ” хэмээн дэлхий дахинаа цацсан түүхтэй. Тодруулбал, тэрхүү “Монголчуудын бослого” мэдээнд “Чита. 1921 оны 3 дугаар сарын 23. /Дальта/ Троицкавская /Дээд шивээ/-гаас авсан мэдээнээс үзвэл Унгерн, Комаровский нарын удирдсан хэрмэл дээрэмчин бүлэг цагаантан хийгээд санаа сэтгэлээр бүрэн дампууран унасан Хятадын цэргийн эрхтний аллага таллагад нэрвэгдсэн монголчууд тэмцэн босч Маймаа /Хиагт/ суурин болон түүний ойролцоох газруудыг байлдан эзлээд Монгол Ардын Засгийн газрыг зарлан тунхаглав.
Дэлхийн империалистуудын түрэмгий ашиг сонирхлыг илэрхийлсэн Оросын цагаантны балмад бодлогын эсрэг Монголын Засгийн газар шийдвэртэй тэмцэж, тусгаар тогтнолоо хамгаалан нутаг дэвсгэртээ аж төрөн сууж байгаа энгийн номхон орос, хятад, монгол иргэдийн энх амгалан аж байдлыг аль болохоор хамгаалах зорилт тавьж байна. Маймаа /Хиагт/-д гарсан улаан монголчуудын бослого нь Монголын хүн амын бүх давхаргыг хамарч ойролцоох хошуудад амжилттай дэлгэрч байна гэж хилийн районоос мэдээллээ /РОСТА/” гэжээ.

МОНТА нэрээр байгуулагдсан Монголын цахилгаан мэдээний агентлагаас гадагш цацсан энэхүү анхны мэдээг Ардын журамт цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын даалгавраар зөвлөгч-сургагч И.Г.Демко хэмээгч хүн илгээж, мөн оны 3 дугаар сарын 30-ны өдрийн “Правда” сонинд нийтлэгдсэн түүхтэй.
90 жилийн ойн босгон дээр түүхэн энэ үйл явдлыг мөнхжүүлэх, улмаар МОНЦАМЭ агентлагийн өнөөгийн ажил байдлыг энэ бүс нутагт сурталчлах, “МОНЦАМЭ мэдээ”, “Хүмүүн бичиг” сонины уншигч-редакцийн уулзалт зохиож, иргэдийн санаа бодлыг сонсон, ажил амьдралтай нь танилцах зорилгоор МОНЦАМЭ агентлагийн сурвалжлах хэсэг зургадугаар сарын 16-19-нд Сэлэнгэ, Дархан-Уул аймагт ажиллаад ирлээ.
***
Ажил үйлсээрээ тэргүүлсэн хоймор нутаг

Өргөн Сэлэнгэ минь холын замдаа
Ой дундуур шуугин урсана
Өтгөн шаргал тариалан минь
Түүний дэнжээр халиуранхан байна...хэмээн дуулдаг Сэлэнгэчүүдийн ажил амьдрал өөдрөг, зуншлага сайхан хүн малын зоо тэнэгэр байна. Аян замд биднийг угтаж уулзсан аймгийн ЗДТГ-ын Төрийн захиргааны удирдлагын хэлтсийн дарга С.Отгонжаргал, МОНЦАМЭ агентлагийн Сэлэнгэ аймаг дахь сурвалжлагч Р.Бумдарь нар тус аймаг 2009 оны ажлын амжилтаараа улсдаа тэргүүлсэн эхний таван аймагт багтсан тухай таатай мэдээ дуулгалаа.
Сэлэнгэ гэхээр өргөн талд халиурсан тариа буудай, амт чанараараа гайхагдсан хүнсний ногоо, утсан загас, зөгийн бал, хмельтэй талх хэн хүний санаанд ордог. Үнэхээр л тийм юм. Хаа сайгүй хагалсан газар, соёолон буй тариа, хашсан ногоо. Тариалангийн газраа эргэсэн тариаланч, ногоон дундаа бүртэлзэх ногоочин үзэгдэнэ. Тариаланч, ногоочид хаврын тариалалтаа хийгээд түр амсхийгээд байгаа аж.
Сэлэнгэчүүд нийт 54 нэр төрлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг, үүнээс хмельтэй талх, утсан загас, зөгийн бал, чацаргана нь нутгийн бренд бүтээгдэхүүн болсон гэж тэд ярьж байна. Хаа байсан Увсын чацаргана яагаад Сэлэнгийн бренд болчихдог хэрэг вэ гэсэн чинь сүүлийн жилүүдэд Сэлэнгийнхэн чацаргана ихээр тарих болжээ. Ургац сайн байгаа учир чацарганы аж ахуй сүүлийн үеийн хамгийн их хөгжиж байгаа үйлдвэрлэлийн нэг болжээ. Угийн ажилсаг хүмүүс болохоороо тэндээ тос гаргаад, жүүс хийгээд /өөр юу хийдэг юм бүү мэд/ тэдгээр бүтээгдэхүүн дээрээ “Сэлэнгэд үйлдвэрлэв” гээд тавьчихаж. Сэлэнгийнх биш гэж маргах ямар ч үндэсгүй. Чацарганыг нутагшуулаад бренд болгосон хэрэг.
Сэлэнгийнхэн нийслэлийн Баянгол дүүргийнхэнтэй гэрээ байгуулаад нутгийн бүтээгдэхүүнүүдээ тус дүүргийн бүх захаар зардаг болсон байна. Бусад аймаг санаа авмаар санагдсан шүү.
Монгол орны газар тариалангийн гол бүс нутаг болохоор айл өрх бүхэн тариа ногоо тарьж, туслах аж ахуйг хөгжүүлж чадсан, тэр хэмжээгээрээ иргэдийнх нь амьдрал ахуй баталгаатай, бусад аймгийн иргэдээс илүү хангалуун амьдардаг санагдлаа. Тариа ногоогоо тарихаас гадна уламжлалт тахиа, гахай, зөгийгөө өргөнөөр үржүүлдэг төдийгүй тэмээн хяруулын өндөг Оросоос нууцаар хил давуулж оруулж ирээд үржүүлэн нутагшуулж, одоо тэр нь ашиг орлогынх нь гол эх үүсвэр болсон овсгоотой иргэн хүртэл байна.
Аймгийн нутаг дэвсгэрийн 50 гаруй хувь нь буюу 2084,6 мянган га нь хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар гэнэ. Газар тариалангийн салбарт улсын хэрэгцээт үр тарианы 60 хувь, төмсний 28 хувь, хүнсний ногооны 63, байгалийн хадлангийн 20 шахам хувийг үйлдвэрлэдэг байна.
Аймгийн Засаг даргын орлогч С.Бүрэнбат: “Энэ жил 141 мянган га-д тариалалт хийлээ. Тариалалтын хэмжээ хуучин нийгмийн үеэсээ давсан. Хүмүүсийн санаа сэтгэл ихээхэн өөдрөг байна. Энэ жилийг аймгаас жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх жил гэж зарласан. Сумдаа 4 бүсэд хуваагаад жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжүүлэх зорилттой байна. Сэлэнгэчүүд ногоо тарьж, даршлахаараа алдартай. Өрхийн үйлдвэрлэгчдийн ихэнх нь ногоо тарьдаг. Энэ жил тэдэнд зориулан 400 сая төгрөгийн хүүгүй, барьцаагүй зээлийг үр сортоо шинэчлэх, шошго, хаягаа цэгцлэхэд зориулан олголоо. Үр зохих хэмжээгээр нэмэгдсэн гэж үзэж байгаа.
Ирэх жил аймаг байгуулагдсаны 80 жилийн ой болно. Үүнийг угтаад аймгийн хэмжээнд энэ жил 3 тэрбум гаруй төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг бүтээн байгуулалт, сум суурингийн иргэдийг амьдрах ая тухтай орчноор хангахад зориулан хийжээ. Тухайлбал, 6000 хүний суудал бүхий иж бүрэн цэнгэлдэх хүрээлэн, түүхэн дурсгалт гэрэл хөшөөдийн цогцолборыг барихаар ажлыг нь эхлүүллээ. Энэ ондоо төлөвлөгөөт ажлуудын 80 хувийг гүйцэтгэнэ.
Аймаг 102 мянга гаруй хүнтэй. Баруун аймгаас малтай иргэд их шилжин ирж байна. Үүнээс үүдээс аймгийн хамгийн хэцүү шийдэж цэгцэлдэггүй ажил мал боллоо. Малын бэлчээргүй болсон. Аймагт 750 мянган мал байхад л хангалттай гэж үздэг. Гэтэл 1.560.000 мал манай нутаг дэвсгэрт байна. Малчид, тариаланчдын хооронд газар нутаг булаацалдсан маргаан их гарах болсон. Бидний барьж байгаа гол бодлого эрчимжсэн мал аж ахуйг түлхүү хөгжүүлэх. Тиймээс ч сүргийн хатуу дэг тогтоосон. Ялангуяа ямаа, адууг хатуу хориглож байгаа” хэмээн аймгийн ажил байдлын талаар товч танилцууллаа.

Шаамарын тэргүүн зөгийчнийд

Шаамарын жимс ногооны аж ахуй гэж дээр үеэс нэрлэж хэвшсэн Шаамар сум руу Сүхбаатар сумаас 20 км давхиад л хүрчихдэг аж. Зөгий үржүүлэг, бал үйлдвэрлэлээрээ сүүлийн үед аймагтаа төдийгүй улсдаа нэр хүнд олоод байгаа “Аргангат” нөхөрлөлийн үйл ажиллагаатай танилцлаа. Нөхөрлөлийн тэргүүн Ж.Баярсайхан Башкирт 6 жил зөгийний чиглэлээр сурсан нэгэн гэнэ. 1995 оноос хойш энэхүү зөгийний нөхөрлөлөө байгуулан үйл ажиллагааг нь эхэлжээ. Зөгийгөө үржүүлнэ, үржүүлсэн зөгийнээсээ зохих үнээр зарна, дээр нь зөгийнөөс гарсан бүтээгдэхүүнээ зардаг. Эдний гол нэрийн бүтээгдэхүүн “Шижир” нэрт зөгийн цэвэр бал.
“Аргангат” нөхөрлөл 500 орчим бүл зөгийтэй юм байна. Жилдээ 4-5 тонн бал хураадаг. Нэг бүл зөгий 8-10 кг бал гаргадаг аж. Үндсэн таван зөгийчинтэй, хажуугаар нь улирлын чанартай, шаардлагатай үед түр туслах ажилчид аваад ажиллуулчихдаг, зөгийчдийнх нь дундаж цалин 250 мянган төгрөг байдаг гэнэ.
Нэг кг зөгийн балаа газар дээрээс нь 18000 төгрөгөөр зардаг, ихэнхийг нь “Номин” авдаг ажээ. “Номин”-гийнхон 18000 төгрөгөөр авсан зөгийн балаа Улаанбаатарт сүлжээ дэлгүүрүүдээрээ 24000 төгрөгөөр зардаг гэнэ.
“Аргангат” нөхөрлөл нь 1997 онд аймгийн шилдэг бренд бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчээр шалгарч байсан бол 2009 онд зөгий нь төвийн бүсийн шилдэг бренд, шилмэл мал болж байжээ. Сонирхолтой нь зөгийчид зөгийгөө нэг төрлийн мал гэх юм. Биш гэх бас л үндэсгүй. Намар цэцэггүй болохоор өвөлжөөндөө орж, сахарын сиропоор тэжээлгэдэг ажилчин зөгий хаврын эхний цас хайлж хайлс, монос цэцэглэхээр ажилдаа гардаг байна. Ажилчин зөгий өдөртөө 4-5 км газарт явж хоолоо цуглуулдаг. Хэдий олон бүлтэй ч хэзээ ч бүлээсээ төөрөхгүй.
Бүлдээ ажилчин зөгий, гэрийн /туслах/ зөгий, хатан зөгий, эр зөгий гэсэн бүтэцтэй. Ажилчин зөгий нь цэцгийн тоос цуглуулах, ус зөөх гэх мэт гадуурх бүх ажлаа амжуулна. Гэрийн зөгий болохоор дотоод ажлаа амжуулна. Хавар хатан зөгийг хамгийн чадалтай, хамгийн өндөрт хөөрч түүнд хүрч чадсан нь хээлтүүлдэг юм байна. Яг л чоно шиг. Нэгэнт хатан зөгийг хээлтүүлэх эрх авсан эр зөгий яг л хаан шиг тэжээлгээд л байж байдаг гэнэ. Идэмхий гэж ярилтгүй. Ажилчин зөгийний 2-3 удаа идэх хоолыг ердөө нэг дор л идчихдэг аж. Гэхдээ эр зөгийний жаргал богино. Хатан зөгий хавар эр зөгийг өөрөө гарган тэжээж байгаад намар хүйтрүүт үүрнээсээ гаргаад хаячихдаг аж. Гарахгүй гэснийг нь бүр чирээд гаргаж хаядаг байна. Хөөрхий эр зөгийний нас ингээд л дуусна даа. Бүр үхсэний нь дараа хавь орчноо хүртэл цэвэрлэдэг гэж байгаа.
Ж.Баярсайханы гэргий Т.Шижиртуяа, 36 жил зөгийчнөөр ажиллаж байгаа Цагаанчулуун нар зөгийнхөө талаар энэ мэтийг сонирхуулж, ажлаа танилцууллаа.

 
Газрын өгөөжийг нэмэх био бордоо

Ургамлын бордоо үйлдвэрлэдэг Сэлэнгэ аймгийн “Био-агро” ХХК-ийн ажил байдалтай танилцлаа. Тус компани 1996 оноос хойш бордоо үйлдвэрлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж иржээ. Жилдээ 100 мянга орчим литр био бордоо үйлдвэрлэж, Сэлэнгэ, Дархан-Уул, Хөвсгөл, Төв, Булган аймгуудад борлуулдаг байна. 1997 оноос хойш улсад ургацаараа тэргүүлсэн бүх компани “Био-агро”-гийн бордоо хэрэглэж, үр шимийг нь хүртэж байжээ.
Эдний бүтээгдэхүүний давуу тал нь хүн байгальд хоргүй экологийн цэвэр бүтээгдэхүүн учир ямар ч ургамлыг бордож болдог. 1 га-д химийн бордоо 200-300 кг ордог бол био бордоо ердөө л 10 литр байхад хангалттай аж. Үнийн хувьд ч химийн бордооноос 10 дахин хямд юм байна. Тусгай тоног төхөөрөмж шаардахгүй хэрэглэхэд хялбар энгийн. 1 га-д хэрэглэх бордооны үнэ 1 центнер улаан буудайны үнээс 3 дахин хямд болдог аж.
Тус компанийн захирал доктор Т.Янжив уг нь дулааны инженер хүн аж. Одоо харин биологич болжээ. ОХУ, БНХАУ-д био бордоог төрөөс зориуд дэмжин тусалж дэмжиж байдаг бол манай төр засгийн хариуцлагатай хүмүүс энэ ажлыг ойлгохгүй, санаа ч авахгүй юм. Тэгсэн мөртлөө орос, хятадаас өндөр үнээр бордоо зөөхийг дэмжээд байдаг сурагтай хэмээн тэрбээр сэтгэл дундуур явдгаа илэрхийлэв.
Гэхдээ компаниуд бордооных нь үр ашигтай, хямд төсрийг нь мэдчихээд зориуд авдаг болсон юм чинь Т.Янжив гуайн зүтгэл талаар болохгүй гэж найдаж байна.

Алтанбулагийнхны асуудлыг шийдэж өгөөч, эрхэм түшээд ээ...

Алтанбулаг суманд өдгөө 1382 өрхийн 5000 гаруй өрх амьдарч байна. Дээр нь хилийн хөнгөлөлттэй холбоотой түр бүртгүүлэн хөнгөлөлт эдлэж наймаа хийдэг Улаанбаатар, Дархан, Сэлэнгийн 600 гаруй иргэн байдаг байна. Нэг авах юм нь эндхийн иргэд ажилгүй байна гэсэн ойлголт байхгүй. Иргэд малаа маллаж, газар тариалангаа эрхлээд, аргаа ядахад л хилээр хүмүүс нааш цааш гаргаж, бараа савыг нь зөөгөөд хэдэн төгрөг олж амьдралаа болгоод явдаг аж. 
Алтанбулагийн чөлөөт бүс гэж ажил нь урагшилдаггүй, тэгсэн мөртлөө энийгээ ингэе, тэрийгээ тэгье гэхээр чөлөөт бүстэй хамт шийднэ гэж ам тагладаг нэг газартай удаж байна хэмээн иргэд ярьж байна. За энэ ч яахав хөрөнгө мөнгөнөөсөө эхлээд болж бүтдэггүй юм байгаа биз гэхэд орон нутагт хэд хэдэн санаа зориг байвал Сэлэнгээс сонгогдсон гурван гишүүн нь тэрбум тэрбум төгрөгөөсөө шийдээд өгчихмөөр асуудал байна.
Сумын иргэд, удирдлагуудын танилцуулж, төр засгийн удирдлагуудад уламжлуулсан, хэлж яриад шийдэгддэггүй асуудлын түрүүнд сумын цэвэрлэх байгууламжийг шинэчлэх сэдэв орж байна. Цэвэрлэх байгууламж нь 1990 оноос хойш ажиллахгүй болсноос сумын төвийн бохир Монголын ганц эх оронч гол гэгддэг Хиагтын голын урсгалтай /сумынхан Бааст гол гэх болжээ/ нийлэн хавь орчны хөрсийг бохирдуулж, дулааны улиралд халдварт өвчин дэгдэх жинхэнэ голомт болжээ. Хэрвээ энд халдварт өвчин дэгдвэл хил хаахаас эхлээд юун Хонгор болж магадгүй байдал үүссэн байна.
Нөгөө нэг асуудал нь цахилгаан. Харанхуй сум болоход ойрхон байгаа аж. Эрчим хүчнийх нь шугамыг “Дархан-Сэлэнгэ ДЦС” ХХК хувьчилж аваад “танайд гэрэл өгөхгүй, ашигтай томоохон суурин үйлдвэр уурхай руу цахилгаанаа борлуулна” гэх болжээ. Бүр хөдөөгийн хэдэн баг суурингийн цахилгааныг таслах мэдэгдлээ өгөөд байгаа гэнэ. Ингэж дарамталж, борлуулалтын орлогоо өөрсдөө авчихдаг мөртлөө, сэргээн засах ажилд огт анхаардаггүй юм байна. Наад зах нь цахилгааны шонгууд нь аль 1970-аад оны үед босгосон, нэг л хүчтэй салхи гарахад хиараад унахаар болжээ. Орон нутаг өөрийн нөөц бололцоогоор шинэчлэе гэхээр мод огтлох эрх байхгүй, огтолбол өчнөөн сая төгрөг төлөх ялд уначих гээд, хуулиараа төрийн болон мэргэжлийн байгууллага энэ асуудлыг хариуцан шинэчлэхээр заачихсан. Төрийн байгууллага нь мэргэжлийн байгууллага руугаа ханддаг, мэргэжлийн байгууллага нь орон нутгийн өөрсдөө шийдэх асуудал, бидэнд хамаагүй гээд халгаадаггүй, нэг ёсондоо эзэнгүйдсэн байдал үүссэн байна.
Эдгээр асуудлаа шийдэхийг нь шийдэж, зүг чиг гаргаж, хэлж ярьдаг газар хэлж ярьж өгөхийг УИХ-ын гишүүнээр өөрсдийнх итгэлийг олж сонгогдсон эрхэм гурван түшээгээсээ Алтанбулагийнхан хүсэж байна. Энгийн иргэд, аймаг, сумын удирдлагууд хэлж, яриад шийдэгддэггүй болохоор УИХ-ын гишүүд асуудлыг шийдэх талаар дуугарвал арай жинтэй сонсогдох болов уу хэмээн итгэж найдаж байгаа нь илт.

Төр засаг түүхийн дурсгалт газруудаа засах мөнгөгүй юу?

Алтанбулаг суманд Ардын цэргийн журамт цэргийн жанжин штабын байр, Ардын түр Засгийн газрын байр /Одоо сумын ЗДТГ байрладаг, лавтайяа 100 гаруй жилийн түүхтэй аж/, Монголын анхны банкны болон шүүхийн байр, хөдөөгийн анхны бага сургууль, гүн Цэрэнпилийн өвөлжөөний туурь, Дөрвөлжин сүм зэрэг түүх дурсгалын газрууд байдаг аж. Харамсалтай нь хадгалалт хамгаалалт, нөхөн сэргээх чиглэлийн ажил бараг хийгдэхгүй байгаагаас заримд нь устах аюул нүүрлээд байгаа гэнэ. 2007 онд эдгээр түүхэн дурсгалыг сэргээн засварлах Засгийн газрын хөтөлбөр гарсан ч одоо болтол хэрэгжээгүй ажээ. Тиймээс Алтанбулагийнхан төр засагт түүхийн дурсгалт газруудаа засах мөнгө алга уу, УИХ-ын гишүүд гэхэд л жилд төсвөөс тэрбум тэрбумаар нь мөнгө авдаг. Үүнийхээ багаахан хэсгийг ч гэсэн монголчуудын тусгаар тогтнолын гэрч болсон түүхэн дурсгалуудаа сэргээхэд зориулж болохгүй хэмээн асууж, үг дайлаа.
Үнэхээр ч төр засаг ойрын үед тусгаар тогтнолын гэрч түүхэн дурсгалуудаа хамгаалахад анхаарахгүй бол нэг л өдөр “энд ийм үйл явдал болсон юм, тийм байсан юм” гэсэн хоосон хөндий ярьдаг, гэрчлэх баримтгүй учраас сонссон нэгэн нь үл итгэсэн тоомсоргүй харц чулуудаж тохуурхах өдөр ирэх вий хэмээн бодогдож явлаа.

Ой хамгаалагчийн цалин хаачив?

Үндсэндээ дөрвөн жил шахуу цалингүй ажиллаж яваа нэгэнтэй Алтанбулаг суманд тааралдлаа. Л.Одончимэг гэх эл эмэгтэй уг нь Алтанбулагийн Ойн ангийн даргын албан тушаалтай. Газар нутгийнх нь 80 хувийг ойн сан бүрдүүлдэг тус суманд 2007 онд сумын ИТХ-ын тогтоолоор Ойн анги байгуулж, Засаг даргын захирамжаар Л.Одончимэг даргаар нь томилогджээ. Харамсалтай нь 2008 онд дээр дооргүй хөөцөлдөж байж дөрвөн сарын цалин гэж хэдэн төгрөг авснаас өөр Л.Одончимэг огт цалин аваагүй гэнэ. Анх цалинг төсвөөс олгох чиглэлтэй байсан ч өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд хаанахын төсвөөс хэдэн төгрөгийн цалин олгохыг заасан тодорхой шийдвэрийг Ойн газар, аймаг, сумын удирдлагууд гаргаагүйгээс энэ хүн цалингүй сайн дурын ажилтан болжээ. Цалингаа авъя гэхээр бүгд “манай төсөвт цалин чинь суугаагүй” гээд хөдөлдөггүй аж. Ийнхүү цалингүй ажиллуулж байгаа мөртлөө Ойн газраас 2010 онд Ойн ангийн мод үржүүлгийн ажлаа өргөтгө гэсэн чиглэл өгсөн байгаа юм.
Уг нь энэ ойн анги сумандаа дэмтэй л газар аж. 2009 онд л гэхэд сумын төсөвт түлээний гоожингийн мөнгө гэж 11 сая төгрөг оруулжээ.
Тиймээс одоо Л.Одончимэг БОАЖЯ-ны эрх мэдэлтнүүдийг цалинг нь тодорхойлон эзэнтэй газрын төсөвт суулгаж, цаг хугацаандаа олгож байхыг хүсэж байна.

Орос ах нар онцгүйтсээр уджээ

Сэлэнгийнхний толгойны өвчин Орос ах нарын хүнд суртал болоод байгаа аж. Оросын хил гаалийн хүнд суртал, дараалал дугаар, хүлээлгийн талаар амтай болгон ярьж байна. Манай тал иргэдэд аль болох хурдан шуурхай үйлчлэх гээд гүйгээд байдаг, оросууд болохоор манай иргэдийг хүлээлгэдэг, элдвээр дарамталж доромжилдог, аар саархан шалтгаанаар шалтаглаж буцаадаг, хээл хахууль өгөхийг тулгадаг гэх мэт зүй зохисгүй аашилсаар уджээ. Орос монгол иргэд хилээр харилцан 20-30 кг ачаа үнэгүй оруулахыг зөвшөөрдөг ч оросын тал манай иргэдийн хамаг байдгийг онгичоод, зарим үед барааг нь оруулахгүй хүртэл арга хэмжээ авдаг байна. Дипломат пасторттой байгаад ч дугаарладаг, хамаг байдгаа онгичуулдаг гэнэ. Саяхан Эрээн хотын дарга Сэлэнгэ аймагт ажиллаад цааш Буриад улсад айлчлахад нь оросууд хил дээрээ 2 цаг гаруй зогсоож “шийтгэжээ”. Ноднин Сэлэнгэ аймгийн ИТХ-ийн төлөөлөгчид хойд хөршид ажиллах гэхэд сууж явсан автобус чинь өөр байгууллагын өмч, итгэмжлэлгүй байна гээд хилээрээ нэвтрүүлэлгүй буцааж байжээ.
Мөн ноднин оросын тал Сэлэнгэ аймгаас 5000 хонь хөлөөр нь авахаар тохиролцож зунжин үзлэг шалгалт хийж сүржигнээд эцэст нь 500 хонь хэл ам болж байж авсан байна.
Нөхцөл байдал ийм байгаа учраас Сэлэнгийнхэн энэ хилийн хүнд суртал, ойлгомжгүй байдлыг хилийн хэлэлцээ, сайд дарга нарын харилцан айлчлалын хүрээнд яаралтай шийдэж өгөөсэй хэмээн хүсч байна. Хил гаалийн хүнд суртал, дарамт шахалтаас үүдэн иргэд маш их бухимдалтай байдаг юм байна.

Алтанбулагийн хонх судлаачаа хүлээж байна

Монгол Улс тусгаар тогтносон тухай анхны мэдээг эх орныхоо хоймор нутаг Алтанбулагийн торгон хилээс дэлхий нийтийн сонорт хүргэж байсан МОНЦАМЭ агентлаг 90 жилийнхээ ойн угтаж анхны мэдээндээ зориулсан дурсгалын самбарыг нэгэн цагт жанжин Д.Сүхбаатарын ажлын өргөө болж байсан дан дүнзэн байшингийн хананд мөнхжүүллээ. Орон нутгийг судлах музейн эзэмшилд байгаа тус байшинд Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч их жанжин Д.Сүхбаатар хувьсгалын жилүүдэд ажиллаж амьдарч байжээ. 
Нэгэнт нутагт нь ирснийх Алтанбулаг сум дахь Сэлэнгэ аймгийн нэгдсэн музей үзэж хувьсгалын өлгий нутгийн үүх түүхээс сонирхлоо.
Ерөө сумын Бугант тосгоноос олдсон савагт хирсний толгойн яс, зэрлэг үхрийн толгойн яс, тугалмай, арслан зааны яснууд, 2.2 метр өндөр хүннүгийн үеийн хүний яс, 48 кг жинтэй Чингисийн үеийн хөө хуяг /Энэ үзмэрийг нэгэн америк жуулчин 100 ам.доллар өгөөд өмсөж үзье гэж бараг өдөржин музейн захиргаанаас хүсээд эцэст нь хүслээ биелүүлсэн ч Улаанбаатараас авсан шинэхэн ноолууран цамцаа ураад бөөн зарга үүсгэсэн гэнэ/, ардын хувьсгалтэй холбогдолтой төрөл бүрийн үзмэрүүд, Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсангаас эхлээд ардын хувьсгалын партизануудын өв, дурсгалууд, Сумьяа бээсийн Шилийн гол хүртэл авч явж Хятадуудтай байлдсан 1746 онд Орост үйлдвэрлэсэн их буу гэх мэт баялаг үзмэрүүд энэ музейд байна. Онцгой сонирхолтой гэвэл, Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын музейд эртний том хүрэл хонх хадгалагдаж байна.

Хонхны хормойд зурхайн найман хорголж хэмээн Монголчуудын нэрлэдэг найман тодорхой дүрс байгаагийн дөрөв нь БНСУ-ийн төрийн далбаанд байдаг байна. Хуучнаар Ахай гүний хошууны Зодын хүрээ, одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутгаас олдсон эл олдвор нь “Их Ваншу хааны гуравдугаар цагаан барс жил Хятадын гурван иргэн олны сайн сайхны төлөө цутгав” гэсэн манж хэлээрх бичээстэй ажээ. Энэхүү бичээснээс үүдэн хонхыг 10-11-р зууны үед хамаарна хэмээн урьдчилсан байдлаар таамаглаж байгаа гэнэ. Харин зурхайн найман хорголж болон БНСУ-ын төрийн далбаан дахь дөрвөн дүрс дэх давхцалын хоорондох он цагийн зөрүү, тэдгээрийн уялдааг судлах ажил эзнээ хүлээж байгаа ажээ.
Мөн хандгай буга хоёрын дундаас төрсөн буган хандгай гэдэг амьтны эвэр Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын музейд хадгалагдаж байна. Энэ амьтныг Сэлэнгэ аймгийн начин Эрдэнэбилэг гэдэг хүн 1982 онд агнажээ. Эрдэнэбилэг тухайн үед аймгийн баазын жолооч байхдаа Зэлтэр сумын Оргихын булаг гэдэг газраас агнаж өөрийн биеэр Алтанбулагийн орон нутгийг судлах музейд авчирч өгсөн байна. Буга, хавтгай хоёр огт өөр зүйлийн амьтад ч гэсэн хамт эвцэлд орох нь бий хэмээн хуучцуул ярьдаг боловч хандгай бугын дундын төл үүнээс өмнө олдож байгаагүй юм байна. Энэ нь Монгол Улсын хэмжээнд ганц байдаг үзмэр бөгөөд амьтан судлаачдын анхаарлыг ихээхэн татдаг ажээ.

Сайханы хөтлөөс тээж буцсан бодол

Сэлэнгэ аймгаас буцахын өмнө Сайханы хөтөл хэмээх байгалийн сайхан цогцолсон газрыг үзэж сонирхлоо. Аймгийн төвөөсөө баруун тийш Орхон Сэлэнгийн бэлчир, Орос нутгийн хилийн дээсийн наахан байх энэ газрыг эрт цагт Тэмээн чулуутын хөтөл гэдэг байжээ. Хожмоо 20 дугаар зууны эхээр нутгийнхан таван сайхан цогцолсон газар гэж хүндэтгээд Сайханы хөтөл болгосон байна.
Үхрийн бөөр шиг олуулаа ч ихрийн сэтгэлтэй түмэн гэдэг шиг Сэлэнгэд ёстой л газар газрын хүмүүс байдаг аж. “Хоёрхон жилийн илгээлттэй ирээд хорь гучин жил амьдарч байна даа...” хэмээсэн хүмүүс захаас аваад байна. Сэлэнгээс ажил амьдралынхаа гарааг эхэлж, энэ л нутагт суусаар өдий хүрсэн болохоор нутагтай их хайртай юм.
Өнөөгийн Сэлэнгийг залуус залж чиглүүлж яваа ажээ. Аймгийн удирдлагууд нь ёстой л шижигнэсэн залуус байна. Ажил үйлс нь бүтэмжтэй нь иргэдийнх нь аж амьдрал, өрнөж байгаа бүтээн байгуулалт, цэвэр цэмцгэр аймгийн төвийнх нь төрхөөс харагдаж байв.
Ардын хувьсгалын өлгий, амуу тарианы нутаг улам цэцэглэн хөгжиж, Монголын хоймор нутгийг чимж явах болтугай гэж ерөөгөөд бид Дархан-Уул аймгийг зорилоо.

НАРАНД ОЙРХОН МӨРГӨЛИЙН ОРОН

Ноён хутагтын байгуулсан Галбын говийн гурван хийдийн нэг Дэмчигийн хийд. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумаас 20-иод км давхиад хүрдэг юм байна.

Ханбогд уулын хормойд барьсан гэнэ. Хайрхан нь баруун талдаа байдаг гэж байсан. Их хэлмэгдүүлэлт мэдээж энэхүү хийдийг тойроогүй, туурь нь л үлдсэн юм билээ. 1990-ээд оноос сэргээн засварлаж суваргууд босгож эхэлжээ. Энэ ажил цаашид ч үргэлжлэх аж.

Энэ хавь байгалийн маш гоё, уран тогтоцтой. Хутагтын өөрийнх нь айлдсанаар бол энэ газар хүн төрөлхтөнд ээл буянаа өгөх, дэлхий ертөнц сүйрлээ гэхэд хэдэн хүн аварч үлдэх, нөгөө хэдэн зууны турш эрээд яваа Шалбалын орон юм байна.

Эргэл мөргөлөөр ирсэн хүмүүс энэхүү Хүслийн хадны өмнөх суваргад идээ будаагаа өргөж, ёс гүйцэтгээд Хүслийн хад руу очиж мөргөн хүслээ хэлнэ дээ. Өө янз бүрийн л юм хүсдэг биз.

Энэ хаданд мөргөхөөр ханьгүй хүнд хань, үр хүүхэдгүй хүмүүст үр хүүхэд заяадаг гээд ид шидтэй юм байна. Хүслийн хад өөрөө эр бэлэг эрхтэний дүртэй. Эмэгтэй хүнд их ээлтэй аж. Үнэхээр ч мөргөл үйлдэхээр ирэгсдийн ихэнх нь эмэгтэйчүүд байдаг нь ажиглагдсан.

За тэр дээр харагдаж байгаа хадаг яндар болсон орой дээр гараад л өнөө энерги гэгчийг авна даа. Тэнд завилж суугаад л алгаа дээш нь харуулаад л янз бүр болно хүмүүс. Үнэхээр алгаа дэлгэхэд халуу түгээд л нэг л сайхан болдог юм билээ. Монгол хүн сүжгээр эдгэнэ гэдэг шүү дээ. Наранд ойрхон оччихсон юм шиг нар улам төөнөөд л... Уг нь нам дор газар шүү дээ.

Архиа өргөөд л Үлэмжийн чанар дууг ээлжилж дуулаад л... Архи гэснээс энд заавал архитай ирдэг юм байна. Сүү будаа энэ тэр бол бараг л дэмий гэсэн.

Дэлхийн энергийн төв гэж туйлшрах нь ч хаашаа юм, гэхдээ л зүгээргүй газар гэдэг нь мэдэгдэж байна лээ.

Хийдийн орох гарах хаалга болсон үүдэнд нь Ноён хутагт Данзанравжаагийн алдарт Үлэмжийн чанар дууны хөшөөг босгожээ. Хийдийг харж, хамгаалж байдаг хэдэн айлтай. Тэд нь тайлбарлагч хийчихнэ. Үүх түүхээс нь эхлээд сайхан тайлбарлаж байна лээ.
Ийм л нэг сайхан мөргөлийн орон байна даа. Очиж үзэхэд сэтгэл сэргээд сайхан л газар байна лээ.
Та бүхэн бас очиж үзээрэй. Байгаль дэлхийдээ сүжиглаж явахад сайхан шүү дээ. 

О.Чинбаяр: ”Үлисс”-ийн гол баатар монгол цустай хүн

Уншигч таныг Жэймс Жойсын “Үлисс”, Франц Кафкагийн “Шүүх ажиллагаа”, Оскар Уайлдын “Дорэйн Грейний хөрөг” зэрэг дэлхийн шилдэг зохиолуудыг чадварлагаар эх хэл дээрээ хөрвүүлсэн авъяаслаг орчуулагч О.Чинбаяртай уулзуулж байна. Бид түүний орчуулгын ажил, тэр дундаа өнгөрсөн зууны хамгийн аугаа зохиол болох “Үлисс”, нэрт зохиолч Жэймс Жойс зэргийн талаар энгийн яриа өрнүүллээ.  
-Би таны “Дүблинчүүд” номыг дөнгөж худалдаж авчихаад явж байна. Өмнөх үгийг нь уншихад л шууд сонирхол татсан. Таны хамгийн сүүлд орчуулсан ном бололтой?
-Тийм ээ, өнгөрсөн сарын арванд гарсан. Жойсын өгүүллэгийн түүвэр байгаа юм. “Дүблинчүүд” бол “Үлисс”-тэй шууд хүйн холбоотой ном. “Үлисс”-ийг уншихаас өмнө оюун сэтгэлгээний бэлтгэл хийж, “Дүблинчүүд”-ийг унших ёстой ч гэсэн бичигдээгүй хууль байдаг. Бас нэг сонин нь энэ түүвэрт багтсан 15 өгүүллэгийн баатруудын ихэнх нь “Үлисс” романд үргэлжлүүлэн амьдардаг. Ерөөсөө Жойсын ертөнцийг танин мэдэхийн эхлэл нь “Дүблинчүүд” юм даа. 
-Цаг хугацааны хувьд та эхлээд “Дүблинчүүд”-ийг орчуулсан бол бүр ч оновчтой болох байжээ дээ? Би сүүлд нь тэгж бодож л байсан. Гэхдээ яахав, зүгээр ээ. Цаг хугацаа хоцроогүй байх аа. Одоо та ямар номон дээр ажиллаж байна вэ?
-Би харин орчуулгаа түр хойш тавиад, үргэлжилсэн үгийн зохиолоор оролдъё гэж бодож байгаа. Одоохондоо яг орчуулгаа эхлээгүй л байна. 
-Үргэлжилсэн үгийн ямар төрлөөр бичих гэж байна? Хэзээ уншигчид орчуулагч Чинбаярын өөрийн зохиолыг унших бол?
-Хүүрнэл зохиолын бүхий л төрлөөр бичих бодолтой байгаа. Одоо хараахан бичиж эхлээгүй байгаа. Гэхдээ сэтгэлдээ бол бичээд л яваад байна. Орчуулгаа хойш тавья гэхээр сайхан, сайхан номнууд бас гарч ирээд байна аа. Саяхан интернэтээс Далай ламын хоёр шинэ ном гарчихсаныг олж харсан. Тэрийг харсан чинь бас л орчуулмаар санагдаж байгаа юм. Би ингээд нэг юмаар дагнахаар тэрийгээ заавал гүйцээх гээд байдаг зантай. Зарим хүмүүс шиг сэглээд, сэглээд хаячихаж чадахгүй. Анх Далай ламын нэг ном орчуулна л гэж бодож орчуулж байсан. Одоо би Далай ламын найман номыг орчуулчихаад байна. Дахиад орчуулвал ес, арав гээд л явж өгөх нь. Ингээд орчуулгын сайн номнууд гараад миний үргэлжилсэн үгээр бичих ажилд саад болоод байна л даа /инээв/. Тэгээд л энд, тэнд явж байхад шинэ гоё номнууд харагдвал хэцүү ш дээ. Би гадагшаа явахаараа алт мөнгө, хувцас, машин гээд хараад явдаггүй. Ном л хардаг. 
Миний бас нэг хүсэл бол кино ч юм уу, тайзны нэг бүтээлийн зохиол бичих.
Хүүхэлдэйн театрын найруулагч Сүхээ миний найз л даа. Сүхээ маань надад нэг санал тавиад. Peter Shaffer-ын зохиол Моцартын тухай “Amadeus” жүжгийн зохиолыг орчуулж өгөөч ээ гэж. Тэгээд “Amadeus”-ыг орчуулаад өгчихсөн байгаа. Итали үг хэллэг ихтэй юм билээ. Тэгээд Хөгжим Бүжгийн Коллежийн итали хэлний багшаас асууж зөвлөлдсөн. Ер нь өөрөө жүжгийн зохиол бичихээсээ өмнө өөр сонгодог жүжгийн зохиол дээр ч юм уу ажиллаад үзвэл зүгээр байх л даа. 
-Дуулаагүй шинэ сонин, гоё мэдээ байна. “Amadeus” жүжиг тэгээд хэдийд тавигдах бол? 
-Одоохондоо хөрөнгө мөнгөний асуудал дээрээ бодож байгаа. Зураач ажилдаа орчихсон байгаа. Сайхан жүжиг болох байх. Дэлхийн алдартай театруудын ихэнхэд нь тоглогддог жүжиг шүү дээ. 
-Та яруу найргийн орчуулагчаар төгссөн байх аа. Яруу найргийн орчуулга хийх үү? Бас таныг яруу найрагч гэдгийг ч зарим уншигчид маань мэдэх байх. 
-Би ч яруу найрагч гэж өөрийгөө цоллох дургүй л дээ. Найз нөхөд бол яруу найрагч гэдэг л юм. 97 онд “Ганцхан чамдаа” гээд яруу найргийн номоо гаргаж байсан. Яруу найргийн орчуулгын тухайд гэвэл Жэймс Жойсын шүлгийн түүврийг орчуулъя гэсэн бодол байгаа. 
-Жойсын шүлгүүд гэхээр бас л сонин байх?
-Тийм. Жойсыг яруу найрагчийн хувьд хэн бэ байж вэ гэдгийг уншигчдад бас таниулмаар байгаа юм. Жойс ерөнхийдөө модернист маягийн шүлгүүд бичиж байсан юм билээ. 
-Танд мэргэжлийн уран зохиолын орчуулгаар ч юм уу, ер нь шүүмж хийе гэсэн бодол байдаг уу?
-Одоо залуу байгаа юм чинь нэг айхтар шүүмж бичье гэж бодохгүй байна л даа. Гэхдээ манайд энэ чиглэл яалт ч үгүй учир дутагдалтай байгаа. Зах зээлд шилжсэнээс хойш хүмүүс шүүмжээс зайгаа барих болсон юм уу даа гэж бодогддог. Адаглаад “Үлисс”-ийг орчуулж гаргаад жил болж байхад нэг ч хүн энэ тухай үг дуугараагүй, шүүмж, санаа оноо хэлээгүй байгаа ш дээ. Экс ерөнхийлөгч Н.Энхбаярыг албандаа байх үед нь би “Үлисс”-ийн тухай ярьсан юм. Тэгсэн их сайхан дэмжиж, “Үлисс-ийг орчуулбал Монголын утга зохиолын нэр хүндэд том нөлөө үзүүлнэ шүү” гэсэн зөвлөгөө өгч байсан удаатай. 
Ирэх арваннэгдүгээр сард Төрийн хэлний зөвлөлөөс нэг илтгэл зохион байгуулах юм байна лээ. Тэрэн дээр намайг Жойсын хэлний онцлогоор илтгэл тавиач гэж өнгөрсөн сард ярьсан. Одоо тэрэнд бас бага багаар бэлдэж л байна.  
-Тэгвэл Жойсын хэлний онцлог юу байв, таны ажигласнаар?
-Ерөөсөө л үгээр тоглох. Бас цоо шинэ үг бүтээх. Тэр бараг бүх шинжлэх ухааны салбарын ойлголт, мэдлэгтэй байсан нь бас харагддаг. Алгебрь, хими, физикийн хуулийг ашиглаж дүрсэлсэн дүрслэлүүд нь маш сонин. Ер нь их содон сэтгэлгээтэй. Гурав, дөрвөн үгийг нийлүүлээд биччихсэн ч байх шиг. Тэрийг нь шууд уншихаар ойлгомжгүй. 
-“Үлисс”-ийн хамгийн сүүлийн 18 дугаар бүлэг ердөө ганцхан өгүүлбэр байдаг гэсэн. Тэгсэн мөртлөө маш олон хуудас?
-Тийм, 60-аад хуудас нэг ч таслалгүй ердөө нэг л өгүүлбэр байдаг. Ёстой л галзуу хүний тэмдэглэл гэмээр. Гэхдээ утга зохиол судлаачид үүнийг хүний оюун санааны урсгал гэж үздэг. Хүмүүсийн тархинд өдөрт үй түмэн бодол эргэлдэж байдаг ш дээ. Тэр бүхнийг л илэрхийлсэн. Тэр өгүүлбэр дэлхийн утга зохиолын түүхэн дэх бараг хамгийн урт өгүүлбэр байх аа. 
-“Үлисс” бас нэг зүйлээрээ хүмүүсийг гайхшруулдаг. Бүхэл бүтэн 650-1000 хуудастай /хэвлэлтээсээ шалтгаалж янз бүр/ зохиолын үйл явдал ердөө 24-хөн цаг буюу ганц өдөрт өрнөдөг нь сонирхолтой шүү?
-Нэгхэн өдрийн үйл явдал гээд бодохоор яах аргагүй их сонин л доо. Жойсын дараа нэлээд хэдэн зохиолчид нэг өдрийн амьдралаар том хэмжээний зохиол бичих оролдлого хийж байсан л юм билээ. Манайд хүртэл зарим нэг хүмүүс дууриах гэж үзсэн. 
Энэ номны тухайд бас нэгэн сонин баримт гэвэл зохиолын гол баатар жүүд эрийг Жойс өөрөө монгол цустай гэж бичсэн байдаг. Йерусалимаас Ирландад усан онгоцоор дүрвэн ирсэн тэр жүүд нөхөр монгол цустай гэхээр сонин байгаа биз? Гэхдээ Жойс эртний түүх, Чингисийн байлдан дагуулалтын талаар өргөн цар хүрээтэй мэдлэгтэй байсан нь харагддаг. Чингис хаан Иерусалимыг байлдан дагуулж байхад магадгүй нэг монгол цэргээс үлдсэн хүүхэд ч юм уу. Тийм санаагаар тэр жүүдийг монгол цустай гэсэн. Тухайн үед жүүдүүдийн хувьд Ирланд гэдэг мөрөөдлийн газар байсан шиг байгаа юм.  
-“Үлисс”-ийн гол баатар монгол цустай хүн гэхээр гоё санагдаж байна?
-Харин тийм, ХХ зууны дэлхийн хамгийн аугаа зохиолын гол дүр нь монгол хүн байна гэхээр үнэхээр миний хийморь сэргэж, цус булгилж байсан. Энэ нь намайг бас их омогшуулсан. 
-“Үлисс” олон жил хориотой номны жагсаалтад байсан? 
-Садар самууныг сурталчилсан, бас хараалын үг хэллэг ихтэй зохиол гэж хориглогддог байсан. Тэгээд Жойс амьд ахуйдаа хүртэх ёстой бүхнээ хүртэж чадаагүй. Түүний хувьд Нобелийн шагнал бол энүүхэнд л байсан. Өөрийнх нь үзэл бодлыг сонсдоггүй, хүлээн зөвшөөрдөггүй болохоор Жойс тухайн цаг үедээ их гомдож, өөртөө гутарч явсан. Тийм ч болоод архи дарс их ууж, уушийн газруудаар явдаг байсан гэдэг. Зоогийн газарт ууж суугаад зохиолоо бичдэг байсан. Ер нь “Үлисс” дээр ч тэр, “Дүблинчүүд” дээр ч ууж, наргих цэнгэх тухай юм их гарна ш дээ. “Үлисс”-ийн гол дүр Блум буюу өнөө монгол цустай жүүд эр гэхэд л маш их наргиж цэнгэх дуртай, нэлээд хүүхэмсэг маягийн нөхөр. Гэр бүлийн хувьд ч тогтворгүй. Авгай нь ч ялгаагүй дээ, зөрүүлээд сайхан явна. 
Жойс ер нь өөрийнхөө амьдралын хэв маягийг зохиолдоо их оруулж бичдэг байсан юм байналээ. Бүр яг өөрийнхөө тухай бичсэн ч байдаг. 
-Жишээлбэл, ямар зохиолынх нь аль дүрийн тухай та ярьж байна?
-“Дүблинчүүд” дээр бол Жойсын хүүхэд нас, идэр нас, дунд нас бүгд гардаг. “Үлисс” дээр ч мөн адил Жойс өөрийгөө оруулсан байгаа. Бүтэлгүй өвгөн зохиолч Стив Видал бол Жойсын өөрийнх нь дүр. 
-“Үлисс”-ийг Азид орчуулсан гурван орон л байдаг гэсэн? 
-Тийм, Япон, Солонгос, тэгээд манайх. Японд 1932-1935 оны хооронд зургаан хүн хувааж орчуулсан гэдэг юм билээ. 1967 онд Солонгост. Тэгээд тэрнээс 42 жилийн дараа монгол хэлэнд хөрвүүллээ. Нийт 14, 15 хэл дээр орчуулагдсан зохиол л доо. Сонирхуулж ярихад, Жойс “Үлисс”-ийн дараа бичсэн “Finnegans Wake” буюу “Финнеган эргэн ирсэн нь” зохиолыг дэлхийн хаана ч бүтэн орчуулж чадаагүй байгаа. Энэ номоо Жойс 12 орны хэл хольж бичсэн юм билээ. Нэг өгүүлбэр гэхэд л өчнөөн хэлээр холиод биччихсэн. 
-Ёстой сонирхолтой юм. Та оролдлого хийж үзэхгүй юм уу, хэсэгчилсэн байдлаар ч юм уу?
-Өө, ёстой үгүй /инээв/. XXII зуунд төрөх ирээдүйн орчуулагчид орчуулах байлгүй. Тэр номыг нь ёстой уран зохиолын гаж донтой ч юм уу эсвэл бүр Жойсоор аймаар өвчилсөн хүмүүс л уншаад ойлгох байх. 
-Та өмнө нь нэг “Үлисс дээр ажиллахад Далай ламын номнуудыг орчуулж байсан маань их тус болсон” гэж ярьж байсныг санаж байна. Тухайн үед ямар утгаар ингэж хэлэв ээ гэж бодож байсан?
-Тиймээ, үнэхээр тус болсон гэж боддог. Хэдийгээр би тийм ч их сүсэгтэй хүн биш ч гэсэн Далай ламын их олон сургааль айлдваруудыг амьдрал дээрээ бодож хэрэгжүүлж явахыг хичээдэг. “Үлисс”-ийг орчуулж байхад би гадаад орчноос бүрэн тусгаарлагдаж, нэг жил, найман сарын турш зөвхөн Жойсоор л амьсгалж, амьдарч байсан гэхэд болно. Зарим талаар бараг бясалгагч, лам шиг ч юм шиг… 
-Анх та 2001 онд “Үлисс”-ийг орчуулахаар барьж аваад хойш тавьсан тухай сонсч байсан?
-Тэр үед залуу ч байж. Эхний таван хуудас орчуулаад чадахгүй санагдаад хойш тавьсан. Тэгээд дотроо бол бодоод л явдаг байсан. 
2005 онд Ирландын Дублинд Дэлхийн сонины холбооны ээлжит хурал болж би Жойсын эх нутаг руу явах сайхан боломж олдсон юм. Тэнд миний найз, Улсын Багшийн Их Сургуулийн сэтгүүл зүйн тэнхмийн доктор, яруу найрагч Ж.Батбаатар маань ажиллаж амьдардаг юм л даа. Тэгээд намайг дагуулаад бид хоёр Дублинаар сайхан зугаалсан. Жойсын амьдарч байсан гэр, ордог байсан уушийн газар, “Үлисс”, “Дүблинчүүд” дээр гардаг тэр бүх гудамж, талбай гээд л олон газраар явж сонирхсон. Ингэж тухайн орчуулж байгаа зохиолынхоо газар оронд нь биеэр очиж, танилцаж байвал орчуулга хийхэд илүү дөхөм байдаг юм билээ. Би тэгэхэд Ирланд явсан биш “гай болоод” хоёр Ирландын агуу зохиолчийн зохиолыг орчуулж “Алтан өд” шагналыг хүртсэн ш дээ. 2006 онд Оскар Уайлдын “Дориан Грейний хөрөг”-өөр, 2009 онд “Үлисс”-ээр. Дахиж ийм тэмцээн уралдаанд оролцохгүй ээ. Найрааны начин шиг биш гэдгээ батлахын тулд авсан шагнал л даа. 
-Үргэлжилсэн үгээрээ ч оролцохгүй юу?
-Үгүй шүү /инээв/. Тэр бол тусдаа хэрэг. 
-Дээрх яриагаа үргэлжлүүлье. Тэгээд Монголд буцаж ирмэгцээ л “Үлисс”-ийн орчуулгадаа орсон уу?
-Тийм, тэгээд л буцаж ирчихээд зориг орж, нэг л тийм чадмаар юм шиг бяр амтагдаад эхэлсэн. 
-Өдөрт хичнээн хуудас орчуулж байсан бэ?
-Эхлээд тэр зузаан номыг чинь канондчихож байгаа юм. Сэтгэл зүйн хувьд ч канондоод салангид хуудсууд болчихоор харьцангуй гайгүй. Хоёр, гурван килограмм жинтэй, зузаан ном өдөр болгон бариад орчуулж байснаас хуудас, хуудсаар нь орчуулахаар сэтгэлд арай хөнгөн санагдана. Эхэндээ өдөрт 10 хуудас орчуулдаг байсан. За, энэ аравхан хуудас шүү дээ, өнөөдөр энийг л орчуулчихъя гээд. Ямх ямхаар гэдэг нөгөө хятад ухаан шиг сүүлдээ өдөрт 12 хуудсыг орчуулдаг болчихсон. Хоногт 12-14 цаг яс ширээнийхээ ард л суудаг байсан. 
-Номын редактороор яруу найрагч Аюурзана ажилласан байсан. Орчин үеийн Монголын утга зохиолын гол төлөөлөгчдийн нэг, таны найз Аюурзана танд ямар дүн тавьж байв?
-Би номоо редакторлуулах гэж Аюурт санал тавьсан. Тэгээд Аюур ч зөвшөөрсөн. Маш сайн хянасан шүү. Өмнө нь Аюур намайг нөхрийн хувьд магтаж байснаас биш уран бүтээлчийн хувьд магтаж байсан удаа байхгүй л дээ. Харин “Үлисс”-ийн хувьд онц дүн тавьсан. Би “Үлисс”-тээ сэтгэл хангалуун байгаа. Ийм аугаа юмыг сайн л хийх хэрэгтэй гэж маш их хичээсэн.  
-Түрүүн тантай утсаар ярихад та гадагшаа явах гэж байгаа гэсэн. Хаашаа явах гэж байна?
-Москва. Би 1994 онд Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургуулийг төгссөн. Түүнээс хойш 2004 онд нэг явсан юм. Одоо зургаан жилийн дахиад явах гэж байна. Сургууль дээгүүрээ очиж, бас оюутан цагийнхаа сайхан дурсамжаа эргэн санаад ирнэ дээ. Яруу найрагч, зохиолч Аюурзана бид хоёр хамт төгссөн ш дээ.
-Москвагийн номын дэлгүүрүүд гоё уу. Та аягүй бол бас л гоё орчуулах номнуудтай ирэх нь дээ. Тэгвэл нөгөө үргэлжилсэн үгийн ажил бас л хойшоо татагдаад…?
-Москвагийн номын дэлгүүрүүд гоё ш дээ. Сүүлд явсан манай найзууд номын дэлгүүрүүдэд орвол ёстой уйлна даа л гээд байналээ. Улам л гоё болж байгаа байлгүй. 
-Танд амжилт хүсье. Удахгүй тантай үргэлжилсэн үгийн анхны зохиолоор чинь уулзъя. 

Ж.НАНДИА

Ч.Мягмарсvрэн

Чи бидэн хоёрын жимсэнд явсан өдөр…

Цэцэг дамжсан эрвээхэй нисэж буусан өдөр
Цэв цэлмэг өглөөгvvр нар шарсан өдөр 
Чи бидэн хоёр жимсэнд явсан өдөр 
Чив чимээгvин дунд морьд тургисан өдөр

Халтар хархан асга чимээ чагнасан өдөр
Хажуухан талын бургсанд гөрөөс буухирсан өдөр
Чиний бяцхан гарт өргөс орсон өдөр
Чи бидэн хоёр жимсэнд явсан өдөр 

Борвин дороос туулай босож цочоосон өдөр
Бодол болсон тэнгэр оройдоо бороошсон өдөр
Холын хол ууланд хоюyлаа явсан өдөр 
Хоёрын хоёр бортого хоосон буцсан өдөр

Чи бидэн хоёр жимсэнд явсан өдөр
Чив чимээгvин дунд морьд тургисан өдөр
Нартай бороотой зуны оломцог норгосон өдөр
Надаас чамайг, намайг чамаас олсон өдөр….

"Хөх мэдрэхүй"-н Хавар

Зүүн гараас: Я.Баяраа, М.Хангал, Б.Баясгалан, Н.Нарангэрэл, Ц.Дэлгэрмаа, Ш.Хатанбүүвэйбаатар, Ж.Оргил нар. О.Элбэгтөгс эмнэлэгт хэвтэж байгаа учраас номын нээлтэд ирж амжаагүй юм.

Монголын утга зохиол дахь шинэ үеийнхний төлөөлөл "Хөх мэдрэхүй" бүлгэмийнхэн "Хөх мэдрэхүй шүлгийн цоморлиг" номоо гаргаж, Дүрслэх урлагийн музейн "Улаан гэр" танхим"-д лхагва гарагт номын хуримаа хийлээ. Утга зохиол судлаач, шүүмжлэгч Ч.Билигсайхан, доктор С.Дулам, яруу найрагч Ш.Дулмаа, Л.Нямаа, "Хүрээ хөвгүүд" нэгдлийнхэн зэрэг үе үеийн уран бүтээлч номын хуримд оролцож, шинэ номын талаар болон утга зохиолын тухай санаа бодлоо хуваалцлаа. 
"Хөх мэдрэхүй"-нхэн дөрвөн улирлын нэрээр улирал тутам цуврал гаргахаар төлөвлөж буй бөгөөд анхных нь ийнхүү өөрсдийнх нь шүлгээр гарч буй юм. Энэ номын улирлын нэр нь "Хавар". Шинэ сэрэхүй, шинэ мөрөөдөл, шинэ зам, шинэ амьдрал, шинэ эхлэл, шинэ шинэ шинэ... гэсэн үг.
Санаа зорилго нэгдсэн тэд наймуулаа. Энэ нь ч бүтэхүй, бүтээхүйн бэлгэдэл юм шиг. Тэднийг Ц.Дэлгэрмаа, О.Элбэгтөгс, Б.Баясгалан, Ж.Оргил, Ш.Хатанбүүвэйбаатар, Н.Нарангэрэл, М.Хангал, Я.Баяраа гэдэг. Янз бүрийн мэргэжилтэй, зарим нь хөдөө амьдардаг. Гэхдээ тэднийг утга зохиол нэгтгэжээ. Өмнө нь тэд бүгд анхны номоо гаргаж байсан бол энэ удаа бүгдээрээ хамтдаа хоёрдох номоо өлгийдөн авлаа. Хэдийгээр тэд санаа зорилгоороо нэгдсэн ч найман өөр өнгө аясын шүлэгтэй, бие биеэсээ өөр. Бүгд хавар мэт шинэхэн. Энэ нь уг шүлгийн цомирлогийн онцлог аж. Тэдний шүлгийн цомирлогийн дээжээс толилуулж байна.

Ц.ДЭЛГЭРМАА

1.
Достоевскийг уншсаны дараах хачин жигтэй сэрэл-
Дотроос минь хэн нэгэн алман сүхтэй өндийж,
Доромж мэт амьдралын модны үндсийг тас цавчлан хаяхыг
Долоон шөнө дамнуулан зүүдэндээ би үзсэн.

2.
Эрэмдэг болсон сэтгэлээ илчилж, нүүрний багаа хуу татаад
Эмнэлгийн орон дээрээс оргоход минь надтай хуйвалдсан үл үзэгдэгч
Энэ л цээжний минь гүнд амьтай минь хамт орогнон буй
Эгнэгт мөнхөөс хагацан ядагчийг өөртөө дасгасан гэмтэн, би.

3.
Алсад хонх цохих чимээг зүрхэн дотроосоо би сонсном
Алгуурлалгүй тэр холын замд гарахаар өдөр бүр нууцаар зэхнэм!
***

О.ЭЛБЭГТӨГС

Ай уулнаа гэрлийн тэмтрүүлт саран хоноглоход хонхон цэцгүүд
Авиа өгөх тэнгэрийн зүг нисэх мэт гайхалтай ертөнц амгалан уу?
Гайхалтай ертөнц амгалан. Авиа өгөх тэнгэрийн зүг нисээд л
Ай уулнаа амгаланг эрэгч, бясалган суухад гэрэл цацарч хонх дуугараад
Өвгөн модод бөгтийх тусам үндэс улам чангараад, өнөөдрийг
Үргэлжлүүлэх гэж маргаашийг зохион бүтээсэн оюун ухаан
Ай уулнаа сарыг үзэхээр мөнхийн мананг тэмтрээд
Айлын гадаа ирэхэд хавар болчих шиг баялаг амьдрал
***

Б.БАЯСГАЛАН

Сүүлээрээ өөрийгөө дүүжлээд орчлонгоос тонилчихсон сармагчинд
Сүнсний эсвэл хойт насны тухай сүсэг бишрэл байсан гэнэ
Залгисан загас нь уйлаад байхаар нь буцаагаад гулгичихсан матарт
Зан чанар, өрөвдөх сэтгэлийн залбирал гуниг байдаг гэнэ

Халимнууд ёроолоос шунгасаар усны мандлаас сугарч үсрэхдээ
Хамгийн дээр хүрч үзэх харьшгүй хүслээ туршдаг гэнэ
Гөрөөснүүд дотроо л уйлж, цөөврүүд гаднаа л инээдэг
Гөлөгний нүд үнэндээ гэгээнтний мэлмийнээс ч тунгалаг гэнэ

Далайн амьтад хоорондоо яст мэлхийний тухай
Даяанч маань агуйдаа бясалгасаар л гэж ярилцдаг гэнэ
Хар хэрээ, өрөвтас, хачин хүйтэн шувуудад хүртэл
Хайрлахуй болоод урван тэрслэхгүйн халуун тангараг байдаг гэнэ

Энэ яах вэ, хамгийн гайхмаар нь...

Могойнууд өөрсдийнхөө дээд төрөлд бардаж, ертөнцийг
Ноёлон суугаа гэдэгтээ бидний л адил итгэж байна гэнэ
Адгийн нэг муу шоргоолж тэгтэл энэ орчлонг аврах
Аугаа хувь тавиланг тэнгэрээс өвлөөд төрж байна гэнэ.
***

Ж.ОРГИЛ

Хотын гудамжууд мартагдах мэт бүүдийн намар болоход

Хотын гудамжууд мартагдах мэт бүүдийн намар болоход
Хорвоо ингээд л дуусчих юм шиг навчтай хамт сэтгэл гандаж,
Инээдтэй минь орооцолдон одогч урин салхины араас
Эргэж ирэхгүй нэгнийг үдэх адил сүүмийн сүүмийн ширтэнэ.

... Уйтгарлан буй ертөнцөд наран инээх нь дуугай...
... Усны шувууд нулимс зөөн гангар гунгар нь цуурай...
***

Ш.ХАТАНБҮҮВЭЙБААТАР

Хайрт хүү Болд-Эрдэнэдээ

1.
Агнуурын бяцхан онгоцондоо
Давсалсан загас тээсээр
Амгалан зогсоолдоо ирлээ
Аз жаргал дэрлэн унтах үр минь
Алсран алсарсаар живэх нарны наахнаас
Аврага загас барьж байна гэж
Аавыгаа зуржээ.
Ай даа
Амьдрал надад яасан их хайртай.
***

Н.НАРАНГЭРЭЛ

Гадаа бороо орж байна
Чамайг санахаар миний дотрох
Сонин сонин амьдрал
Гадаа бас тохиож байна.
Чиний инээмсэглэл миний нүдийг аргаддаг шиг
Тэр тэнгэрийн дуслууд урсаад
Газраас хараат болж байна.
Сулхан дуугаар мөрөөдлөө хэлээд
Сураггүй алсад зүсрээд ирж байна.
Чинадаас чинь наашлах дуу
Тасарсаар миний зүрхэнд
Хүрдэг шиг
Даруухан цогисоор
Бороо орж байна.
***

М.ХАНГАЛ

Хар шувуу цэцэгсийн дээгүүр нисдэггүй
/төсөөллөөс/

Би нисч сурахын тулд цэцэгнээс татгалзсан...
Хэдий чамд л зориулж
Солонгын өлмий дэхь цэцгийн мандлаа
Өглөө бүр арчлан
Үндсэнд нь үлгэр зохиож, дэлбээг илбэдэг байсан ч
Өр зүрхэнд чинь хүрэх шат болон
Өнгө нэмэхийг нь хүлээж тэссэнгүй.
Мөрөөдөл чинь тэнгэрийнх болоод л
Чамаас өндөрт нисэхийг хүссэн...
Цэцгийн мандлын эзэн болсноос чинь хойш
Цагаан өмсгөлөө гунигтай хэдрэн моддоос холдоогүй.
Би уйлж сурахын тулд
Бороог хүлээн зөвшөөрсөн...
Эхний дусал нь миний гуниг гэдгийг мэдүүтээ
Дараагийн үнсэлтийг догдлон тоссон
Харин яагаад чи, хаврын бороонд баярладаг юм бэ
Би зүрхнээсээ татгалзсанаараа чамайг аварсанд итгэдэг
Зүүд чинь миний зохиосон ертөнц гэдгийг мэдсэн бол
Чи ч нисч сурах байсан...
Борооны дуслыг далавчиндаа шингээн, солонгын зүг тэмүүлэх байсан
Тэгээд нүдээ аниад...
Яагаад намайг жиргэж эхлэнгүүт
Уйлаад суудгаа тайлбарлах байсан...
***

Я.БАЯРАА

Үе үехэн...

Чиний зүрхийг хэн нэгэн хулгайлж одсонд итгэмээргүй
Чиний зүрх минийх байсанд хэн ч итгэхгүй
Цус садраан, лугшдагсан, алган дээр минь
Цутгамал бурхан шиг далдхан, янаглалдсан, бидэн.

Орь тачаалын хэмээр эргэсэн
Орь залуухан тэр өдрүүд
Орц, хонгил, цонх, хаалганы
Орж хаана нь баларсаныг мэдэхгүй

Торолгүй эргэх цоожны чимээ
Торхийн онгойх үүдний чахраан
Хоосон өрцөнд гэвч, одоо ч дуулдана.
Хоосорсон тэр орон зайд чиний зүрх цохилж байсан санагдана

Энхбаатарын Үржинханд

Улаанбаатар хотод төрсөн. 2000 онд нийслэлийн Ерөнхий Боловсролын “Ирээдүй” цогцолборын 81 дүгээр дунд сургууль, 
2004 онд “Отгонтэнгэр” Их Сургуулийн сэтгүүлчийн ангийг төгссөн.
2009 онд “Өөртөө үнэнч үлдэнэ” нэртэй анхны шүлгийн номоо хэвлүүлсэн. Тэрбээр "Утгын чимэг-2010" наадамд "Атаархал" өгүүллэгээрээ оролцон сүүлчийн шатанд шалгарч байсан билээ. 

Азын шоо

“Азын шоо, алтан шоо, шоогоо хаяж мөнгөө хожоорой” гэж өнгө нь үл ялиг гандсан үүргэвч үүрсэн улаан цамцтай шингэн цагаан царайтай эмэгтэй цангинасан хоолойгоор ийш тийш харан хажуугаар зөрсөн хүмүүсийг уриалж, гартаа барьсан цаасаа сарвайн явааг харжээ алхтал гэнэт:
 “-За сайн байна уу,” гэсээр саравчных нь үзүүр сэмэрч гандсан хуучин саарал малгай духдуулж, гартаа хэсэг цаас барьсан туранхай эр шар шүдээ ярзайлган их л найрсаг инээмсэглэсээр тосож ирлээ. Хот газраас бэлэг сэлт базааж, сэтгэлт бүсгүйгээ баярлуулна гээд чамгүй зузаан хэтэвчтэй явсан Даваа гайхан байж:
 “-Энэ одоо таньдаг хүн юм болов уу” гэсэн шүү юм бодоод итгэлгүйхэн:
 “-Сайн” гээд инээх аядвал мөнөөх эр үргэлжлүүлж: 
“-Харваас чи их нүдэнд дулаахан боловсролтой байрын хүн байна. Түр хүлээгээч, нэг юм асуугаадахъя” гэсээр гартаа барьсан цаасаа дэлгэж, нөгөө гараа халааснаасаа гаргаад:
“-Чи чинь нүдэнд нь од гялалзсан хийморьтой залуу байна шүү айн. Уучлаарай, хэдхэн минут л саатуулъя” гээд нүдээ ирмэж, хөмсөгөө өргөн инээсээр алгаа дэлгэж: 
“- Май, энэ шоог нэг хаяаад үзээч.” гээд хуучирч элэгдсэн дөрвөн халтар шоо алган дээрээ тавьж түүн лүү сарвайлаа. Угийн нэрэлхүү зантай Даваа шоо руу нэг, сайхь залуу руу нэг гайхан харж ямар учиртайг нүдээрээ асуун зогстол залуу шаламгай гэгч нь:
“-Энийг хараа, жишээ нь чи шоо хаяхад 10-ын тоо буувал энэ хүснэгт дээр аравын тоогоо дугаараар нь хайгаад үзнэ.” гээд цаасан дээрхи хүснэгт дээр нүдээ бэлчээн хуруугаараа зааж байснаа, ямар нэг юм олсон бололтой: 
“-За, энэ. Арав дугаарын ард хорин мянга гэж байна. Тэгэхээр чи 20000 төгрөг хожиж байна гэсэн үг. Энэ их алдартай тоглоом шүү. Эхлээд юу ч гэсэн нэг хаяаад үз л дээ хө. Зүгээр л шоогоо нэг хаячих, тэгээд би чамд юу гэдгийг нь тайлбарлах гээд байна, За..!” хэмээн толгойгоо дохиж Давааг шавдуулахад хаанаас ч гараад ирсэн юм бүү мэд гэнэт нэлээн буурьтай байрын халимаг үстэй махлагдуу шар авгай, түүний охин болов уу гэмээр баруун мөрөндөө том цүнх хайнгадуухан үүрч нүүрээ хэтэрхий гэмээр тод будсан залуухан бүсгүйтэй хамт дэргэд нь зогсож байснаа:
“-Алив яадаг гэнэ ээ, би нэг хаяаад үзье” гээд нэлээд сонирхсон байдалтайгаар хэлэхэд нөгөө эр:
“-За одоохон хө” гэж Даваад хэлээд: 
“-Өө, эгч ээ, уг нь энэ чинь эхлээд нэг удаа хаяхад таван зуун төгрөг байдаг юм л даа. Хожил нь их өндөр байдаг юм. Гэхдээ эхний удаад та үнэгүй хаяад үзээ, аз байх ч юм билүү. Харин үнэгүй хаяхад тохирол дээр таван зуун төгрөгөөс дээш хожил гарч ирвэл тэрийг олгодоггүй дүрэмтэй шүү” гээд мушилзан байж шоогоо өгөхөд тэрээр улам сонирхсон байдалтайгаар хүснэгтийг харж байснаа шоогоо алгандаа атган тарнидах мэт үлээгээд хаяж орхив. Эргэлдэн буусан дөрвөн шооны тооны нийлбэр нь арван зургаа болов. Хүснэгт дээр найман нүд зэрэг тусч хожилын дүнг харахаар яарцгаалаа. Гэтэл өнөөх авгай дуу алдан шогширч:
“-Хүүе ээ, үнэн байгаа даа энэ чинь. 15000 төгрөг хожих байсан байна. Миний дүү, би энэ хожилоо авъя тэгэх үү. Саяын үнэгүй хаясныхаа төлбөрийг нөхөөд өгчихье” гэхэд мөнөөх эр ундууцан:
“-Юу гэж дээ эгч минь, дүрэм бол дүрэм шүү дээ. Та төлбөрөө хийгээд тогловол тогло” гээд Даваа руу хандаж: 
“-За, манай хүн яаж байна? ” гээд мөрөн дээр нь алгадахад Даваа үнэхээр ч шоог хаяад үзмээр санагдав. Тэгээд:
“-Нэг хаяад үздэг ч юм билүү” гэхэд нөгөө эр урамшин: 
“-Зөв хө, аз хүү байхад мөнгө ч гарт шүү, гэхдээ зүгээр л хаяж үзэх үү, эсвэл шоо шидэх төлбөрөө төлөөд азаа үзэх үү?” гээд 
”-Одноо” гэж чанга дуугаар хэн нэгнийг дуудав. Угаасаа мөрийтэй тоглоом, азанд итгэдэггүй Даваа жаахан хаширлаж байснаа:
“- Эхлээд зүгээр нэг хаяад үзье” гээд шоог авах гэтэл өнөөх залуу элгээ тэврэн, эв хавгүй хар гараараа хүснэгт бүхий цаасаа эрүүндээ хүргэж :
“- Гэхдээ таван зуун төгрөгөөс дээш хожил таарвал олгохгүй гэж түрүүн сонссон байх. Юмыг яаж мэдэх вэ, овоо хожил буух ч юм билүү, тэгвэл харамсмаар биз дээ? Ерөөсөө тэгж байхаар тоглоод үзвэл яасан юм?”гээд ятгаж гарахад Даваа азаа үзэхээр шийдэв. Чингээд эхний удаа шоо хаяхад арван хоёр гэсэн тоо буулаа. Хүснэгт дээрхи дугаарыг тааруулж үзэхэд 40000 төгрөг хожих байжээ.
 “-Ээ, энэ сайхан боломжийг алдах ч гэж. Ердөө таван зуун төгрөг л юм байна. Аз гэж байдаг л юм шиг байна даа” хэмээн дөнгөж бодож амжаад байтал хэдийдээ хүрээд ирсэн юм бүү мэд нэлээд хэдэн хүн тэднийг тойрон бүчсэнийг сая л анзаарав. Бүгд л нүд нь эргэлдэн хожил горилсон харцаар шоо хаялж, хүснэгтийг булаалдах шахан улайрцгаана. Өнөөх саарал малгайт хэдийнээ Давааг ч анхаарах завгүй болсон байв. Тэдний дундаас урт хар цув өмсөж, тамхи зуусан нэгэн сэргэлэн байрын туранхай бор залуу, эхнэрийн хамт шоог илт сонирхож: 
“-Би би” гэлцэн чангаар инээлдэж булаалдах шахан шоо шидэж байна. Харсаар байтал тэр хоёр эхний удаад 8000 төгрөг хожив. Хожлын урамшуулал болох тав дахин хаях эрхээ эдлэж, дараагийн хоёр удаад мөнгө хожсонгүй. Харин сүүлийн хоёр шидэлт дээр 50000 төгрөг хожиход мөнөөх саарал малгайтай эр шогширон толгой сэгсэрч:
“-Ямар гээчийн аз гийсэн нөхдүүд нь ирээд хамаг мөнгийг минь хамаад явчихав аа, Хаха” гээд мөнгөө алдсан хүний хахир хүйтэн инээдээр инээв.
“-Та хоёр наад мөнгөө барьцаалаад дахиад тоглож болно шүү дээ” гэхэд эхнэр нь бололтой нүдээ солонгортол нь будаж, энгэр цээжээ ил гаргасан цагаан цамцтай хүүхэн илт баярлан жуумалзаж нөхөртөө:
 “-Одоо хэрэггүй байхаа, хэт шунавал аз харьчихдаг гэсэн” хэмээн цааргалав. Харин нөхөр нь: 
“-Үзээд алдвал яадаг юм бэ” хэмээн ятгасаар дахин тоглохоор болоход бүсгүй нь:
“-Одоо ганцхан удаа шүү!” гэж нөхрөө нудрангаа хэлэв. Энэ удаад тэр хоёр наян мянган төгрөг хожоод баяр хөөр болцгоолоо. Тэр бүрийд өнөөх саарал малгайт, анх хүмүүсийг уриалж явсан улаан цамцтай шингэн царайтай Одноо гэх хүүхнээс мөнгө авч хожсон хүмүүст өгч байв.
 Энэ бүхнийг өөрийн нүдээр харсан Даваагийн сонирхол улам хөдөлж уулгамч хүн шиг:
“-Одоо би..., би тоглоё” гээд түрийвчээ ухахад нь дэргэд нь зогссон тоглоомчид нүдээ бүлтийлгэн хэр бэнчинтэй явааг нь аль хэдийнээ нэг бүрчлэн бүртгэж амжсаныг Даваа даанч анзаарах сөхөө байсангүй. Түүгээр ч барахгүй шоогоо атгаад шившиж байх зуур мөнөөх эхнэр нөхөр хоёр түрүүний хожлын мөнгийг Одноод сэм эргүүлэн өгч байсныг хэрхэн мэдэх билээ.
Чингээд эхний удаад овоо олзтой болж, түүндээ урамшин сүүлдээ хожлын мөнгөө барьцаалан дахин дахин тоглосоор нэг мэдэхэд бүр гурван зуун мянган төгрөг хожчихжээ. Харин хожлоо нэг ч удаа гартаа барьж үзэлгүй үргэлжлүүлэн тоглосоор л байлаа. “Одоо болох биш үү?” гэсэн бодол эргэлдэвч, хожлын од нь гийсэн түүнийг хүмүүс азтай хийморьтойг нь гайхан шагшиж, дахин тоглохыг ятгаж гарлаа. Ингээд Даваа өмнө хожсондоо ирдэж, “-юутай ч нэг үзээд алддаг хэрэг” гээд цугласан олноос өрсөн байж хэтэвчээ хоосолсон ч огт барааг нь хараагүй хожлын мөнгөө барьцаалан тоглож гарав. Энэ үед хаанаас цугласан нь мэдэгдэхгүй олон хүмүүс түүнийг тойрч, бүгд л амандаа нэгийг бувтнан дор бүртээ нэгийг ярилцацгаана. Тэдний дундаас мөнөөх саарал малгайт:
“-Ёстой нэг сайн эр байна даа чи. Одоо тэгээд бүгдийг нь барьцаалах юм уу?” гэхэд Даваа түрүү түрүүчийн хожилдоо урамшин, гялалзсан нүдээр инээж үг дуугүй толгой дохив. 
“-Одоо алдвал юу ч үгүй үлдэж магадгүй шүү дээ хө, тэгвэл анх тоглоход төлсөн таван зуун төгрөгийг л буцааж өгдөг дүрэмтэй” хэмээн шарласан шүдээ гарган зальжин нүдээр ярзайтал инээсээр шоог түүний гарт атгууллаа. 
Одоо Даваа тоглоомын амтанд орж, түрүүний махлаг авгайгаас дутахааргүй амандаа шившин, атгасан гарынхаа завсараар хүчтэй гэгч нь үлээгээд шоог хаялаа. Олон хүний шунал хуруулсан азын дөрвөн шоо эргэлдэн эргэлдсээр тогтлоо. Хуучирч элэгдсэн дөрвөн шоо нэг нэгээрээ тэрийж, түүнийг тавлах улаан нүд мэт эргэлдсээр төөрч төөрч буусан тоо нь ердөө л “Дөрөв” байх нь тэр.  
“-Дөрөв дөрөв” гэж амандаа үглэн, чичирсэн хуруугаа гозойлгож цаасанд нүүрээ наах шахан мөнгөний дүнг хайж гарлаа. Адтай дөрвөн шооны маданд унасан Даваагийн нүд харанхуйлах шиг болов. Цугласан олон зэрэг шахуу “Ээ, арай ч дээ” гэцгээж харамсах, тавлахын аль нь үл мэдэгдэм амандаа нэгийг хэлцгээнэ. Өмнө нь нөхөртэйгээ хамт овоо хэдийг хожсон өнөөх цагаан цамцтай хүүхэн: 
“-Хм, их шуналтвал ингэж балардаг юм, за мөнгийг нь одоо өг өг!!” гээд нүдээ ирмэн жуумалзав. 
Саарал малгайт түүнд гарынхаа хир, хөлсийг шингэтэл үнгэж атгасан 500 төгрөг сарвайлаа. Даваа даруй мөнөөх залууг заамдаж:
“-Би дахиад тоглоё. Надад шоо хаях мөнгө байна!!” гэж уурсахад:
“- Одоо нэгэнт ингэсэн хүн хожно гэж байдаггүй юм” гэхэд:
“-Гэхдээ чи миний хожсон мөнгийг нэг ч удаа ядаж харуулаагүй. Чамд ер нь мөнгө байсан юм уу?” хэмээн омогшиход:
 “Зүгээр байгаарай нөхөр минь!!! Харсаар байтал чинь бусад хүмүүс хожоод л байсан. За баяртай” гээд ялсан дийлсэн хүний бахдалтай нүдээр инээсээр түргэн гэгч нь явж одов.
Юу ч үгүй хоцорсон Даваа бухимдаж, харамсахын зэрэгцээ халаасаа тэмтэрч хэтэвч нь хүртэл алга болсоныг сая л мэдлээ. Сандран тэвдэж яах гэж, хаашаа явсанаа сая нэг юм санамагц цагдаа дуудах санаатай гар утсаа хайтал бас байдаггүй.
Хурууныхаа ясыг нужигнатал гараа чанга атгаж, хөмхийгөө зуугаад хамгийн ойр байх цагдаагийн газрыг хайж гарлаа. Байцаагчид болсон явдлыг нэгд нэгэнгүй ярихад тэрээр маасайтал инээж: 
“-Хэхэ, Заа за. Энэ чинь, чи өөрөө л саваагүйтэж хамаг юмаа алдсан юм биш үү?” гээд хүйтнээр инээмсэглэх нь Даваагийн эгдүүцлийг даанч нэг хүргэнэ. Байцаагч цааш нь:
“-Гэхдээ нэг иймэрхүү залилан хийдэг бүлэг этгээдүүдийг бид хайж байгаа. Энд бүртгэчихлээ, удахгүй эргүүл гаргаад хэрэг болсон газраар бид хайна. Тэгээд тэр нөхдүүдийг баривал таньд мэдэгдэмз” гээд толгой дохин түүнээс гарахыг хүсэв.
Энэ явдлаас хойш багахан хугацаа өнгөрлөө. Даваа хэд хоногийн өмнө шоо тоглож, байдагаа тавиад туусан намхан саарал байрны хажуугаар санаандгүй явж байтал түүнээс мэдүүлэг авсан цагдаа байрны мухарт зогсож байхыг харав. Даваа яаравчлан хөлсний тэрэгний жолоочид эргэхийг тушаагаад хэрэг юу болж байгаа тухай асуух санаатай очиж явтал өнөөх саарал малгайт байцаагчид сагсайсан мөнгө атгуулж байх нь тэр. Чингээд очиж амжаагүй байтал сайхь хоёр гар барилцан хэн нэгнээс зугтах мэт хулмаганаж хоёр тийш яарсаар явж одлоо. Үүнийг харсан Даваа жолоочийг хурдлахыг шавдуулж байх зуур байцаагч хэзээний хөлсний тэрэг хөлөглөөд алга болов. Даваа хэлэх үгээ олж ядан дэмий л ундууцаж, жолоочид буцаж явахыг сануулаад атирсан хөмсгөн доорхи нүдээ хурцаар эргэлдүүлэн бухимдаж халууцсандаа цонхоо онгойлгоод агаар амьсгалах гэтэл хажууханд нь:
 “-Азын шоо, алтан шоо, шоогоо хаяж мөнгөө хожоорой” гэх мөнөөх эмэгтэйн дуу цангинасаар ард хоцорлоо.

Б.ЦЭЦЭНСОД

Улаанбаатар хотод төрсөн. Хумхын орд. МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль төгссөн, хуульч мэргэжилтэй. Өдгөө мэргэжлээрээ ажиллаж байгаа. Утга зохиолын www.tsetsensod.bblog.mn блогийн эзэн тэрбээр шүлэг, өгүүллэг бичдэг бөгөөд энэ удаад түүний богино өгүүллэгүүдээс толилуулж байна.

СОХОР ЗУРААЧ

Тэр харанхуйн дунд амьдардаг...Гэрэл гэгээг тэр бүхий л амьдралынхаа турш мөрөөдсөн боловч гэрэл гэгээ гэгч юу болохыг мэдэхгүй. Хорвоо түүнд мөнхийн харанхуйгаас өөр зүйл мэдрэхгүй тийм хувь тавилан оноосон...тэр үргэлж тас хар орчинд байдаг ч хар гэж ямар өнгө байдгийг бас мэдэхгүй... 
  Үнэр, амт, чимээ анир түүний энэ орчлонгоос авч болох мэдрэмжийг өгдөг. Өглөө болох түүнд хамаагүй. Унтаад сэрэх тэр л агшин түүний хувьд өглөө байдаг... Нар сарны эргэлдээн түүнд хамаагүй. Гэхдээ цаг хугацаа хамаатай. Ийм зовууртай амьдрал дунд тэр удаан амьдарсан нэгэн.
  Харин энэ удаа тэр цоо шинэ мэдрэмжийг олж авчээ. Сохор маань дурлажээ...Нэгэн яруухан сайхан уянгалаг хоолой, зуны цэцэг шиг сайхан үнэртэй бусгүйд...тэр бүсгүйн зүс царайг сохор мэдээж хараагүй...гэхдээ дурлажээ.
  Нойргүй, хоолгүй тэр уянгалаг сайхан хоолойг л хүлээдэг болж...түүний биед ганц удаа боловч хүрээд үзэх юмсан гэсэн бодол түүний толгойд байнга эргэлдэнэ...
  Сохор гэнэт бослоо. Тэр хуучин авдраа ухаж хэдэн зүйл гаргаж ирээд ширээн дээр тавив. Тэр нь зургийн хэрэгсэл байлаа. Тэр тэмтэрсээр нэгэн цаас аваад өөрийнхөө гаргаж ирсэн будгуудаараа дурлалт бүсгүйгээ зурахаар шийдэв...
  Бийрээ усанд дүрээд будгаа түрхээд зурж гарав...ямар өнгөөр, ямар дурс зурж байгаагаа тэр мэдэхгүй... гэхдээ тэр юу зурж байгаагаа сайн мэдэж байгаа ... тэр сайхан уянгалаг дуу хоолойг бас сайхан үнэрийг зурж байв.
  Сохор өөрийн зургаа зураад л байв. Хэдэн өдөр хэдэн шөнө болсныг бүү мэд. Дурлал хүнийг цаг хугацаанаас айхгүй болгодог шүү дээ...
  Сохор энэ зургаа тэр бүсгүйд бэлэглэнэ. Энэ зураг түүний хайр дурлалын илэрхийлэл болох байлаа.
  Сохор зургаа зураад л байлаа зураад л байлаа. Бүтэн гурван сар зурсны дараа тэр зурж дуусчээ.
  Хаалга зөөлхөн тогших чимээ зүрхийг нь дэлдэх шиг болов... Тэр яаран босож хаалга онгойлгоход сайхан үнэр...тэр бүсгүйн үнэр байв. Сохор түүнийг орохыг хүсээд сандал татаж суулгаад өөрөө суулаа...
  Бүтэн гурван сар зурсан зургаа "Энэ бол та. Би танд зориулж зурсан юм" гэж хэлээд бүсгүйн зүг сарвайв.
Цаас урах чимээ... Нөгөө сайхан хоолойгоос гарахааргүй хэдэн хараалыг үг...
  Тэр бүсгүй энэ зураг түүний үнэр, дуу хоолой нь байсныг мэдсэнгүй...
  Сохрын нүд юу харахгүй битүү ч гэсэн нулимс урсахад онгойдог нь харамсалтай...

БИ БОЛ ХҮЛЭЭЛТ

Хаалга тогших чимээнээр Хүлээлт ухасхийн босов.
Үүдэнд зогсох бараан хувцастай хүний хараад Хүлээлт итгэл алдарсан байдалтай
- Ноён Ганцаардал Та дахиад л хүрээд ирэв үү... гэж хэлэхэд тэрбээр үл ялиг жуумалзсанаа
- Би зүгээр л байх ёстой газраа ирлээ, надаас өөр хэн танай үүдийг тогшиж зүрхлэх билээ гэж дооглонгүй нүдээ ирмэлээ... 
Хүлээлт цөхөрсөн харцаа доошлуулан
- Үнэндээ би танаас залхаж байна... тэртэй тэргүй энд надтай Уйтгар хатагтай, өвгөн Цөхрөл хоёр хамт байгаа болохоор Танд багтах зай байхгүй л болов уу... гэхэд 
- Өө дандаа миний хуучны танилууд байна ш дээ... ер нь бол бид хамт л байх ёстой л доо... мэдээж чи үүнийг өөрчилж чадахгүй... тэгээд би орж болох уу гэж зандрангуй хэлээд урагшаа алхлаа 
- За ор доо... өөр яалтай ч билээ... гэхдээ хэзээ нэгэн цагт Та нараас сална гэж Бурханд л найдахаас гэж хэлээд хаалганыхаа гинжийг мултлав...  
Энэ бяцхан өрөөнд Ноён Ганцаардал, Хатагтай Уйтгар, Өвгөн ах Цөхрөл гурав ёстой л дураараа авирлана... дарс шимэн, тамхи баагиулаад л... би энэ гурвыг салдаггүй гурван чөтгөр гэж нэрлэдэг юм...
Харин Бодрол дүү хэдийгээр энэ дураараа авирлагчидтай эртний танилууд ч гэсэн надтай илүү дотно хандаж байнга л элдэв зөвлөгөө өгнө... Хэтэрхий ихээр ч байж магадгүй... Заримдаа би залхдаг ч гэсэн түүнтэй хамт байхад сайхан байдаг...
Хайр гэгч царайлаг бүсгүй намайг нэг нүдээр ч тоож харахгүйд гурван чөтгөр ихэд баясах бөгөөд... Хүсэл мөрөөдөл, Итгэл найдвар хэмээх зүс таних найзууд хааяа ирэхэд гурван чөтгөр энэ хоёрт байнга л миний талаар хов зөөнө... Ядаж байхад тэр хоёр ихэд итгэмтгий бас эмзэг хүмүүс учраас тэдний үгэнд итгээд удалгүй л яваад өгнө...
Гурван чөтгөр энэ бяцхан өрөөнд аль хэдийнэ хаанчлалаа тогтоочихсон... Өөр хэнийг ч нэвтрүүлэхийг үл хүснэ... Мэдээж шүү дээ эрх мэдэлд бүгд л дуртай байдаг... эрх чөлөө хүртэл түүнд буугаад өгчихсөн гээд бод доо...
Би бараг л энэ амьдралдаа дасаж байх шиг... гэхдээ нэг л өдөр бүх юм өөрчлөгдөнө гэж Бодрол надад байнга л үглэнэ...
За ингээд би гэдэг хүн нэг өдөр хөрш айлын Ухааралыг оройн хоолонд уриад ярилцаж зөвлөгөө өгөхийг хүсэв... Азаар тэр энэ хүсэлтийг минь үнэхээр сайхан хүлээн авлаа... 
Тэгээд бид хоёр тэр нэгэн орой их удаан ярилцлаа... Тэр надад нэг сайхан зөвлөгөө өгсөн... Би ч түүнийг хэрэгжүүлэхээр шийдэв ээ...  
Итгэл найдвар, Хүсэл мөрөөдөл хоёрыг нэг ирэхэд нь хаалгаа дотроосоо түгжээд хаашаа ч битгий гаргаарай гэж тэр надад зөвлөсөн юм... 
За ингээд би тэвчээртэйгээр олон өдөр хүлээнэ... хүлээсэн... хүлээх болно...
Хурц нартай тэр нэгэн өдөр хаалга аяархан тогших чимээ сонсогдлоо...
Хэн бэ?...

"МОНЦАМЭ мэдээ" сонины 2010.04.23-ны дугаараас 

Шүүдэрт зөргийн эхэнд инээмсэглэн зогсох найрагч анд минь

Гэгээн сэтгэлээс гэгээн шүлэг төрдөг. Шүлэг гэдэг шүүдрийн дусал шиг эмзэгхэн. Зүйрлэвэл хайр тийм эмзэг ариун билээ. Тэгэхээр шүүдэрт зөргийн гуниг гэдэг хайрын гуниг, хайрын шүлэг ажээ. Үүнтэй та ч гэсэн санал нэгдэх байх. Андын минь яруу найргийн анхны ном хэвлэгдэн гарлаа. Хайрын гэгээн уянгад уярч, бүтэлгүй дурлалын цагаахан гунигийг мэдэрч, нандин дурсамжийн шүүдэрт зөргөөр бодлогошрон алхалсан найрагчийн дотоод ертөнц энэ номд шингэжээ. 
 “Хуучин зөрөг дагаад олоон жилийн дараа танайхыг зориход 
 Хулсан лимбэний аялгууг эгшиглүүлсэн арван найман нас минь
 Гэмэрхэж мөрөөдсөн харцаар гайхашран ширтэж 
 Гэрийн чинь гадаа цэцгэн дунд зогсож байв…” хэмээн тэрбээр бичжээ. 
Ийм гэгээн, нандин агшныг яруу найрагч Өлзийбүрэнгийн Батзоригийн шүлгүүдээс анирдаж болно. Хуучин зөрөг гэдэг нь дурсамж, хулсан лимбийн аялгуу гэмээнэ хайрын сэтгэл ажээ. Арван найман насаа цэцгэн дунд гайхашран зогсохыг харна гэдэг гэгээн сэрэл мэдрэмж. 
 Зориг бид оюутан ахай цагийн дуулиант өдрүүдээ хамт үдсэн билээ. Тэдний ангийнхан, анд нар нь гэж “Бэрс” КУДС-ийн “бэрх” хүмүүс. Тэдэн дээр Утга зохиолын дээд, Багшийн дээдийн шүлэгч андууд маань нэмэгдэнэ. Бүгд шүлэг найрагт хорхойтон, асч дүрэлзэж явсан үе. Хайлаастын хуучин эцсийн дан ягаан байшиндаа цугларцгаан хайр дурлалын халуухан шүлгээ уншицгаадагсан. Халаалт муутай дан байшингийн дан шилэн цонх дөрвөн хуруу зузаан цантай. Түүн дээр эрхэм андууд минь хуруугаараа шүлгийн мөрүүдээ сийлнэ. Б.Эрдэнэбулган, Н.Бадамжав, В.Нэргүй, Ө.Батзориг, Г.Сонинбаяр, Б.Занданхүү, Ш.Батболд бид хэчнээн ч оройг шүлгээр хөглөсөн юм бүү мэд. Түлээ нүүрсгүй хонох үдэш олон ч гэлээ шүлгээ уншицгаагаад эхлэхээр умгархан өрөө халуу дүүгээд явчих шиг санагддаг сан. 
 Тийм л онгодтой, хийморьтой өдрүүдэд Ө.Батзориг маань
 “Дурлал амсаагүй зүрхэнд минь анхны шаналал авчирсан
 Дурдам цэнхэр үдшүүдийн зүүднээс салахгүй зовоодог
 Саахалт айлын эгч минь хуримаа хийсэн гэнэ лээ
 Санасаар, бодсоор явсан арван зургаанхан нас минь дээ…“ гэж эхэлдэг шүлгээ уншдаг байсан сан. Тэрбээр гэгээн гэнэн хайрын шүлгүүдээ уншихаараа хацар нь ягаараад явчихна. Зориг ер нь давын өмнө шүлэг найргаа уншин цээжээ дэлдээд байхгүй. Даруухан. Тэр л зангаараа шүлгийн номоо гаргахыг яаралгүй өнөөг хүрчээ. Бид оюутны ширээний араас босч ажил, амьдралын замд хөл тавьснаас хойш арван жил өнгөрчээ. Н.Бадамжав “Дайсику”, “Амуль”, “Зэрэгцээ ертөнц” гээд үргэлжилсэн үгийн зохиолын номуудаа үргэлжлүүлэн хэвлүүлж, В.Нэргүй оюутан ахуйн гэгээн хайрын шүлгүүдээ “Гэрэлт эх” нэртэй ном болгон, Г.Сонинбаяр “Сар харанхуй”, “Бодлын сар”-аа уншигчдад өргөн барьж, Г.Занданхүү “Хариг дотно”, “Бурхангүй газар” номоо, Ш.Батболд “Гэрэлт цохын эрэл”-ээ “гэрэл гэгээнд тэмүүлэгчдэд” зориулан гаргав. Тэнгэрийн оронд дэндүү эрт одсон Б.Эрдэнэбулган андынхаа “Оршихуй” номыг дээр дурдсан найз нөхөд нь хэвлүүлэв. 
Ийн оюутан ахуйн андуудын найраг шүлгийн номууд дуу дуугаа авалцан хэвлэгдсээр. Харин Зориг чимээгүй л байв. Номоо гаргахгүй юм уу гэж хааяа асуухад тэрбээр говийн хүний уужуухан зангаар “Өө тэгж байгаад гаргана даа” л гэнэ. 
Тэр ийм л бодь хүн. Бодь сэтгэлийнх нь дотор бас холч уужуу бодол байсан биз. Найраг шүлэгтээ хөнгөн хуумгай хандахыг ч хүсээгүй байх. Анд нөхөддөө, ажил амьдралдаа чин халуун сэтгэлээр ханддаг шигээ тэрбээр шүлэг, найрагтаа ч мөн тэгж хандаж ирснийг энэ номын хуудас бүхнээс мэдэрч байна. Ширээ тойрч суугаад шинэхэн шүлгээ уншицгаадаг асан үед сонсч байсан олон сайхан шүлгүүдийг энэ номоос дахин уншихад сайхан байна. 
 “Голын эрэгт суугаад чамайгаа санахад
 Гоё улаан навч хөвөн өнгөрч
 Надаас алс суугаа чиний зүгт
 Намрыг аваачих гэж яарч одов…”
Хагдарч унасан навчсыг хайртай хүнд нь намрыг аваачихаар одож байна хэмээн сэтгэл нь ямархан гэгээн бэ. Бас, 
 “Хэзээ нэгэн цагт марал, бугаа зорьж явсан 
 Хэтэрхий хуучин зөргөөр алхалж
 Санахын гэгээн алсад суугаа
 Салж мартахын аргагүй чамайгаа
 Хачин ихээр үгүйлэхдээ
 Хад түшин гуниглав” хэмээн бичих ямархан торгон мэдрэмж вэ.
Найрагч андынхаа номыг уншаад ийм л сэтгэгдэл төрж, найргийн увидаст сэтгэл хөглөгдөж байна. Шүүдэрт зөргийн гуниглал ямархан тунгалагийг мэдэрч, тэр л гэгээн зөргийн эхэнд инээмсэглэн зогсдог халуухан сэтгэлт эрхэм анддаа шинэхэн шүлгээ уншиж өгөхсөн гэж яарч байна. Дуу хуурын дугараа тасраагүй Дундговь, дурдан цэнхэр салхитай хээнцэр боржигин нутагтаа найргийн дугараа өргөж яваарай анд минь. Дараагийн номыг чинь тэсэн ядан хүлээж сууя даа. 

Яруу найрагч Л.Ганзул 

***

Навчинд хэлэх үг 

Голын эрэгт суугаад чамайгаа санаж суухад 
Гоё улаан навч хөвөн өнгөрч
Надаас алс суугаа чиний зүгт
Намрыг аваачих гэж яарч одов
Хайртдаа хэлж амжаагүй
Халуухан үг, гуниглалыг минь
Хамтдаа жаргадаг гэгээн мөч
Харамсал бас тэнэглэлийг минь
Хамтад нь аваачих уу? навчхан минь
Зөндөө их хайртайг минь
Зөрүүд зантай ч гэгэлхэн сэтгэлтэйг минь 
Шаналан хийгээд энэлэнгийн өмнө
Шархадсан зүрх минь яаж зовдогийг 
Улаахан навч минь хэлж чадах юм бол
Уйтгарт намрыг аваад яв л даа 
***
Хэтэрхий хуучин зөрөгт

Хэзээ нэгэн цагт марал, бугаа зорьж явсан
Хэтэрхий хуучин зөргөөр алхаж
Санахын гэгээн алсад суугаа
Салж мартахын аргагүй чамайгаа
Хачин ихээр үгүйлэхдээ
Хад түшин гуниглав
Чинийхээ эрх цагаан инээдэнд согтож
Чичирсэн гараараа гэзгээр чинь оролдон 
Жаргаж явсан гэрэлт өдрүүд
Жаазтай зураг шиг сэтгэлд тодров
Зөндөө их хайртай гэдэг чинь зүүд байж
Зөвхөн чинийх гэдэг нь зэрэглээ байж
Санана гэдэг чинь үнэн байж
Салахгүй гэсэн минь үлгэр байж
Хэзээ нэгэн цагт буга маралаа дуудсан
Хэтэрхий хуучин зөрөгт
Он цаг бидэн хоёр үнэнг булаалдаж
Орчлонгийн энэхэн зайг чамаараа дүүргэлээ
***
Чи минь 
Чилийсэн их он цагийн
Нар нь болж жаргаасан
Намар нь болж гуниглуулсан
Хайрт минь
Харьж одсон цаг хугацааны
Сар нь болж гийгүүлсэн
Сархад нь болж согтоосон
Энхрий минь
Эргэж одсон сар жилийн
Өвөл болж дааруулсан
Өөрийгөө бэлэглэж жаргаасан
Чи минь…
***
Шөнийн талд ганц нэгхэн будрах цасан
Шувуун сүүдэр дайрах шиг
Чамайг минь сануулдаг
Энхрийхэн дурсамжийг сөхөх мэт лавсан буув
Яг л ийм яруухан үдшээр
Янаг цээжийг чинь түшин сууснаа
Хачин ихээр үгүйлэхэд 
Харуй бүрийг хөөх гэгээ мэт чи минь санагдана
***
Ертөнцийн хязгаараас чи над дээр ирдэг
Ер бусын гунигаараа дарс нэрж өгдөг
Чиний сөгнөсөн дарс зовлонгийн амттай ч
Чиг зүггүй орчлонгийн үнэнийг мэдрүүлдэг
Үл мэдэгхэн инээмсэглээд чи буцахдаа
Үүлэн чанадаас нулимс унагадаг
Мөнхийн гунигт хорвоог ариусгах
Мөнгөн цасны ширхэгээр уйлдаг
Ахиад надтай зуун жилийн дараа учрахдаа
Анхилхан гунигаа мартаж чадах уу
***
Чилийсэн их сар жилийн дараа 
Чи намайг "даарсан уу?..." гэж асуух юм
Үгүй дээ амраг минь даараагүй
Үнсэлтийг чинь санаж дулаацдаг байсан
Дурсамжаа сөхөн жаргаж
Дурлалаа үгүйлэн гунидаг байсан 
Дараа нь чинийхээ үлдээсэн гунигаар 
Даарахааргүй болтол нь зүрхээ хуччихсан 
***
Бодол болон алхаж
Бороонд шалба цохиулахсан
Нэг их санаа алдчихаад
Нэрээр чинь дуудаад уулзахсан
Тийм яруу бас халуун
Тэсгэл алдам уулзалтыг хүснэм
***
Шаналан минь гуниг минь чи миний үнэнч нөхөр
Шархадсан чоно цусаан долоогоод эдгэх шиг омогшлыг надад өгдөг
Тэсгэл авчирсан мөч бүхэн надад хатуужил авчирдаг
Тэнд удаан амьдрамгүй сэтгэлийг төрүүлдэг
Үнэнч нөхөр минь чи байдаггүй бол 
Үүрд тэнд чинь үлдэх байсан юм
Зовлонгийн түрүүнд эсвэл сүүлд чи ирдэг болохоор
Зоргоороо би тэндээс чинь буцаж чаддаг аа
***
Тэнд 

Тэнд миний нутаг минь байдаг
Тэмдэгрэх гэгээг өглөө гэж боддог
Тэнүүлч намайг эзнээ гэж боддог
Тэргэл гэрэлтийг ханиа гэж хайрладаг
Ертөнцөд байхгүй бүхэн тэнд байдаг
Ер бусын хайр энэрэл тэнд бий 
Дураараа сэтгэлийн шаналал 
Дурлалын амт ч бас тэнд байдаг
Он жилийн салхи тэндэхийг нууж
Огт өөр ертөнцийн тухай үлгэр зохиодог
Тэндэхийн дуу үнэнийг өгүүлдэг
Тэсгэл алдан худлын өмнө би өөрийгөө гоёдог 
***
Чанад сэтгэлийн чинь аглагт гунигаа нөмөрч очиход 
Чиний нүдэнд гайхашрал бас хайр тодорч
Нэрийг минь хэлэх шиг санаа алдан
Нэгэн зүгээс асар бадрангуй догдлол төрж
Чамдаа хайртай гэх гэгээн үг сонсогдон 
Час халуун үзэмжит уруулын амтанд согтов 
***
Гэгээн 

Ижий минь өргөсөн цацал цаг хугацаанд шингэдэг болохоор 
Ирэх өдрүүд дандаа гэрэлтэй байдаг
Аавын минь хэлсэн ерөөл он жилийг мялаадаг болохоор 
Айсуй хоногууд үргэлж гэгээн байдаг
Инээднээс нь жаргал ханхалдаг амрагтай болохоор 
Ийм л гэгээн хорвоод би удаан амьдардаг
Андын минь өргөсөн сэржим шүлэг төрүүлдэг болохоор 
Аз жаргалын орчлонд би гэгээн амьдардаг 
***
Миний ижийдээ очдог галт тэрэг 

Ижийдээ би галт тэргээр очдог
Ижилгүй халуун сэтгэлд нь хайр нялхруулж очдог
Дотно эгэлхэн энэ агшинг
Догдолж хүлээн яаран довтолгодог 
Миний ижийдээ очдог галт тэргэнд 
Мөрдорж зуун дамнасан аялгуугаа зохиож
Эрээнцавын Нямсүрэн үзэг туг хоёроо андууран өртөөн дээр зогсож
Ээждээ очих гэгээн агшинг минь гоёж байдаг
Миний ижийдээ очих галт тэргэнд 
Мишигийн Цэдэндорж шүлгээ тэрлэж, орчуулгаа нухаж
Аугаа их Нацагдорж Пагамдуламыгаа санасан
Амрагийн захидлаа бичин гэгэлзэж суусан юм
Миний ижийдээ очдог галт тэргэнд 
Мэлмий тунгалаг гоо охид учралын болзоонд яарч
Аавыгаа санасан хүүхэд чихэр зүүдлэн нойрмоглож
Алсаас над шиг ижийгээ зорьсон хүү өндөлзөн босдог
Сүү ханхалсан энэ бурхны хүлгийн 
Сүүдэр хүртэл нь бүлээхэн юм
Миний ижийдээ очдог галт тэрэг 
***
Эрх чөлөө

Эмнэлгийн ор гунигаар дүүрэн
Эрх чөлөө минь тэнд дасдаггүй
Зоргоор тэнгэрийн салхи шиг
Зовлонг үл мэдэх эрх чөлөө минь
Эмнэлгийн орон дээр
Эзнээ үлдээчихээд
Сайхан охидын
Сархад шиг харц
Гуниггүй уруул тийш
Гуларч одов
Эрх чөлөө гэж 

НАЦАГДОРЖИЙН БАДАМЖАВ

Хөвсгөл аймгийн Түнэл сумын харьяат. "Бэрс" КУДС төгссөн, сэтгүүлч мэргэжилтэй. МЗЭ-ийн гишүүн, үргэлжилсэн үгийн төрлөөр дагнан бичиж байгаа залуу үеийн төлөөллийн нэг. Тэрбээр "Дайсику" роман, "Амуль" өгүүллэг, туужийн ном, "Зэрэгцээ ертөнц" хүүхдийн тууж хэвлүүлсэн. Утга зохиолын "Алтан өд" шагналтай. 

Захидал 

Шоо дөрвөлжин хээтэй хослол өмсч, хар саравчтай малгай духдуулсан огтоос танихгүй шууданчийн авчирч өгсөн захидал авснаас хойш жаалхүүгийн сэтгэл тогтсонгүй. Захидал хийсэн чихрийн төмөр хайрцгийг байн байн онгойлгон үзэж дугтуйг нь цонхны гэрэлд нэвт гэрэлтүүлэн унших гэж оролдоно. Тэгснээ буцаагаад хийчихнэ. Шидтэнгүүд шиг нүдээ анин гараараа тэмтрэн юу бичснийг нь мэдрэхийг хичээнэ. Ааваас нь юм чинь Үнэрлэж ч үзлээ. Тусыг эс олов. Уншихсан гэсэн бодлоо жаалхүү арай ядан дарж байв. Ядаж байхад ижий нь хэзээ ирэхийг бүү мэд. Хүлээнэ гэдэг аймшигтай гэсгээл мэт санагдана. Ааваас нь ирсэн болохоор ч тэр үү дотор нь юу гэж бичсэн бол гэхээс байж ядна. Эцсийн эцэст сая нэг зориглон захидлыг задаллаа. 
-Намайг битгий хүлээгээрэй. Чи өөрийгөө бод. Би нөгөө чиний хүүхэнтэйгаэ явлаа. Ойлгож байгаа гэдэгт итгэхийг хичээж байна. Маргааш гэхэд би чиний огтоос сонсоогүй газар руу хэдийнэ явчихсан байх болно. Үүрд баяртай.. гэх үгс захидал дээр дурайж байв... 
Ийм аймаар зүүдэндээ жаалхүү бүхэл өдөржин шаналав. Ижийдээ энэ тухай ганц ч үг цухуйлгасангүй. 
-Тэртэй тэргүй зүүд юм чинь. Миний аав ирэхдээ л ирнэ. Тэгээд л бүх зүйл урьдийнх шигээ хэвээрээ байх болно. Энэ чинь зүүд.. гэж өөрийгөө тайвшруулна. Гэвч ингэх тусам үнэн байвал яана аа гэх айдас тэсгэлгүй зовооно. Бүхэл өдөржин жаалхүү дүлий дүмбэ оргин гудамжны багацуултай ч тоглосонгүй. Байсхийгээд л аав хэзээ ирэх бол гэж ижийгээсээ асуухад мөнөөх л оройн галт тэрэгээр л ирнэ ш дээ гэсэн хариулт сонсоно. Тэглээ гээд сэтгэл нь нэг л тайвширч өгөхгүй зовоооно. Энэ өдрийн хүлээлт бүтэн жил шиг л санагдана. 
Халуу шатаасан өдрийн наран гудайж үдшийн чийглэг салхи нугын тэртээх цэцэгсийн анхилам үнэрийг тээн авчирч байлаа. Жаалхүү сурсан зангаараа довжоон дээрээ суугаад дуусдаггүй ид шидийн яриагаа дэлгэн хөршийн охиноо алмайруулан гайхуулж байлаа. Толгой тархинаас нь огт гарахгүй шаналгах захидал энэ үед хоромхон зуурт ч гэсэн мартагджээ.  
-Чи гуталчны мухлагийн шилэн хоргонд байдаг загаснуудыг мэднэ дээ. Тэр гуталчин шиг нэг том хүн биднийг өөрийнхөө загаснууд шиг байнга харж байдаг юм. Манай дэлхий гэдэг чинь түүнд бол зүгээр л тавиур дээр байж байдаг шилэн хоргон дахь загаснууд л гэсэн үг. Талхны дэлгүүрээс жигнэмэг хулгайлж, цагчныг эхнэртэй нь муудалцуулж, өвөөгийн чинь толгой дээр хэн чавганы яс шидсэн гэж санана. Тэр аварга хүн шүү дээ гэхэд тэрбээр уруулаа жимбийлгэн, 
-Худлаа гэж дуулдах төдийхөн шивнэв. 
-Үнээн гээд байхад даа. Тэгээд чи хэн тэр бүхнийг хийсэн гэж бодож байгаа юм бэ. Хэлээч дээ гэнгүүтээ хариу үг хэлэхийн завдалгүй,
-Тэр хийсэн би сайн мэдэж байна. Юм бүхнийг мэддэг болохоороо хүмүүсээр тоглох дуртай байдаг юм байхгүй юу. Ёстой элгээ хөштөл инээж, шоолж байгаа даа. Жишээ нь л гэхэд тэр л танай аав ээж хоёрын байрны хөлсийг хулгайлсан юм шүү дээ. Танайхыг л нүүлгэх гэж тэр. Ээж чинь уйлж, аав чинь бухимдахыг харж баясах гэж байгаа юм. 
Охин дэмий л бүлтэлзэн амьсгаа давчдах өвчин нь хөдлөсөн бололтой цээж нь оволзон, 
-Худлаа гэж арай ядан хашгирав. 
-Худлаа гэнэ шүү. Ижий чинь орой болгон шүтээнийхээ өмнө суугаад ”Мөнгийг минь өгөөч дээ. Биднээр битгий тоглооч” гэж шивнэн гуйдаг юм байхгүй юу
-Бурханаас уу… Үнэмшүүлж дөнгөсөндөө жаалхүү ч урамшиж, 
-Тэр бас манай аавыг өнөөдөр орой ирнэ гэсэн. Охины царай тэр дорхноо хувирч, 
-Уурхайчид орой ирнэ гэдгийг суурингийнхан бүгд л мэдэж байгаа шүү дээ гэж сөргүүлэв. Энэ удаад надад хэлэх үг үнэхээр олдсонгүй. Гэсэн ч бууж өгөхийг хүссэнгүй. 
-Тэгвэл, тэгвэл.. Аав чинь ирэхгүй мэдэв үү. Тэр бурхан чинь надад хэлсэн юм чинь. Яагаад вэ гээч. Яагаад гэвэл аав чинь түүнийг мөнгө хулгайлсныг нь мэдсэн болохоор тэр шүү дээ. Тэгээд л айхдаа аавыг чинь холын холд явуулахаар шийдсэн хэрэг. 
Сүүлийн үг байгаа онов бололтой охины хоёр нүдэнд нь нулимс цийлэгнэн үг ч дуугарч чадахгүй толгойгоо сэгсрээд суучихав. Ахиад жаахан л нэмчихвэл тэсэхгүй нь ойлгомжтой. 
-Тэгвэл чи миний алганд хар л даа. Харагддаг юм гээд хоёр алгаа тэнийлгэхэд тэр удтал хичээнгүйлэн харж сууснаа, 
-Юу ч алга байна шүү дээ гэв. 
-Тэгвэл чи үнсээд үз. Тэгвэл харагдана гэхэд охин эрс дургүйцлээ. 
-Өө чи аавдаа хайргүй юм байна л даа. 
-Үгүй ээ би хайртай. 
-Тэгвэл үнс л дээ 
Охин хэсэг зуур ийш тийшээ харан нэлээд эргэлзэж байснаа,
 -Чи гудамжны хүүхдүүдэд хэлэхгүй биз гэж болгоомжтой асуув. Жаалхүү ч их л маадгар толгой дохилоо. Царай нь минчийтлээ улайж, байдгаараа ичингүйрч байсан ч зориг гарган байж алган дээр нь үнсэхээр тонгойлоо. Үснээс нь нугын тэртээх даль цэцэгсийн анхилам үнэр ханхийнэ. Чичирч догдолсон бүлээн уруул нь алганд хүрэхтэй зэрэг тэр гэхийн тэмдэггүй догдлол, ичингүйрэл агшин зуурт хүүгийн биед гал цахилах адил харвав. Ухасхийн гараа татаж авахтай зэрэгцээд охин сандарсандаа ар дагзаараа шатны хашлагыг цохих нь тэр. 
Юу болоод өнгөрснийг ухаарах тэнхэл охинд байсангүй. Доголон нулимстай нүд нь цогшин гэрэлтэж, бүхий л биеэрээ чичирч байснаа гэнэтхэн нүүрээ даран орь дуу тавин уйллаа. 
-Үгүй ээ үгүй би санаандгүй л… Худлаа ярьсан юм аа. Худлаа. Аав чинь ирнэ ээ ирнэ. Шууданч ах тэгж байна лээ. Энэ үнэн шүү. Чи битгий уйл л даа. Уйлвал ирэхгүй ч байх юм бил үү гэж сандарсандаа нэг амьсгаагаар дуржигнуулахад тэр эхэр татан чимээгүйхэн мэгшинэ. 
-Уурхайгаас зөндөө их мөнгө аваад ирж яваа гэнэ лээ. Тэгээд орон сууцныхаа мөнгийг ч төлнө, охиндоо цаснаас цагаан даашинз авч өгнө гэж ярьж байна гэсэн. Битгий уйл л даа. Охин уруулаа хазлан хамраа шуухитнуулан нусаа шор шорхийтэл татан чимээгүй болов. 
Гудамжны адгаас хөлсний тэрэг дуут дохиогоо хангинуулсаар айсуй. Охин жаалхүү хоёр догдолсондоо ухасхийн босоод царцчихсан мэт хөшиж орхив. 
Урд шөнийн зүүдний ёр совин дахин татав. Гэвч тэр андуурчээ. Хаалганы өмнө зогссон тэрэгнээс нүүр дүүрэн инээмсэглэл тодруулсан жаалхүүгийн аав бууж ирлээ. Хүү ч ухасхийн аавыгаа хүзүүдэн гараасаа хэзээ ч алдчихгүйг хичээх мэт чангаас чанга удтал тэврэв. Энэ л үесд хаанаасаа ч гарсан юм бүү мэд шоотой хүрэм өмсч, хар саравчтай малгай духдуулсан шууданч охины ижийд захидал өгч хүлээн авсан гэх гарын үсэг зуруулж байв. Зүүдний шууданч яг дүрээрээ, захидал нь ч хөх дугтуйтай байх ажээ. 
Хөршийн эзэгтэй ухаан мэдрэлээ алдсан мэт захидлаас харц үл салган уруулаа хазлан зогсоно. Тэгснээ гэнэтхэн тэнхэл нь алдарч чулуун зам дээр сульдасхийн өвдөг бохирон уналаа. Охин дэмий л эхийнхээ гэзгийг илэх зуураа жаалхүү рүү эргэлзэнгүй харцаар
 -Аав үнэхээр ирэхгүй гэж үү хэмээн чимээгүйхэн асууна. Яагаад ч юм жаалхүү энэ бүхэн дахиад зүүд байгаасай гэж тэсгэлгүй хүсч байлаа.  

ЦАГ ҮЕ ТЭРГҮҮНИЙГ МИНЬ ЦАГААНААР БУДАХ ТЭР ЦАГТ ЮУ ҮЛДЭХ ВЭ. ЧАМАЙГ ХАЙРЛАСАН ХАЙР МИНЬ ҮЛДЭНЭ

-Яруу найрагч O.Дашбалбар агсны хайртай бүсгүй Н.Оюунханддаа бичсэн захидал-

Өглөө чиний минь захидал ширээн дээр байж байв. Би нүдэндээ итгэсэнгүй. Догдолсондоо болоод сонин санагдсан. Үүдний жижүүр авгай “Ах ты счастливый” гэж өгүүлэхийг сонсоод л толгой дохин захидлаа авч гарсан. Замын турш чинийхээ захидлыг унших юутай жаргалтай байв аа. Чинийхээ гар хүрсэн энэ захидлыг би хацартаа нааж, чамайгаа үнссэн юм шиг баясан сууна. Чи минь намайг ойлгож, чимээгүйхэн хайрлаж яваа гэж бодох юутай сайхан бэ. Намайг сэрээх, хүч чадал өгөх цорын ганц хэрэгтэй эмийг цагт нь ирүүлсэн чамдаа баярлалаа. Оюунханд аа чи гоё, хөөрхөн бүсгүй шүү. Анхны харцаар л тэгж өөрийгөө барих чадвараа алдаж, анхны харцаар л чамд дурласан минь гайхамшигтай.
“…Эргэн тойронд минь уул, ус хүрээлж байна
Энүүний төлөө амьдарч болно
Намайг баярлуулахаар цогцолсон бүхэнд баярлая
Нарт дэлхий дээр Оюунхандыгаа олж харсандаа баярлая”
Зуны өдөр чамайгаа хүлээн голын эрэг дээр суух юутай гоё гээч. Хоёулаа хөтлөлцөөд холоо гэгч явчихдагсан. Тэнгэрийн хаяа руу л яваад байдагсан. Орчлон төгсгөлгүй. Үй түмэн толгодын дундуур тэнэж, үүрэндээ очдогсон. Бурхнаас бид хоёрт өгсөн тэр үүр миний хамгийн жаргалтай ордон байжээ. Эзэн хааны ордон ч тиймгүй биз. Миний жаахан Муза, энхрийхэн бие чинь мэдрэгдэн, чамайгаа энэ холоос тэврэх мэт болох юутай сайхан.
  Оюунханд аа! Цагаан цасан бударч байна. Цаг үе тэргүүнийг минь цагаанаар будах тэр нэгэн цагт юу үлдэх вэ. Хайр. Чамайг хайрласан хайр минь үлдэнэ. Саяхан л ногоон зун байгаагүй бил үү. Түүнээс хойш гурван сар өнгөрчээ. Оюунханд минь…амьдрал ганц л удаа олддог юм бол, ганц л удаа амьдарч байгаа үед минь чи аз жаргал хайрлаач дээ. Амьдралын турш би чамаар дутаж явах гэж үү. Чи намайг хайрладаг шүү дээ. Чи надад хайртай. Эргэлзэж, гайхаж, айж, намайг бодож, бас юу гэж хэлэхээ мэдэхгүй тээнэгэлздэг. Чи эгчмэд хүний ёсоор, багш хүний ёсоор ухаалаг хандаж, тэвчээр гарган, миний галзуурсан мэт хүчтэй дурласан сэтгэлийг олон жил тогтоон барьж байсан шүү дээ. Тийм биз дээ?  
  Аз жаргалыг чамгүйгээр төсөөлөн бодож чадахгүй нь. Чи зун бичсэн захидалдаа “Чи надад олон жил дурлаж явснаа тэвчиж чадсан шүү дээ. Одоо ч сэтгэлээ бариач” гэсэн бий. Цэнэг хэчнээн их хуримтлагдах тусам аянга хүчтэй ниргэдэг тухай би хариу бичсэнээ санаж байна. Бүхнийг биедээ хадгалж, бүх насаараа хайраа хүмүүсээс нууж чадах байсан гэж үү. Үгүй ээ, өнгөрсөн он жилүүдийн турш чамд хайртайгаа бусдаас нууцалж, чимээгүйхэн шаналж, чимээгүйхэн шиг шүлгээ бичиж явсан. Бүхнийг чадлынхаа хэрээр бичиж, хэрээс хэтрэх үед хааяа чам руу очдог байсан.
  Чинийхээ сайхан царайг түр зуур ч болсон харж, тайвнаар ойр зуурын юм ярьж, хөөрч байгаад л явдаг байсан. Энэ үед чи намайг ойлгоогүй эгчмэд бүсгүйн байрнаас ханддаг байсан. Гэхдээ чи минь одоо ойлгож байгаа. Би одоо маш их шаналж байна. Сэтгэл зүрхээ жаахан ч болтугай амраахын тулд чамд захидал бичиж сууна. Өдөр бүр захидал чам руу илгээмээр санагдах юм. Гэвч сэтгэл зүрх минь “Оюунхандад үнэхээр хайртай бол түүнийгээ бодож тэвч, хүмүүсийн анхааралд өртөх хэрэггүй” гэж шивнэх юм.
1980 оны 10-р сарын 27

/"Ням Гариг" Сонин. Үргэлжлэл бий/

Сэрээнэнгийн Билигсайхан

 2010 оны 3-р сарын шүлгүүд 

Намрын нуурын эрэгт сууxуй
Галуудын ганганаан бүгтxэн
Зүрхэн дотогшоогоо...
***
Гол урсана 
Долгионд нь
Дотроx сэтгэл минь гүвэлзэнэ
***
Даанч ширүүн байна даа намрын салxи 
Давалгаа босч ирсэнээ
Тэндээ цацран замxрана
***
Зүүн урдаас нар мандаx нь 
Зүрxэн дотроос минь юм шиг 
Xав xалууxан...
***
Голын мөс гэсжээ 
Xувинтай ус минь мэлтэлзээд 
Уйлж байгаа юм шиг санагдлаа
***
Анxны борооноор
Арын цэцэрлэг дэxь сандал минь xүртэл 
Ногоон туяа суужээ
***
Xөдөө xээрийн салxинд 
Xөx тогорууны зогдор сэвэгнээд 
Xөндий дүүрэн будан татвай
***
Цаашлан xолдон одоxод чинь 
Цасан дээр гарсан мөр чинь 
Улам улам гүнзгийрэн xарлана
***
Урсаx голын усанд 
Уруугаан xаран xэвтэж байгаа ч юм шиг 
Усан бороо өдөржин шаагина

***
Настай өвгөний тулсан 
Нарийxан таягны сүүдэр 
Замыг минь тушчиxав

***
Өнxрүүлж тоглодог төмөр цагираг минь 
Өвсөн дунд зэврэн xэвтэнэ
Өмдний шуумаг өөд аалз өгсөнө

***
Голын мандалд босоx 
Гогцоо гогцоо долгис 
Юуг ч юм, надаас асууx шиг санагдана

Бидэрийн Баярсайхан

Тэр үдэш
Тэлж хөлдсөн мөсөн дээр
Тэвдэхдээ чи надаас зуурсан
Аз эзийн орчлонд ингэж
Анх удаа би чамд түшиг болсон
***
Хэдэн бараан адуу шиг
Намрын уулс цувна
Хэсэгхэн цагаан бороо
Хэлхээ сувд шиг асгарна

Хөх даавууны өөдөс шиг
Тогорууд хийссээр одно
Хялганын толгойд цогих
Цагаан салхин эрхлэнгүй

Мөр хатгах гур
Модны чөлөөнд шогшино
Мөчиг тачигхан зүүд
Улаан чулуутаа л эргэнэ

Мөнхийн гоо үзэсгэлэнг
Ганцхан эгшнээ үзнэ
Мөр хатгах гур
Манан гишгэлэхийг ажна

Төөрөг заяа нэхэж
Шувууд үймэлдэн буцна
Төгрөг хар нулимс
Үес үесхэн мэлмэрнэ

Ижийн минь өргөсөн цацал
Өвсөн толгойд бууралтана
Ингэн нүд мэт нулимс л
Үес үесхэн мэлмэрнэ

Бүтэн байхын үүдэл
Улаан Чулуут минь
Бөхөн шарын нуруу
Бүтэн байхын үүдэл минь

Бүтэн байхын үүдэл
Аав л ээжийн голомт минь
Улаан чулуутын охид
Бүтэн байхын үүдэл минь

Хойно хойноосоо одовч
Өвгөд минь үлдэнэ
Холхийн нэгэн өдөр
Би өвөг нь болж үлдэнэ

Холын холд явлаа ч
Улаан чулуут минь үлдэнэ
Хүү минь голомтынхоо дэргэд унаж
Монгол минь мөнх оршино

Итгэл найдвар, эргэлзээ дагуулсан Оюу толгой

Ханбогд хайрхан. Энэ уулын барууханд Оюу толгойн орд бий

Монголын өмнөд говьд буюу Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт Оюу толгой хэмээх зэс, алтны дэлхийд тэргүүлэх хэмжээний орд олдсон талаар монголчууд ярьсаар 10 гаруй жил өнгөрчээ. Монголчууд битгий хэл Оюу толгойн ордын талаар одоо дэлхийд мэднэ. Өнгөрсөн оны 10 дугаар сард энэ ордыг ашиглах тухай хөрөнгө оруулалтын гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан. Одоо үндсэндээ ашиглалт, бүтээн байгуулалтын ажил эхлэхэд бэлэн, геологи хайгуул, барилга угсралтын ажил үргэлжилж байна. 
Оюу толгойн алт зэсийн орд илэрсэн цагаасаа л маргаан талцал дагуулсан. Нэг хэсэг нь энэ ордыг аль болох хурдан шуурхай ашиглаж байж Монгол Улс хөгжинө, цаг их алдлаа, ажилдаа орьё гэж байхад нөгөө хэсэг нь Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээ ашиггүй, Монголыг хямдхан худалдсан явдал болсон, гадаадынхан Монголын баялгаар баяжиж, бид өөрсдөө гуйлгачин болж байна хэмээн эсэргүүцсээр байгаа.
Сайн, муу мэдээлэл дагуулсан, гэхдээ л олонх монголчуудын хувьд итгэл найдвар болоод байгаа Оюу толгойн орд газар, төслийн явцтай газар дээр нь танилцлаа. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумаас 45 км-ийн зайд буй зэсийн баяжмал бүхий чулуу нь наранд оюу мэт ногоорон харагддаг байсан учир нутгийнхан Оюу толгой хэмээн нэрлэсэн, зорьж очоогүй хүн бол анзаарч харахааргүй намхан, даруухан бор толгойн дэргэдэх төсөл дээр одоохондоо геологи, хайгуул, барилга угсралт, харуул хамгаалалт, үйлчилгээний чиглэлээр ажил ид ундарч байна. Төслийн хүрээнд өнөөдөр 1500 гаруй хүн ажиллах бүртгэлтэй байгаагийн 80 гаруй нь АНУ, Канад, Австрали, Хятад, Гана, Индонези зэрэг 20 орны иргэн, бусад нь монголчууд ажээ. 2009 оны 10 дугаар сард хөрөнгө оруулалтын гэрээ батлагдсанаас хойш 600 гаруй ажилчин авсан. Цаашид төсөл дээр ажиллах хүний нөөцийн төлөвлөгөөгөө боловсруулж байгаа гэнэ. 
Оюу толгойд ажилд орчих юмсан гэсэн хүмүүс цөөнгүй бий. Тэдэнд зөвлөхөд юуны өмнө биеэ бэлтгэх хэрэгтэй ажээ. Өнөөдөр бол энд ашиглалтын өмнөх хайгуул судалгааны хүрээнд ажил явагдаж байна. Үйлдвэрлэлийн ажил эхлэвэл хэдэн мянган ажлын байр бий болно. Энэ нь зөвхөн уурхайчид л байх юм биш. Уурхай дагасан дагуул салбарууд хөгжих нь дамжиггүй. Тэр бүгдэд ажиллах хүчний хэрэгцээ гарна. Тиймээс ажил мэргэжил, авьяас чадвараараа шалгарсан хэнд ч Оюу толгой хэмээх энэ том төслийн орчинд ажиллах боломж байгаа гэсэн үг. Оюу толгой төсөлд ажиллах хүч зуучлах эрхийг үйлчилгээ нийлүүлэгчдээс гадна “CAML” компани хариуцдаг бөгөөд саяхан тус компани ажиллах хүчний урьчилсан бүртгэл хийх үзэсгэлэн зохион байгуулахад 10 мянга гаруй хүн бүртгүүлжээ. Гэвч ихэнх нь ажил мэргэжил, эрүүл мэндээрээ тэнцэхгүй байж магадгүй судалгаа гараад байгаа аж. Тэгэхээр иргэд энэ төсөл дээр ажиллахын тулд тодорхой мэргэжилтэй, эрүүл мэндийн хувьд тэнцэх хэмжээний бэлтгэлтэй, цаашлаад англи хэлний зохих төвшний мэдлэгтэй байхад анхаарч, нэг үгээр хэлэхэд биеэ дориухон бэлтгэх хэрэгтэй байгаа нь харагдаж байна. Нөгөө талаар сүүлийн үед Оюу толгойд ажиллуулна хэмээн тодорхой хэмжээний төлбөр хураамжаар бүртгэдэг явдал мэр сэр гарах болсон тул иргэдийг ажилд орох сонирхолтой бол ажилд зуучлагч компани болон Оюу толгойн төвөөс мэдээллийг лавлахыг төслийнхөн хүсч байв.
Манайхан тодорхой мэргэжилгүй байж ажилд орно гэж зүтгэдэг, ажилд орлоо гэхэд ажлын цаг, аюулгүй ажиллагааны дүрмийг нь нарийн баримталдаггүй хэнэггүйтдэг, түүнээсээ болоод ажлаас халагдахад хүрдэг явдал бий гэнэ. Аюулгүй ажиллагааны дүрэм танилцуулсаар байхад шаардлагагүй товчлуур сониучирхан дараад хамаг ажилчдыг түгшүүрт оруулж байсан, гадаадын ажилчдыг хар шараар нь дуудаж нэг ёсондоо арьс өнгөний үзэл гаргасан гэх мэт жижиг мөртлөө том алдаа гарган ажлаасаа халагдахад хүрч байсан тохиолдол ч бий аж.

Оюу толгойн монгол ажилчин

Оюу толгой төсөл дээр ажиллагсад хаа очиж аюулгүй ажиллагааны дүрэм, журмыг чанд мөрддөг нь харагдаж байв. Төслийн дэргэд яаралтай тусламж үзүүлэх олон улсын эмнэлэг ажилладаг. Ажил эхлэхийн өмнө аюулгүй ажиллагааны дүрэм, журам заавал танилцуулдаг, ажлын орчинд аюулгүй ажиллах багаж хэрэгслээр бүрэн хангасан, эмчийн үзлэгт байнга хамруулдаг гэх мэт. Монгол ажилчдад энэ нь эхэндээ шалихгүй зүйлээр хамаг цаг барж байгаа юм шиг /энд тэнд нь шалбарсан байлаа гэхэд заавал цэвэрлэж боолт тавих жишээтэй/ санагддаг байсан, одоо л дасаж байна хэмээн ярьцгааж байв. 
Мэдээж гадаадын иргэдийн дийлэнх нь удирдах, дадлагажуулах зэрэг арай өндөр зэрэглэлийн ажил хийдэг, ажил олгогчийн урилгаар ирж ажиллаж байгаа хүмүүс. Гэхдээ Монголчуудын дунд ч тэднээс дутахгүй зэрэглэлийн ажил эрхэлж байгаа хүн цөөнгүй байна. Тийм боломжийн, бусдыгаа удирдан ажиллагсад бараг бүгдээрээ АНУ, Англи, Австрали зэрэг оронд сурсан, ажиллаж амьдарч байсан ажээ. 
Өнөөдөр Оюу толгой төслийн хүрээнд ажиллагсдын дийлэнх нь залуу, эрэгтэй хүмүүс. ШУТИС төгссөн залуучууд их байдаг, сүүлийн үед МСҮТ төгссөн мэргэжилтэй ажилчид цөөнгүй ажилд орж байгаа гэнэ. Эрэгтэйчүүд геологи хайгуул, барилга угсралт, тээврийн хэрэгслийн жолооч зэрэг ажлыг голдуу хийдэг бол эмэгтэйчүүд нь үйлчилгээ, орчуулагчийн ажлыг түлхүү хийж байна. Бахархмаар нь Оюу толгойд өндөр мэргэжилтэй, эрчүүдээс дутахааргүй дайчин чадвартай геологич эмэгтэй цөөнгүй ажиллаж байв. 
Ажлын туршлагатай, олон жил ажиллаж итгэл хүлээсэн ажилчдыг гадаадын уул уурхай өндөр хөгжсөн орнуудад түр дадлагажуулаад шинээр ажилд орж байгаа ажилчдыг ахлуулан тодорхой хугацаанд ажиллуулж ажилчдаа бэлтгэдэг аж. Энэ мэтээр эхний ажилд орсон хүмүүс хойч үеэ дадлагажуулах байдлаар явсаар одоо нэг үеэ бодоход ажилчид нь уурхайн шинэ нөхцөлд дасан зохицоод үйлдвэрлэл эхлэхэд шууд ажилдаа орох хүний нөөц бүрдээд байгаа юм байна.
Оюу толгой төсөл дээр одоогоор нийтдээ 23 компани гар бие оролцон ажлыг нь хийлцдэг аж. Тухайлбал, хоол, угаалга, гадаад дотоод цэвэрлэгээг нь "Си Ай Эс Монголия" ХХК, өрөмлөгийг "Мейжор дриллинг" ХХК, уул уурхай, барилга угсралтын чиглэлээр "Рэдпаф Монгол", "Хасу мегаватт" ХХК, "Барилга" нэгтгэл, машин механизмийн чиглэлээр "Моннис", "Вагнер Ази" ХХК, шатахуун нийлүүлэгчээр "Петровис" ХХК, аюулгүй байдлыг хангах үүргийг "Бамбай секьюрити" компани хариуцан ажиллаж байна. Эдгээр компани хүний нөөцийн бодлогоо өөрсдөө барьдаг бөгөөд хоёр компанийн ажилчдаас бусад нь Оюу толгой төслийн талбайд байрлаж байна. 
Төслийн ажилчид өдөрт 12 цагаар ээлжлэн дунджаар 30 хоног ажиллаад 14 хоног ар гэртээ харьж амардаг. Улаанбаатар-Оюу толгойн хооронд 7 хоногт 4 удаа нислэг хийдэг болсон болохоор хотод гэртээ хүмүүсийн хувьд ирж, очих нь 1 цаг гаруйхны ажил болжээ. Ажиллах хугацаанд байр хоол гэх мэт хангамжийг төслөөс хариуцаж байна. 
Ажилчдын амьдардаг байр нь 1-4 хүртэл хүн амьдрах өрөө бүхий камп, шалнаасаа халдаг, халуун хүйтэн ус, ариун цэврийн асуудлыг бүрэн шийдсэн мастер гэр, энгийн гэр. Ажлынхаа зэрэглэл, ажилласан жилээс хамаараад ямар хэмжээний байранд, хэдүүлээ суух нь шийдэгддэг байх жишээтэй. Тухайлбал, 6-гаас дээш жил ажилласан, инженер хүн бол Улаанбаатарын тохилог 1 өрөө байрнаас дутахгүй өрөөнд ганцаараа амьдарч байна. Одоогоор Оюу толгой төслийн талбайд ажилчдын нэг бүр нь 20 өрөөтэй 7 камп байр, 36 мастер гэр, 310 энгийн гэр байгаа хэмээн танилцуулж байв. Ажилчдын нэгдсэн 4000 мянган хүний багтаамж бүхий гал тогоотой, одоо эндээ нэг ээлжинд 700 хүн хооллож байна. 
Ажилчид чөлөөт цагаа өнгөрөөх боломжоор бүрэн хангагджээ. Бялдаржуулах танхим, биллиардын өрөө, аэробикийн өрөө гэх мэт. Бүр баар хүртэл байна. Тэнд нь харин 15-аас дээш хатуулагтай согтууруулах ундаа зардаггүй аж. Манайхан л болсон хойно амралтын үеэрээ голцуу бааранд нь орох дуртай, мөн ч их шар айраг ууж байгаа сурагтай. 
Гаднаас нь харахад энд ажилд орчихсон хүн бол боломжийн цалин авдаг, аятайхан амьдарчихдаг бололтой. Эндхийн ажилчид цалингаа огт хэлэхгүй юм. Гэрээнд нь тэгж туссан гэнэ. Гэхдээ угаалга цэвэрлэгээ хийгчид буюу хамгийн доод зэрэглэлийн ажлынх нь цалин дунджаар 250 мянга орчим, бусад нь дунджаар 1 сая төгрөгийн цалинтай, ажлынхаа зэрэглэл, ажилласан жилээсээ хамаараад 2 сая хүртэл төгрөгийн цалинтай хүмүүс ч байдаг хэмээн төслийн удирдагчид танилцуулж байна. Ажилчид нь ч сэтгэл хангалуун юм. Энд 6 жил ажиллаж байгаа, Австралид уурхайд дадлага хийж ирээд одоо сургагчаар ажиллаж байгаа Цэрэн-Очир хэмээх залуу цалингаа хэлээгүй ч 6 жил ажиллахдаа 2 өрөө байр, унах машинтай болж, амьдралд эрс өөрчлөлт орсон хэмээн ярьж байв.
Оюу толгой төслийг дагаад уурхайн орчимд томоохон хэмжээний хот босгох уу, цаашид үйлдвэрлэлийн ажил эхэллээ гэхэд тэр олон хүнийг хаана суурьшуулах вэ гэсэн асуулт бий.
"Оюу толгой" төслийн дэд ерөнхийлөгч С.Санждорж энэ асуултад, яг уурхайн дэргэд төвлөрүүлж хот босгохгүй. Ордыг тойрсон Ханбогд, Манлай, Баян-Овоо сум, Өмнөговь аймгийн төв Даланзадгадыг хот болгох, ажилчдаа гэр бүлээр нь тэнд суурьшуулах чиглэлийн бодлогыг төслийн зүгээс дэмжинэ хэмээн хариуллаа. Эзэмшигчийн төлөөлөл, уурхайн дэд захирал Андре Зийлий ч хот босгож болно, гэхдээ энэ нь уурхайгаас 30 км-ээс дотогш байх нь зохимжгүй гэдгийг хэлж байлаа. Тэгэхээр Оюу толгой ордын дэргэд тусгайлсан хот босохгүй бололтой. Энэ нь зөв байж ч магадгүй. Хэрвээ уурхайн дэргэд төвлөрүүлж шинээр хот босговол уурхайн ойр орчмын хүн ам тийш төвлөрч, одоо яая гэж байгаа сумд амьдрах хүнгүй, бүр балгас болох талтай. Дээр нь уурхай үргэлжийн мөнх ажиллахгүй. Нэг л өдөр нөөц нь дуусч таарна. Энэ үед нөгөө хотоо яаж авч явах вэ гэдэг асуудал улсын толгойны өвчин болохыг үгүйсгэхгүй. Энэ утгаараа уурхайн ойр орчмын сумдыг хөгжүүлэх нь Монгол Улсын ирээдүйд хэрэгтэй байж болох талтай. 
Өнөөдрийн өндөрлөгөөс харахад Оюу толгойн ордыг түшиглэн хот болж болох хамгийн боломжтой сум нь уурхайгаас 45 км-ийн зайд буй Ханбогд сум юм. Төслийнхөн ч Ханбогдыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн олон төслийг бэлэн болгож байгаа. 5 жилийн дараа Ханбогд өнөөдрийн байгаагийнхаасаа хэд дахин илүү хөгжсөн байх болно хэмээн амлав байв. Ерөөлөөр болох болтугай. Яг одоохондоо бол Ханбогд-Оюу толгойн хооронд сайжруулсан зам тавьсныг эс тооцвол Ханбогдод амьдрал илт сайжирсан юм алга. Бөөн хүлээлт, итгэл найдвар л байна.

Ордын насыг 150 жил хэмээв

1997 онд хийгдсэн хайгуулын ажлын дүнд үүцээ задалсан Оюу толгой одоо 10х9 км хайгуулын талбай эзэлсэн Өмнөд Оюу, Баруун өмнөд Оюу, Төв Оюу, Хюго Дамнет, Хэруга зэрэг бүлэг ордоос бүрдэж байна. Үүнээс 5х5.5 км талбайг нь хашчихаад үйлдвэрлэлийн өмнөх ажлаа амжуулж байгаа аж. Монгол Улсын эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлийн тогтоосноор энэ ордуудад баттайгаар 25.4 сая тонн зэс, 1028 тонн алт, 5144 тонн мөнгө, 81600 тонн молибдений нөөц агуулсан 2.7 тэрбум тонн хүдрийн нөөц байгаа аж. Ордын техник эдийн засгийн үндэслэл дээр маргаан болоод байгаа 19 сая тонн зэсийн тухайд төслийнхөн "Энэ нөөц урьдчилсан байдлаар тогтоогдсон ч албан ёсоор баталгаажаагүй, давтан баталгаажуулах ажил хийгдэж байна. Тиймээс ийм хэмжээний нөөц байхгүй болсон гэсэн хэрэг биш" хэмээн хариулж байв.
Ордын нөөц урьдчилсан багцаагаар "Эрдэнэт" үйлдвэрээс 3 дахин том байгаа болохоор Оюу толгойн дундаж нас 150 жил, цаашлаад 200 жил байх тооцоо бий хэмээн төслийн дэд захирал С.Санждорж хэлэв. Тэрбээр 1997 онд Оюу толгойд ирсэн анхны геологичдын нэг бөгөөд 10 гаруй жил энэ ордын сайн муутай хутгалдаж яваа аж. 
Ордын ихэнх хэсэг газрын гүнд байгаа бөгөөд Өмнөд Оюугийн ордыг л ил аргаар олборлох аж. 5-30 метр хөрс хуулахад түүхий эд нь гараад ирэх гэнэ. Ордын техник эдийн засгийн үндэслэл нь эцэслэн шийдэгдээд уурхайн ашиглалтын ажил эхлэвэл далд уурхайн байгууламжууд баригдаж дуусах хооронд энэхүү ил уурхайгаа олборлож байхаар төлөвлөөд байгаа юм байна.
Өнгөрсөн хугацаанд төслийн хайгуулын ажилд 1 тэрбум ам.доллар зарцуулсан гэж Оюу толгойн удирдлагууд танилцуулав. Хайгуулын талбайгаас авсан, одоогийн байдлаар цувуулан тавибал 800.000 метр болох хэмжээний дээж төслийн геологийн талбайд хадгалагдаж, шинжлэгдэж байна. Дээжээ эндээ эхний шинжилгээг нь хийгээд Улаанбаатар руу, шаардлагатай бол Канад, Австрали, АНУ-ын нэр хүнд бүхий лабораториудад явуулдаг гэнэ. Энд ажилладаг геологичдын хувьд бүгд барууны орнуудад мастерын зэрэг хамгаалсан залуус байна. Ер нь төслийн хүрээнд жилд 3-4 геологичийг гадаадад явуулж дадлагажуулж сургадаг, энэ жил гэхэд л 6 геологич Австралид туршлага судлаж, суралцахаар явах гэж байгаа аж.
Төслийн талбайд "Мейжор дриллинг" компани өрөмдлөг хийж байна. Эднийхэн дэлхийд 2-хон байдаг 5000 метрийн өрмөөр өрөмдлөг хийдэг бөгөөд биднийг очих үед засвартай байв. Энэхүү өрөм нь 5000 метр гүнд өрөмдөхөөс гадна газрын гүнд чиглэлээ өөрчлөх ид шидтэй аж. 
Төслийнхөн техникийн нэгдсэн засварын газартай байхаас гадна бас үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд өөр өөрийн техник, тоног төхөөрөмжийг засах жижиг засварын газруудтай юм. Тухайлбал, бид "Тоёото" машины засварын газраар орсон. Оюу толгойд 90 гаруй "Тоёото" /ачаатай/ байдаг аж. Эднийг засахаас гадна орон нутгийн иргэд төлбөрөө төлөөд машинаа засуулах боломжтой гэлээ.
Мөн Монголдоо хамгийн том буюу 110х50 метр хэмжээтэй материалын агуулах барьж байна. Уурхайн ажил эхэллээ гэхэд шаардлагатай материалуудыг энд хураах аж.
Бетон зуурмагийн үйлдвэр бас ажиллаж байна. Гэхдээ түүхий эдээ хятадаас авдаг гэнэ шүү. Учир нь манайхан анхандаа Оюу толгойг нэг их тоогоогүй бололтой юм. Харин сүүлийн үед юм л бол "найзлая" гэх болжээ. Учраа олж байгаа нь сайн хэрэг. Бизнесийн ухаан, туршлага сууж байгаа ч биз. Үүрэн телефоны 4 оперотар гэхэд л станцуудаа зоочихож. Төсөл ашиглагдах нь тодорхой. Түүнийг дагаад ажилчдын тоо ч чамлахааргүй нэмэгдэнэ. Өрссөн нь л хожино шүү дээ.

Монголын хамгийн өндөр байгууламж өмнийн говьд босно

Энэ цахилгаан шатаар 4 минут яваад л 1380 метрийн гүнд орно

Сэтгүүлчдийн төлөөлөл 1380 метрийн гүнд

Одоогоор энд хайгуул, судалгааны ажилд ашиглах зориулалт бүхий 1-р босоо ам / 1380 метрт 4 минут явдаг цахилгаан шат/ ашиглалтад ороод байгаа аж. Уурхайн гүнээс хүдрийн баяжмалаа гаргаж авах зориулалт бүхий 2 дугаар босоо ам буюу цахилгаан шатны ажил эхэлсэн ч 2007 оноос зогсчээ. Нэг үгээр хэлбэл уурхайг ашиглах эрх албан ёсоор нээгдэхийг хүлээж байгаа гэнэ. Энэхүү босоо ам нь 1400-1500 метр гүн байх бөгөөд 10 метрийн диаметртэй, төмөр дотортой, газрын гадарга дээрх барилга нь ч 90 метр өндөр, бас л Монголдоо хамгийн өндөр байгууламж болох аж. Уурхайн ажил эхэллээ л бол энэ байгууламж зэрэгцэн баригдаж, 3 жилийн дараа ашиглалтад орох боломжтой юм байна. Цаашид уурхайн нөөц нэмэгдээд байвал ийм босоо амуудыг үргэлжлүүлэн барьсаар байх бөгөөд ойролцоогоор 4 босоо ам баригдах болов уу гэсэн урьдчилсан таамагтай байгаа аж.
Өөр нэг томоохон ажил бол баяжуулах үйлдвэр барих асуудал байгаа. Одоогоор үйлдвэрийн суурийг тавьж байна. Ажил нь эхэлчихвэл 3 жилийн хугацаанд бариад дуусгачихна хэмээн төслийнхөн ам бардам байв. Энэ үйлдвэр нь 25 хувийн баяжмалаас зэс хийх, өдөр шөнөгүй ажиллаж хоногт 100.000-150.000 тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай байх аж. Одоогоор Оюу толгой төсөл дээр 10 хүрэхгүй хятад иргэн ажиллаж байгаа ч баяжуулах үйлдвэрийн ажил эхэлбэл зайлшгүй хятад ажилчид авах шаардлагатай талаар төслийнхөн ярьж байна. Учир нь ийм хэмжээний том үйлдвэрийг хятадаас ажиллах хүч авахгүйгээр барих боломж үндсэндээ байхгүй аж.
Оюу толгой өнөөдөр хэдийгээр 24 цагийн цахилгаантай ч дизель станцаар л үүнийг амжуулж байна. Дизель түлшний үнэ гэж ч талийж өгдөг юм байх. Тиймээс цахилгаан станц барих бөөн хүслэн байдаг бололтой. Төр засаг хаана барих шийдвэрээ гаргаад өгвөл хөрөнгө нь бэлэн байна, 3-хан жилийн дотор барьчихна хэмээж байна. Өнөөдрийн ТЭЦ-4-ийн хэмжээний хүчин чадалтай үйлдвэр барихад шүү дээ. Уг нь энэ цахилгаан станц баригдчихвал ганцхан Оюу толгой гэлтгүй бараг л Өмнөговь аймаг бүхэлдээ 24 цагийн гэрэлтэй болох найдлага байгаа аж.
Оюу толгойгоос Гашуун сухайт руу тавих 105 км хатуу хучилттай замын ажил бас эхлээд байгааг дуулгав. Нэг үгээр хэлбэл Оюу толгойгоос гарах түүхий эдийг энэ замаар зөөнө гэсэн үг. Оюу толгойнхон төмөр замын тухай нэг их сонирхохгүй байна. Эндээс гарах түүхий эд ч төмөр замаар зөөгөөд байх хэмжээний биш бололтой. Яахав, Таван толгой энэ тэр холбогдоод манайхыг дайраад ирвэл тэр л биз гэсэн маягтай.

Ус багасахгүй, байгаль сүйтгэхгүй гэж амлав

Оюу толгойн уурхай ашиглалтад орлоо гэхэд гэрээ байгуулсан 30 жилийн хугацаанд байгаа нөөцийг нь ухаад явчих вий дээ, байгаль орчныг сүйтгээд, говийн усны нөөцийг барчихвал яана аа... гэх мэтээр зарим иргэн болгоомжилж байгаа. Үүнд төслийнхөн хариу өгч байна. Дунджаар 150 жилийн настай уурхай байна гэдгийг дээр хэлсэн. Тэгэхээр хамаг хүчин чадлаараа ажиллаад ч арай 30 жилийн дотор Оюу толгойг цөлмөчихгүй бололтой. Нэгэнт гүний уурхай учраас олборлолтын явц газрын гадарга дээр мэдрэгдээд, байгаль орчинд нөлөөлөөд байхгүй хэмээн бас л амаллаа. Ер нь Оюу толгойнхон энд ашиглах бүх техник, технологи хамгийн сүүлийн үеийн шалгарсан, орчин үеийн томоохон уурхайнуудад ашигладаг, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн байх юм гэж онцолж байсан. Хэрхэхийг цаг хугацаа харуулах биз ээ.
Усны хувьд Оюу толгойн орчмоос 6800 сая куб.метр ус ашиглаж болох нөөц байгаа гэсэн судалгаа гарчээ. Үүнээс дунджаар 20 гаруй хувийг нь л үйлдвэрлэлийн хугацаанд ашиглана гэсэн тооцоо гараад байгаа юм байна. Энэ усыг 200-400 метрийн гүнээс ашиглана. Өмнөговийнхон дунджаар 80 метрийн гүнээс усаа хэрэглэдэг. Тэгэхээр энгийн иргэдийн хэрэглэдэг усны нөөцөд нөлөөлөхгүй хэмээн Оюу толгой төслийн дэд Ерөнхийлөгч С.Санждорж ярилаа.  

Ханбогдын өчигдөр, өнөөдөр, маргааш

Дээхэн үед Ханбогдыг тэмээгээр нь хүмүүс мэддэг байлаа. Үнэхээр ч Ханбогд бол Өмнөговьдоо төдийгүй улсдаа тэмээнийхээ тоогоор тэргүүлдэг сум. Тэмээ тэмээнээс том Галбын улаан тэмээгээрээ алдартай. Нэгэн үе эндхийн буураар улсыг хангаж байсан түүх ч байдаг. Тэмээнийх нь шилдэгт шунаад зүүн аймгийнхан Ханбогдын шилдэг атыг хулгайлж, нөгөөдөх нь өөрсдийнх нь тэмээн дотор дэнхийж ялгараад баригдаж байсан гэсэн яриа бий. Ортой л болов уу.
Сүүлийн хэдэн жил тус сум уул уурхайн баялгаараа олны анхаарлын төвд ороод байгаа. Тиймээс тэмээнээс нь илүү Оюу толгойгоор нь мэддэг болсон. Анх очихдоо нэлээд том сум байгаа байх гэж төсөөлж явлаа. Жирийн л дундаж сум аж. Энд харин сайхан налгар хавар болж байна. Оюу толгойн сургаар сүүлийн үед хүмүүс ирж, очих нь ихэссэн гэнэ. Суурьших нь ч их болжээ.
Ханбогд дизель станцтай, цахилгаан нь өдөрт 19 цаг асдаг аж. Өмнө нь 6 цаг асдаг байсныг энэ жилээс Оюу толгойнхонтой ярьж байж сард 21 тонн дизель түлш даалгаад 5 дугаар сарын 20 хүртэл гэрээ байгуулжээ. Эрхбиш хажууд нь болохоор гүйж гувшаад аргалаад байдаг бололтой.
Ханбогд сум өнөөдөр 3000 гаруй хүн амтай, үүний 1500 гаруй нь хөдөлмөрийн насныхан байна. Тэднээс Оюу толгой төсөлд 100 гаруй нь ажилладаг гэнэ. Оюу толгойд хоол, цэвэрлэгээний үйлчилгээ нийлүүлдэг "Си Ай Эс Монголия" компани тус сумд байрладаг болохоор энэ 100 гаруй хүний ихэнх нь тэнд ажилладаг аж. Цалин нь дунджаар 270.000 төгрөг гэж байгаа. Хотод иймэрхүү ажил хийгээд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 108.000 төгрөг авдагийг бодоход боломжийн цалин шүү, сумдаа л... Яг уурхай дээр энэ сумын иргэн, боломжийн цалинтай ажил хийдэг 6 хүн бий гэнэ. 
"Вагнер Ази" компанийнхан бас тус сумд байрладаг аж. Нутгийн 100 гаруй иргэнийг уул уурхайн анхан шатны сургалтад суулгаж бэлтгээд байгаа юм байна. Уурхайн ажил эхэлбэл тэд ч бас ажилчин болох нь мэдээж.
Гэхдээ л Ханбогдынхонд бусдаас онцгойроод байх юм бага байна. Сумын Засаг даргын орлогч Х.Цоггэрэл ч үүнийг хүлээн зөвшөөрөв. Дунд сургууль нь гэхэд 350 хүүхдийн багтаамжтой ч 600 гаруй хүүхэд сурдаг байна. Цэцэрлэг нь 120 хүүхдийнх ч 160-аад хүүхэдтэй. Улсын төсөв батлах үеэр энэ сумд сургууль цэцэрлэг барих асуудал яригдахаар УИХ-ын гишүүд "Нөгөө Оюу толгойтой сум биз дээ, тэд нь барьчих байлгүй" гээд хасчихдаг гэнэ. Яахав Оюу толгой төслийн зүгээс бага сага дэмждэг л бололтой. Сумд ганц өнгөтэй өөдтэй нь эмнэлэг л байх шиг байна. 2009 онд Оюу толгой төслийн зүгээс 60 гаруй сая төгрөгөөр шүдний кабинет байгуулж өгчээ.
Ирээдүйд Ханбогд ямар байх вэ? Сумынхан өөрсдөө бол бөөн найдлага. Энэ Оюу толгой нь ашиглалтад орчихвол бид жаргана даа гэж боддог нь илт. Тун удахгүй 30.000 хүнтэй хот болно. 9 сургууль барина гэх мэтчилэн төлөвлөөд байгаа аж. Оюу толгой төслийнхөн ч уурхай дээрээ төвлөрүүлж хот босгохгүй, тойрсон сумдаа хөгжүүлж, өргөжүүлэх чиглэлээр хамтран ажиллана гэж мэдэгдсэн. Ханбогдчуудын хүсэл биелж өмнийн говьд үзэмж төгс хот босохыг үгүйсгэхгүй. Цаг хугацаа бүхнийг шалгуур даа. Ирэх он жилүүдийг харах л бидэнд үлдэж байна.


Галбын улаан тэмээд нь төллөөд говь нутагт ёстой сайхан хавар болж байна

МИНИЙ ОХИНЫ БЭЛЭГ

Аавын баяр

Аавын баяр дөхөөд ирэхээр
Аятайхан бэлэг бэлдмээр
За байз бодьё доо
Заавал бэлэг бэлдье
Алаг цаастай чихэр өгвөл
Аав минь тоож авахгүй
Аймаар том машин бэлэглье!

Банзрагчийн Энхтуяа

Хэн хэнийхээ сэтгэлээс навч шиг л тасарлаа даа бидэн хоёр
Хэн хэнийхээ сэтгэлээс навч шиг л уналаа даа бидэн хоёр
Хэцүү л байна даа чамайгаа мартана гэдэг
Дураар салхин эрх чөлөөтэй цэнхэр орчлонд
Дуу болоод шүлгэнд минь оршихоос өөрөөр ирсэнгүй дээ наддаа
Уужимхан цэнхэр дэлхий эргэж л байхад
Ууч сэтгэлээр хандах ухаан хэнд нь дутав даа
Дэндүү уужим хорвоо бачуухан санагдахын цагт
Дэргэд байхгүй таныгаа дэмий л хайрласнаа ухаарах юм
Хэн хэнийхээ сэтгэлээс навч шиг л уналаа даа бидэн хоёр
Хэцүү л байна даа, чамайгаа мартана гэдэг